Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лангелейк, сондай-ақ ланглейк деп те аталады, – норвегиялық ішекті халық музыкалық аспабы, тұрақты дыбыс шығаратын цитра түрі.
The langeleik, also called langleik, is a Norwegian stringed folklore musical instrument, a droned zither.
Сипаттама
Лангелейк тек бір ғана мелодиялық сым мен 8-ге дейін дрондық сымға ие. Мелодиялық сымның астында октаваға жеті лад бар, олар диатоникалық мажор шкаласын құрайды. Дрондық сымдар триадаға дейін күйленген. Лангелейк шамамен Ля нотасына (A) күйленген, бірақ нота жазуда До мажорлық тоналығы (C major) қолданылады, аспап До нотасына (C) күйленгендей. Бұл жазу мен оқуды жеңілдету үшін жасалады, соның ішінде кездейсоқ белгілерді (accidentals) пайдаланудан қашуға мүмкіндік береді. Аспап хроматикалық шкаламен ойнай алмайтындықтан және басқа ноталарға оңай күйленбейтіндіктен, басқа аспаптармен және/немесе күрделі гармониялық музыкамен бірге ойнау мүмкіндігі шектеулі. Бір ғана мелодиялық сым мен көптеген дрондық сымдардың үйлесімі лангелейкке ерекше бай дыбыс сыйлайды.
The langeleik has only one melody string and up to 8 drone strings. Under the melody string there are seven frets per octave, forming a diatonic major scale. The drone strings are tuned to a triad. The langeleik is tuned to about an A, though on score the C major key is used, as if the instrument were tuned in C. This is for simplification of both writing and reading, by circumventing the use of accidentals. Since the instrument can not play a chromatic scale, nor be easily tuned to other pitches, it is very limited in its ability to play along with other instruments and/or more harmonically complex music. The combination of the lone melody string and the multiple drone strings gives the langeleik a distinctively rich sound.
Тарих
Еуропада әр түрлі қорапша аспаптар кездеседі. Неміс тіліндегі шейхольт және швед тіліндегі хуммель лангелейктің алдын бауырлары деп саналған. Дегенмен, 1980 жылы Норвегияның Гьовик қаласындағы Вибергсроа шаруа қожалығында 1524 жылға дейінгі лангелейк табылған. Бұл аспап шейхольттың, хуммельдің немесе басқа ұқсас аспаптардың тарихи құжаттамаларда кездесетін кез келген мысалынан бұрынғысы болып табылады. Ескі лангелейк түрлері пифагорлық үлгіде, таза квинталар мен октаваларға негізделген, айнымалы шағын интервалдармен құрылған. Осылайша, дыбыз биіктігін қараңғы "төмен" интервалдар мен жарқын мажорлық интервалдардың арасында оңай өзгертуге болар еді. Белгілі бір мажорлық гаммасы бар лангелейк 1850 жылдан кейін ғана пайда болды. Тонация өзгергеннен кейін көптеген музыканттар бұрынғы әуендерін өзгертуге немесе жаңаларын табуға мәжбүр болды, себебі ескі репертуар жаңа жүйеге сәйкес келмейтін.
There exists a variety of box zithers in Europe. The German scheitholt and the Swedish Hummel have been suggested as the predecessor of the langeleik. However, in 1980 a langeleik dated as early as 1524 was uncovered on a farm in Vibergsroa, Gjøvik, Norway. This instrument predates any documented occurrences of the scheitholt, the hummel or any other similar instrument. The older Langeleik types were tuned after Pythagorean fashion, based on pure fifths and octaves, with variable smaller intervals. Thus, the pitches could easily be moved between more sombre "low" intervals and the more bright major ones. The fixed Langeleik with a recognizable major scale is dated to after 1850. After this change in tonation, many players had to change their melodies, or find new ones, as the older repertoire no longer fitted into the new system.
Ленгелейк түрлері
Ертедегі лангелейктер негізінен тіктөртбұрышты пішіндес және көбінесе ашық түбі болады. Әдетте оларда бес-алты ішек болады. Көбінесе олар қазіргі заманғы мажорлық гаммадан өзгеше бірегей дәстүрлі гаммаларды қолданған (3/4 тонды пайдалану сияқты). Әсіресе үшінші және жетінші ноталар жиірек өзгерген; үшінші нота көбінесе бейтарап (мажорлық және минорлық үшіншілік арасында) болады, ал жетінші нота қазіргі заманғы жетекші нотадан төмен болады. Қазіргі заманғы лангелейктер ортасынан кеңірек, сәл қисық пішіндес, себебі заманауи аспап жасаушылардың тәжірибесі бойынша, бұл аспаптың дыбысын күштірек етеді. Олардың барлығы мажорлық гаммаға дейін қосылған.
