Тартылатын ішекті аспаптар

Кіріспе

Қыллы аспаптар

Лют (/lj//uː//t/ немесе /l//uː//t/) – мойны және терең дөңгелек арқасы бар, әдетте, корпусында дыбыс тесігі немесе ашылуы бар кез келген қыллы аспап. Ол таспалы немесе таспасыз болуы мүмкін. Көбінесе "лют" термині еуропалық люттар отбасының аспабын білдіреді. Бұл термин сондай-ақ, жалпы алғанда, қылдары дыбыс тақтасына параллель жазықтықта өтетін, мойны бар кез келген қыллы аспапты да білдіреді (Hornbostel–Sachs жүйесінде). Қылдар мойын соңындағы тіреулерге немесе тікбағаналарға бекітіледі, олардың айналу механизмі ойнаушыға қылдың кернеуін күшейтуге немесе ойнау алдында босатуға мүмкіндік береді (сәйкесінше, қылдың дыбысын көтереді немесе төмендетеді), осылайша әр қыл белгілі бір дыбысқа (немесе нотаға) келтіріледі. Лютті бір қолмен тартып, екінші қолмен мойынның таспаларын басып ойнайды. Таспаларды әртүрлі жерлерге басу арқылы ойнаушы қылдың тербеліп тұрған бөлігін қысқартып немесе ұзартып, осылайша жоғары немесе төмен дыбыстар (ноталар) шығарады. Еуропалық лют пен қазіргі Таяу Шығыс ауды ортақ ата-бабадан эволюциялық жолдармен тараған. Лют орта ғасырдан барокко дәуірінің соңына дейінгі аспаптық музыканың көптеген түрлерінде қолданылды және Ренессанс дәуірінде халықтық музыканың ең маңызды аспабы болды. Барокко музыка дәуірінде лют бассо континуоның сүйемелдеуші бөліктерін орындайтын аспаптардың бірі ретінде пайдаланылды. Ол вокалдық шығармаларда да сүйемелдеуші аспап болып табылады. Лютші фигуралы басқа негізделген аккордты сүйемелдеуді импровизациялайды ("ойнайды") немесе жазылған сүйемелдеуді орындайды (лют үшін музыкалық нотация және таблатура ("таб") қолданылады). Кішкентай аспап болғандықтан, люттың дыбысы салыстырмалы түрде тыныш болады. Лютті ойнаушыны лютнист, лютанист немесе лютист деп атайды, ал лют жасаушыны (немесе кез келген ұқсас қылды аспаптарды немесе скрипка отбасының аспаптарын) лютье деп атайды.

A lute (/lj//uː//t/ or /l//uː//t/) is any plucked string instrument with a neck and a deep round back enclosing a hollow cavity, usually with a sound hole or opening in the body. It may be either fretted or unfretted. More specifically, the term "lute" commonly refers to an instrument from the family of European lutes. The term also refers generally to any necked string instrument having the strings running in a plane parallel to the sound table (in the Hornbostel–Sachs system). The strings are attached to pegs or posts at the end of the neck, which have some type of turning mechanism to enable the player to tighten the tension on the string or loosen the tension before playing (which respectively raise or lower the pitch of a string), so that each string is tuned to a specific pitch (or note). The lute is plucked or strummed with one hand while the other hand "frets" (presses down) the strings on the neck's fingerboard. By pressing the strings on different places of the fingerboard, the player can shorten or lengthen the part of the string that is vibrating, thus producing higher or lower pitches (notes). The European lute and the modern Near Eastern oud descend from a common ancestor via diverging evolutionary paths. The lute is used in a great variety of instrumental music from the Medieval to the late Baroque eras and was the most important instrument for secular music in the Renaissance. During the Baroque music era, the lute was used as one of the instruments that played the basso continuo accompaniment parts. It is also an accompanying instrument in vocal works. The lute player either improvises ("realizes") a chordal accompaniment based on the figured bass part, or plays a written out accompaniment (both music notation and tablature ("tab") are used for lute). As a small instrument, the lute produces a relatively quiet sound. The player of a lute is called a lutenist, lutanist or lutist, and a maker of lutes (or any similar string instrument, or violin family instruments) is referred to as a luthier.

