Кіріспе

Борджия үйі (Борджа, BORjə, ˈbɔrdʒa; испан және ˈboɾxa;) – итальяндық Ренессанс дәуірінде көзге түскен испандық дворяндық отбасы. Олар Валенсия Корольдігінің Хатива қаласынан шыққан, ал отбасының тегі Испаниядағы Арагон Корольдігінің Борья қаласынан бастау алады. Борджиялар 15-16 ғасырларда діни және саяси істерде маңызды рөл атқарды, екі папаны дүниеге әкелді: Альфонс де Борджия 1455-1458 жылдары Каликст III папасы болып тақты, ал Родриго Ланцол Борджия 1492-1503 жылдары Александр VI папасы атанды. Әсіресе Александр VI билік еткен кезеңде олар зұлымдыққа толы қылмыстар жасады деген күдік туды, олардың ішінде: неке бұзу, туысқандық қатынас, симония, ұрлық, пара беру және кісі өлтіру (әсіресе мырышпен улау арқылы). Өкіметке ұмтылуларының нәтижесінде Медичи, Сфорца және доминикан монахы Жироламо Савонарола сияқты көптеген жаулары пайда болды. Сонымен қатар, олар Ренессанс өнерінің дамуына үлес қосып, өнерді қолдаушылар болды. Борджия отбасы тарихқа күнә мен әдепсіздікке толы отбасы ретінде енді, бірақ бұл бір жақты сипаттаманың осы заманғы сынның нәтижесі болуы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар.

Ерте тарих

Борья – Арагон Тажының сол кездегі Борья (Зарагоса) қаласынан шыққан ақсүйек әулеті. Осы кезеңде отбасының бастапқыда еврей тегінен екендігі туралы көптеген негізсіз айыптаулар тарады, олардың діншіл католиктер болып көрінуге тырысқандары айтылды. Осы құпия қауесеттерді Джулиано делла Ровере сияқтылар таратты, ал саяси қарсыластары отбасыны жиі "мараньо" деп атады. Бұл қауесеттер ғасырлар бойы халық арасында сақталып келеді және 1912 жылғы "Семи-Готта" тізімінде жарияланды. Әулет өзінің тегін Арагон Корольдігінің тағына 12 ғасырда талапкер болған Педро де Атарес, Борьяның иесінен шығарғанын жалған түрде дәлелдеді, бірақ ол шындығында баласыз қайтыс болды.

Алфонс

Альфонс де Борья (1378–1458) Франсина Ланчоль мен Доминго де Борьяның ұлы ретінде Ла-Торрета, Каналс қаласында дүниеге келді, ол кезде бұл қала Валенсия Королдығында орналасқан еді. Альфонс де Борья Лейда университетінде құқық профессоры болды, содан кейін кардинал болғанға дейін Арагон корольдерінің дипломаты қызметін атқарды. Қартайған шағында 1455 жылы ол келісім бойынша Папа Каликст III сайланды және 1458 жылы қайтыс болғанға дейін үш жыл ғана Папа ретінде билік етті.