Early langeleiks are basically rectangular in shape, and often have an open bottom. They usually have five or six strings. They often had unique traditional scales other than the modern major scale (using 3/4 tones, etc.). Especially the third and seventh tend to be different; the third is often neutral (between a major and minor third) and the seventh tends to be lower than the modern leading tone. Modern langeleiks are somewhat curved, being wider at the middle, as it is the experience of modern instrument makers that this makes the instrument sound louder. They are all tuned to a major scale.
Ойнау
Оң қол ұзын медиаторды ұстайды, және осы медиатормен соққыны, негізгі ырғақты береді. Сол қол тек көрсету, орта және сақина саусақтарын ғана пайдаланады. Егер негізгі соққыда қажетті мелодия нотасын орындау керек болса, сол қол тек мелодиялық ішекті ұстап тұру керек, ал оң қол оны медиатормен соғады. Негізгі ырғақтың арасында нота қажет болса, көрсету немесе ортаңғы саусақпен мелодиялық ішекті қысу немесе тартып алу керек.
The right hand holds a long plectrum, and with this plectrum it strikes the beat, the basic rhythm. The left hand utilizes only its index, middle and ring finger. When a desired melody note is to be executed on the basic beat, the left hand only need to hold down the melody string, and the right hand will strike it with the plectrum. When a note is wanted in between the basic rhythm, the index or middle finger needs to hammer on or pull off the melody string.
Дәстүр
Норвегияда көптеген таулар, аңғарлар мен фьордтардың арқасында дамыған бірнеше мәдениет аймақтары бар; кейбір аймақтарда көктем билерінің өзіндік нұсқалары кездеседі. (Польшаны қараңыз)
Norway has several areas of culture, amplified due to its many mountains, valleys and fjords; some areas have their own versions of springdans. (See Polska)
Валдерс және Вардал – лангелейк аспабында тірі (демек, дамыған) дәстүрі сақталған жалғыз аймақтар, онда көптеген әуендер бар, әсіресе жақында жасалған, күрделі әуендер, жақсырақ аспаптар үшін арналған. Жоғарыдағы сурет Валдерс лангелейкінің суреті. Бұл аймақ Валдерс спрингар биінің де отаны. Телемарк – Норвегияның тағы бір ерекше аймағы, Телемарк спрингер биінің мекені. Телемарк лангелейік Валдерс лангелейігінен дыбыс қорабының жұқа және тік қабырғалы болуымен ерекшеленеді, ал Валдерс лангелейігі төменгі бөлігіне қарай кеңейеді, төменгі жағында тақтасы жоқ, сондықтан дыбысты күшейту үшін жақсы үстелге тәуелді. Сонымен қатар, оның мойны да мүлдем басқаша. Лангелейк аспабы қайта жанданып, Норвегияның көптеген аймақтарында орындаушылары бар, бірақ бұл аспапта ресми түрде ойналатын орындар көп емес. Бұл, негізінен, оның жеке орындалатын аспап екендігімен байланысты. Gjøvik Spelemannslag (Gjøvik халық музыканттарының қауымдастығы) әр сәрсенбі сайын жиналатын лангелейк орындаушыларының тұрақты тобына ие. Олар лангелейктер мен басқа да көптеген аспаптарды да жасайды.
Valdres and Vardal are the only areas where the langeleik has a living (and thus more developed) tradition, with more melodies available, especially of the more recent, more complex kind, made for arguably better instruments. The picture above is of a Valdres langeleik. It is also home of the valdres springar dance. Telemark is another distinct area of Norway, home of the Telemark springar. The Telemark langeleik is distinct from the Valdres kind in that the sound box is thin and straight walled whereas the Valdres langeleik curves to a broader lower part, and it does not have a board at the bottom and thus is more dependent on a good table for amplification. Also the head looks all different. The langeleik has had a renaissance, and while there are players in most part of Norway, there are not so many places at least not well known where the instrument is being played officially. This is perhaps mostly due to that it is a solo instrument. Gjøvik Spelemannslag (the folk musician guild of Gjøvik ) has a steady group of langeleik players which meets every Wednesday. They also build langeleiks and a lot of other kinds of instruments.
Музыка
Аспапта көбінесе ойналатын ән түрлері – рейнлендер, вальс, мазурка, гангар, спрингар және халлинг. Толық ақпарат алу үшін «Гаммельданс (ескі би)» және «Бигдеданс (ауыл биі)» беттеріне қараңыз.
The types of tunes mostly played on the instrument are reinlender, vals, mazurka, gangar, springar and halling. See Gammeldans (old dance) and Bygdedans (village dance) for more information.