Алғашқы лиралар

Курт Сакс «Музыкалық аспаптар тарихы» еңбегінде лютняны «корпустан және мойыннан тұрады, ал мойын тұтқа ретінде де, таралған ішектерді корпустан тысқары созу құралы ретінде де қызмет етеді» деп анықтады. Оның анықтамасы аспаптың ішектерін қалай тартуға емес, корпустың және мойынның ерекшеліктеріне баса назар аударды, сондықтан скрипка «иілген лютня» саналды. Ол ұзын лютняларды «тесік лютня» және «ұзын мойынды лютня» деп жіктеді. Ұзын лютняның қосылған мойны болды және оған ситар, танбур және тар кірді: дутарда екі, сетарда үш, чартәрде төрт, панчтәрде бес ішегі болды. Кейінгі зерттеулер лютняның пайда болуын шамамен б.з.д. 3100 жылға дейін жылжытты. Музыка зерттеушісі Ричард Дамбрилл бүгінде «лютня» термині пайда болғанға дейін мыңдаған жылдар бұрын болған аспаптарды талқылау үшін лютня сөзін жиі қолданады. Дамбрилл өзінің «Ежелгі Таяу Шығыстың археомузыкологиясы» кітабында Месопотамиядағы лютняның 3000 жылдан астам уақытқа созылған бейнелеулік дәлелдерін сипаттады. Дамбриллдің сөзіне göre, лютня тұқымына Месопотамияда б.з.д. 3000 жылға дейін болған аспаптар кірді. Сакс сияқты, Дамбрилл де ұзындықты лютняны ерекшелейтін фактор деп қарастырды, месопотамиялық лютняларды ұзын және қысқа түрлеріне бөлді. Оның кітабында Еуропалық лютняға айналған қысқа аспаптар туралы айтылмаған, бірақ ежелгі әлемдегі қысқа лютнялардың мысалдары көрсетілген. Ол Месопотамияның ұзын лютняларына, көне әлемде дамыған әртүрлі мойынды хордофондарға назар аударды: грек, египеттік (Орта патшалықта), ирандық (эламдық және басқалар), еврей/израильдік, хеттік, римдік, болгар, түрік, үнді, қытай, армян/киликийлік мәдениеттері. Ол ұзын лютнялардың қатарына пандура мен танбурды жатқызды. Қысқа мойынды лютнялар Месопотамияның шығысында, Бактрия мен Гандарада бадам пішіндес қысқа лютняға айналды. Курт Сакс өнердегі Гандара лютняларының бейнелеуі туралы айтты, онда олар «солтүстік-батыс үнді өнерінің» араласуымен және «күшті грек әсерімен» көрсетілген. Бұл Гандара өнеріндегі қысқа мойынды лютнялар «ислам, қытай-жапон және еуропалық лютня отбасыларының құрметті атасы» болды. Олардың арасында Бағдатта Ишақ әл-Маусилиден (850 ж.ө.) оқыған және 833 жылға дейін Андалусияға жер аударылған Әбу әл-Хасан 'Али ибн Нафи' (789–857) болды. Ол өзінің аудына бесінші ішегін қосып, үлкен үлес қосты делінеді. 11 ғасырға қарай мұсылмандық Иберия аспаптар жасау орталығына айналды. Бұл тауарлар біртіндеп Провансқа таралып, француз трубадурлары мен труверлеріне әсер етіп, ақырында Еуропаның қалған бөліктеріне жетті. Еуропа лютняны дамытқанмен, ауд араб музыкасының және кеңінен Осман музыкасының маңызды бөлігі болып қала берді, түрлі өзгерістерге ұшырады. Лауте Испанияға (Андалусияға) морилер арқылы әкелінгенімен қатар, лютняның араб мәдениетінен еуропалық мәдениетке тағы бір маңызды таралу ошағы Сицилия болды, онда оны византиялық немесе кейіннен мұсылман музыканттары әкелді. Нормандықтар аралды мұсылмандардан басып алғаннан кейін Палермодағы сарайда әнші-лютнистер болды, ал лютня 1140 жылы Сицилияның норман королі Роджер II арнаған Палермодағы корольдік Каппелла Палатина төбелік суреттерінде кеңінен бейнеленген. Фридрих II 1218 мен 1237 жылдар аралығында «морилік сицилиялық сүйемелшілер тобымен» Лех аңғарына және Баварияға сапар шекті. 14 ғасырға қарай лютня бүкіл Италияға тарады, ал Палермода орналасқан Гогенштауфен патшалары мен императорларының мәдени ықпалынан кейін, лютня неміс тілді елдерге де кеңінен таралды. 1500 жылға қарай аңғар мен Фюссенде бірнеше лютня жасаушы отбасы болды, ал келесі екі ғасырда бұл аймақта «16 және 17 ғасырлардағы лютня жасаудың атақты есімдері» болды. Қысқа лютняның негізгі таралуы Батыс Еуропада болғанмен, ол лютняның әртүрлі стильдеріне әкелді, қысқа лютня Шығыстан да Еуропаға келді; 6 ғасырда болгарлар Балқанға комуз деп аталатын аспаптың қысқа мойынды түрін әкелді.