Родриго

Родриго Борджия (1431–1503) Валенсия Корольдігінде, Хатива қаласында Изабел де Борья и Каваниль мен Жофре Лланчол и Эскрива отбасында дүниеге келді. Ол Болоньяда құқық білімін алып, әйелінің ағасы, Альфонс Борджия, Рим папасы Калликст III оны кардинал қылып тағайындады. 1492 жылы папа болып сайланды және Александр VI патшалық есімін алды. Кардинал болған кезінде ол Ванноцца деи Каттанеимен ұзақ мерзімді заңсыз қарым-қатынаста болды, одан төрт бала дүниеге келді: Джованни, Чезаре, Лукреция және Джоффре. Родригоның басқа әйелдерден де балалары болды, соның ішінде сүйіктісі Джулия Фарнезеден бір қызы болды. Александр VI ретінде Родриго шебер саясаткер және дипломат ретінде танылды. Алайда, оның билік кезінде ол жомарттықпен шығын шығаруы, шіркеу лауазымдарын сатуы, әуреттілікке берілуі және туысқандыққа басуы үшін көп сынға ұшырады. Папа ретінде ол жеке және паптық билік пен байлықты арттыруға ұмтылды, көбінесе Борджия отбасын тікелей абыройландырып, байытты. Ол ұлы Джованниді паптық армияның генерал-капитаны, өзінің басты әскери өкілі етіп тағайындады, ал тағы бір ұлы Чезарені кардинал қылып тағайындады. Александр балаларының некелерін Италия мен Испаниядағы қуатты отбасылармен одақ құру үшін пайдаланды. Сол кезде Миландық фракцияны құрайтын Сфорца отбасы Еуропадағы ең беделді отбасылардың бірі болды, сондықтан Александр Лукрецияны Джованни Сфорцаға үйлендіріп, екі отбасын біріктірді. Сондай-ақ, ол Ванноццадан туған кіші ұлы Джоффрені Арагон мен Неапольдің Санча Арагонына үйлендірді. Ол Джованнидің некесі арқылы Испанияның корольдік үйімен екінші туыстық байланыс орнатты, бұл Франция мен Испанияның Неаполь Корольдігі үшін күресінің кезеңіне орай келді. Александр VI билігінде Борджиялар Ватикан сарайында той-томалақтар өткізгені хабарланды. "Қабықтың тойы" осы сипаттағы ең жағымсыз шаралардың бірі саналады. Иоганн Бурхардтың мәлімдемесіне сәйкес, тойға келген қонақтарды көңіл көтеру үшін елу әйел қатысқан. Бұл жерде тек Папа ғана емес, оның екі баласы – Лукреция мен Чезаре де болған. Алайда, басқа зерттеушілер, мысалы, Монсеньор Питер де Ру (1839–1926) «елу әйелдің» қамырлары Александр VI-нің негізінен адал, бірақ көп жамандалған мінезіне қайшы келеді деп санайды. Папа Александр VI 1503 жылы Римде ауруға шалдығып қайтыс болды, бұл аурудың безгек екеніне көптеген адамдар сенеді. Александрдың екі ізбасары, Сикст V және Урбан VIII, оны Петірден кейінгі ең көрнекті папалардың бірі деп сипаттады.

Сезаре

Чезаре Родриго Борджияның Ванноцца деи Каттанеимен екінші ұлы болды. Чезаренің білімін әкесі мұқият жоспарлаған: оны 12 жасқа дейін Римдегі ұстаздар оқытты. Ол өскенде соғыс және саясатта шебер, сүйкімді адамға айналды. Ол Перуджа университетінде заң және гуманитарлық ғылымдарды оқыды, содан кейін теологияны оқу үшін Пиза университетіне барып оқыды. Университетті бітірген соң әкесі оны кардинал етіп тағайындады. Чезаре інісі Джованниді өлтірген деген күдік туды, бірақ оны растайтын нақты дәлел жоқ. Дегенмен, Джованнидің өлімі Чезареге діни қызметтен кетуге және әкесі, Александр VI-дан алған құрметке ие болуға мүмкіндік берді. Кардинал болғанымен, Чезаре билікке ие болу үшін қасиетті орденді тастап, Джованни бұрын атқарған кондотьеро лауазымын иеленді. Соңында ол француз ханшайымы Шарлотта д'Альбретке үйленді. 1503 жылы Александр қайтыс болғаннан кейін, Чезаре келесі папаның таңдалуына әсер етті. Оған Орталық Италияда өз княздығын құру жоспарларына қауіп төндірмейтін кандидат қажет болды. Чезаренің кандидат (Пий III) папа болды, бірақ сайлаудан кейін бір айдан соң қайтыс болды. Содан кейін Чезаре Джулиано делла Ровереге қолдау көрсетуге мәжбүр болды. Кардинал Чезареге барлық атақтары мен құрметін сақтап қалуға уәде берді. Бірақ кейін Делла Ровере оған сатқындық жасап, ең жақын жауына айналды. Чезаре 1507 жылы Испанияның Наваррадағы Виана қамалында граф де Лериннің бүлікші әскерін қоршағанда қаза тапты. 1507 жылы Виана қамалында Чезаре Борджия мен король Джонның 10 000 сарбазы қамағанда, қаланы Луи де Бомонт басқарды. Қамалды бұзуға тырысу үшін Чезаре күтпеген шабуылға үміттенді. Ол шайқас кезінде қаза тапты, оның әскері қаланы басып алуға қол жеткізе алмады.