Curt Sachs defined lute in the terminology section of The History of Musical Instruments as "composed of a body, and of a neck which serves both as a handle and as a means of stretching the strings beyond the body". His definition focused on body and neck characteristics and not on the way the strings were sounded, so the fiddle counted as a "bowed lute". He further categorized long lutes with a "pierced lute" and "long neck lute".). The long lute had an attached neck, and included the sitar, tanbur and tar: the dutār had two strings, setār three strings, čārtār four strings, pančtār five strings. Discoveries since then have pushed the existence of the lute back to c. 3100 BC. Musicologist Richard Dumbrill today uses the word lute more categorically to discuss instruments that existed millennia before the term "lute" was coined. Dumbrill documented more than 3,000 years of iconographic evidence of the lutes in Mesopotamia, in his book The Archaeomusicology of the Ancient Near East. According to Dumbrill, the lute family included instruments in Mesopotamia before 3000 BC. Like Sachs, Dumbrill saw length as distinguishing lutes, dividing the Mesopotamian lutes into a long variety and a short. His book does not cover the shorter instruments that became the European lute, beyond showing examples of shorter lutes in the ancient world. He focuses on the longer lutes of Mesopotamia, various types of necked chordophones that developed throughout the ancient world: Greek, Egyptian (in the Middle Kingdom), Iranian (Elamite and others), Jewish/Israelite, Hittite, Roman, Bulgar, Turkic, Indian, Chinese, Armenian/Cilician cultures. He names among the long lutes, the pandura and the tanbur

The line of short necked lutes was further developed to the east of Mesopotamia, in Bactria and Gandhara, into a short, almond shaped lute. Curt Sachs talked about the depictions of Gandharan lutes in art, where they are presented in a mix of "Northwest Indian art" under "strong Greek influences". The short necked lutes in these Gandhara artworks were "the venerable ancestor of the Islamic, the Sino Japanese and the European lute families". Among them was Abu l Hasan 'Ali Ibn Nafi' (789–857), a prominent musician, who had trained under Ishaq al Mawsili (d. 850) in Baghdad and was exiled to Andalusia before 833. He taught and has been credited with adding a fifth string to his oud

By the 11th century, Muslim Iberia had become a center for the manufacture of instruments. These goods spread gradually to Provence, influencing French troubadours and trouvères and eventually reaching the rest of Europe. While Europe developed the lute, the oud remained a central part of Arab music, and broader Ottoman music, undergoing a range of transformations. Beside the introduction of the lute to Spain (Andalusia) by the Moors, another important point of transfer of the lute from Arabian to European culture was Sicily, where it was brought either by Byzantine or later by Muslim musicians. There were singer lutenists at the court in Palermo after the Norman conquest of the island from the Muslims, and the lute is depicted extensively in the ceiling paintings in the Palermo's royal Cappella Palatina, dedicated by the Norman King Roger II of Sicily in 1140. Frederick II made visits to the Lech valley and Bavaria between 1218 and 1237 with a "Moorish Sicilian retinue". By the 14th century, lutes had spread throughout Italy and, probably because of the cultural influence of the Hohenstaufen kings and emperor, based in Palermo, the lute had also made significant inroads into the German speaking lands. By 1500, the valley and Füssen had several lute making families, and in the next two centuries the area hosted "famous names of 16th and 17th century lutemaking". Although the major entry of the short lute was in Western Europe, leading to a variety of lute styles, the short lute entered Europe in the East as well; as early as the sixth century, the Bulgars brought the short necked variety of the instrument called komuz to the Balkans.