Лукреция

Лукреция Италияның Субиако қаласында кардинал Родриго Борджия мен римдік әйелі Ванноцца деи Катанеи отбасында дүниеге келді. 13 жасқа толғанға дейін ол екі испан ханзадасымен кезектесіп никелесуге белгіленді. Әкесі Папа болған соң, 1493 жылы 13 жасында Джованни Сфорцаға үйленді. Бұл Александрдың билігін арттыру мақсатында жасалған әдеттегі саяси неке болды; алайда, Папа Александр VI-ға Сфорцалар енді қажет болмай қалғанда, 1497 жылы нике ешқашан толыққан жоқ деген күмәнді себеппен бұзылды. Ұзақ өтпей ол Педро Кальдеронмен болған қарым-қатынасы туралы жанжалға қатысты, ол испандық, көбінесе Перото деп аталды. Оның денесі 1498 жылдың 14 ақпанында Тибрден Лукрецияның бір қызметшісімен бірге табылды. Мүмкін, Чезаре оларды келіссөздерге нұқсан келтіретін қарым-қатынас болғандықтан өлтірген. Осы кезде, сол уақытта туған бала, Джованни Борджия, сондай-ақ Инфанс Роман (Рим баласы) деп аталған баланың Лукрецияның баласы болды деген қауесет тарады. Лукрецияның бай, жас арагондық Альфонсо ханзадасына екінші рет үйленуі Борджияларға тағы бір күшті отбасымен одақ құруға мүмкіндік берді. Бірақ бұл қарым-қатынас та ұзаққа созылмады. Чезаре Франциямен қарым-қатынасын нығайтып, Неаполь Корольдығынан толыққанды ажырағысы келді. Альфонсоның әкесі Неаполь Корольдығының билеушісі болғандықтан, жас күйеуіне үлкен қауіп төнді. Бірінші қастандық сәтсіз аяқталса да, Альфонсо ақырында өз жатағында тұншықтырылды. Лукрецияның үшінші және соңғы күйеуі Феррара герцогы Альфонсо I д’Эсте болды. 1503 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, ол күйеуі мен балаларымен Феррарада еркін өмір сүрді. Оның жүктіліктері қиын болды және ол бірнеше нәрестесін туғаннан кейін жоғалтты. Ол 1519 жылы соңғы баласы Изабелла Марияның туып, қайтыс болғаннан кейін 10 күн өткен соң қайтыс болды. Ол Изабелла мен Альфонсоның қабіріне жерленді. Лукрецияның зәрлі у қоюшы екені және саяси интригалардағы шеберлігімен танымал болғаны туралы әңгімелер тарады. Алайда, кейбір соңғы зерттеушілер оған көбірек мейіріммен қарап, оның отбасының алдауының құрбаны болғанын айтады.

Танымал мәдениетте

Борджиялар өз замандарында жаман атқа ие болды және халық мәдениетінде көптеген сілтемелерге шабыттандырды. Олардың ішінде Сесилия Холландтың "Құдай қаласы: Борджиялар романы" (1979), Марио Пузоның "Отбасы" (2001), Дэн Симмонстың "Түннің жазы" (1991) романдары, сондай-ақ пьесалар, опералар, комикстер, "Борджия" (2006) сияқты фильмдер, "Шоутайм" телеарнасындағы "Борджия" (2011) және "The Borgias" (2011) сериалдары, Ubisoft компаниясының "Assassin's Creed: Brotherhood" (2010) сияқты бейне ойындары бар. "Құйрықты тарихтар" комедиялық телешоуының 4-ші маусымында "Радикалды жаңару" бөлімінде "Борджия отбасы" атты ән ойнатылды. Бұл ән Адамс отбасының тақырыптық әнінің пародиязы болып табылады. Отбасы туралы аңыз және артефакттар 1959 жылғы Диснейдің "Шарлы ит" фильмінің сюжеті үшін маңызды.