Орта ғасырдан бароккоға дейін

Орта ғасырдағы лютнялар төрт және бес қатарлы аспаптар болатын, олардың ішегін қаламмен тартып ойнайтын. Олардың бірнеше өлшемдері болды және Ренессанс дәуірінің соңына қарай жеті өлшем (үлкен октава басына дейін) тіркелген. Орта ғасырларда лютняның басты қызметі әндерге сүйемелдеу болған деседі, бірақ 1500 жылға дейін лютняға нақты атрибуцияланған музыканың өте аз бөлігі сақталған. Орта ғасырлық және ерте Ренессанс дәуіріндегі әндерге сүйемелдеу көбінесе импровизацияланған, сондықтан жазбаша мәліметтердің жетіспеуі түсінікті. Он бесінші ғасырдың соңғы онжылдықтарында, Ренессанс полифониясын бір аспапта орындау үшін лютнистер біртіндеп қаламды қолданудан бас тартып, аспапты саусақтарымен тартып ойнауға көшкен. Қатарлардың саны алтыға және одан да көпке жеткен. Лютня XVI ғасырдың басты жеке орындаушы аспабы болды, бірақ әншілерге сүйемелдеуді де жалғастырды. Шамамен 1500 жылы көптеген Иберия лютнистері виуэла де маноны қабылдады, ол лютня сияқты пішіні бар, бірақ иілімдік аспап; екі аспап та бірге қолданыла берді. Бұл аспап сондай-ақ испан билігінде болған Италияның кейбір бөліктеріне (әсіресе Сицилия және Борджия папасы Александр VI басқарған Папа мемлекеттеріне, ол көптеген Каталон музыканттарын Италияға әкелді) жетті, онда ол viola da mano деп аталды. Ренессанс дәуірінің соңына қарай қатарлардың саны онға жетті, ал Барокко дәуірінде олардың саны 14-ке дейін (кейде 19-ға дейін) өсті. Мұндай аспаптарда 35-ке дейін ішек болды, сондықтан лютняның құрылымында жаңашылдықтар қажет болды. Лютня эволюциясының соңында архлютня, теорбо және торбан бас дыбыс ішектері үшін үлкен резонанстық ұзындық беру үшін негізгі құлаққа ұзақ қосымшалар бекітілді, ал 14 қатарды ұстауға жеткілікті кең мойынға ішектерді тоқтату үшін адам саусақтары жеткіліксіз болғандықтан, бас ішектері тақтадан тыс орналастырылды және ашық ойнатылды, яғни сол қолмен тақтаға басып ойналмайтын. "Лютня өте нәзік аспап, сондықтан көптеген ескі лютнялар сақталған болса да, олардың бастапқы резонаторлық тақталары бар өте азы ғана ойнауға жарамды", осы себепті Раувольф лютнясы ерекше көзге түседі. Барокко дәуірінде лютня континуоға сүйемелдеу үшін көбірек қолданылды және ақырында осы рөлде клавишті аспаптармен ығыстырылды. 1800 жылдан кейін лютня қолданудан мүлдем шығып қалды. Лютняның кейбір түрлері Германияда, Швецияда және Украинада біраз уақытқа дейін қолданылып келді.

Medieval lutes were four and five course instruments, plucked with a quill as a plectrum. There were several sizes and, by the end of the Renaissance, seven sizes (up to the great octave bass) are documented. Song accompaniment was probably the lute's primary function in the Middle Ages, but very little music securely attributable to the lute survives from before 1500. Medieval and early Renaissance song accompaniments were probably mostly improvised, hence the lack of written records. In the last few decades of the fifteenth century, to play Renaissance polyphony on a single instrument, lutenists gradually abandoned the quill in favor of plucking the instrument with the fingers. The number of courses grew to six and beyond. The lute was the premier solo instrument of the sixteenth century, but continued to accompany singers as well. About 1500, many Iberian lutenists adopted vihuela de mano, a viol shaped instrument tuned like the lute; both instruments continued in coexistence. This instrument also found its way to parts of Italy that were under Spanish domination (especially Sicily and the papal states under the Borgia pope Alexander VI who brought many Catalan musicians to Italy), where it was known as the viola da mano. By the end of the Renaissance, the number of courses had grown to ten, and during the Baroque era the number continued to grow until it reached 14 (and occasionally as many as 19). These instruments, with up to 35 strings, required innovations in the structure of the lute. At the end of the lute's evolution the archlute, theorbo and torban had long extensions attached to the main tuning head to provide a greater resonating length for the bass strings, and since human fingers are not long enough to stop strings across a neck wide enough to hold 14 courses, the bass strings were placed outside the fretboard, and were played open, i. e., without pressing them against the fingerboard with the left hand. "The lute is a very fragile instrument and so, although there are many surviving old lutes, very few with their original soundboards are in playable condition," which makes the Rauwolf Lute so notable. Over the course of the Baroque era, the lute was increasingly relegated to the continuo accompaniment, and was eventually superseded in that role by keyboard instruments. The lute almost fell out of use after 1800. Some sorts of lute were still used for some time in Germany, Sweden, and Ukraine.