Кіріспе

Жапондық тартпалы аспап

Кото ([wikt:箏) – жапондық жартылай түтік цитрасы, және Жапонияның ұлттық аспабы. Ол қытайлық гучжэн және ся аспаптарынан туындаған, монғолдық ятха, корейлік каягым және аянг, вьетнамдық дан tranh, сундалық какапи және қазақтың жетіген аспаптарымен ұқсас. Котоның ұзындығы шамамен 180 сантиметрге жетеді, және Паулония ағашынан (Paulownia tomentosa, kiri деп аталады) жасалады. Ең көп таралған түрі 13 ішекке ие, олар көйлектеуге қажетті әртүрлі пьесаларға байланысты жылжымалы тіреулермен реттеледі. 17 ішекке ие кото да жиі кездеседі және ансамбльдерде бас аспап ретінде қолданылады. Кото ішектерін әдетте оң қолдың алғашқы үш саусағына кигізілетін үш тырнақшамен (цуме) тартады.

Атаулары мен түрлері

Котоның таңбасы [[wikt:箏], бірақ көбінесе [[wikt:琴]] қолданылады. Дегенмен, 琴 (koto) – жапон тіліндегі барлық ішекті аспаптарды білдіретін жалпы атау, оның ішінде kin no koto, sō no koto, yamato goto, wagon, nanagen kin және тағы да басқалары кіреді. Бұл термин бүгін де сол мағынада қолданылады. Кодзикиде кото сөзі осы мағынада ежелгі ішекті аспапты атау үшін қолданылған.

Тарих

Коттоның ата-бабасы қытайлық гучжэн болды. Ол алғаш рет Қытайдан Жапонияға 7-8 ғасырларда әкелінген. Алғашқы нұсқасында бес ішек бар еді, кейін жеті ішекке дейін өсті. Жапондық кото Азия цитрасы туысына жатады, оның құрамына қытайлық чжэн (отбасыдағы басқа цитралардың ата-бабасы), корейлік каягым және вьетнамдық дан tranh кіреді. Бұл аспаптың екі түрі болды: көпірлі цитра және көпірсіз цитра. Кото алғаш рет Жапонияға әкелінген кезде, жергілікті «кото» сөзі кез келген және барлық жапондық ішеклі аспаптарды білдіретін жалпы термин болды. Жапониядағы әртүрлі ішеклі аспаптардың саны өскен сайын, котоның бұрынғы қарапайым анықтамасы осы аспаптардың кең ауқымын сипаттай алмады, сондықтан мағыналары өзгерді. Азумагото немесе яматогото «арба» деп аталды, кин но кото [[Гукин]] деп аталды, ал соу но кото (соу – «箏» сөзінің ескіше айтылуы) соу немесе кото деп аталды. Қазіргі заманғы кото жапондық сарай музыкасында (гагаку) қолданылатын гакусодан пайда болды. Бұл аспап байлар арасында танымал болды және романтикалық аспап саналды. Кейбір әдеби және тарихи жазбалар соло котоға арналған шығармалар сококу, яғни соло кото жанрының музыкасы қалыптасқанға дейін ғасырлар бұрын болғандығын көрсетеді. Жапон әдебиетіне сәйкес, кото бейнелеу және басқа да қосымша музыкалық мағына ретінде қолданылған. «Гендзи туралы әңгіме» романының бір бөлімінде басты кейіпкер бұрын-соңды көрмеген құпия әйелге алыстан кото ойнағанын естігеннен кейін терең ғашық болады. Чикусоның котосы Цукусигато дәстүрі үшін жасалды, ол бастапқыда тек соқыр адамдарға арналған. Әйелдерге музыкалық аспапта ойнауға және оқытуға тыйым салынды. Бұл қатаң ережелер жеңілдетілген кезде, әйелдер чикусоны қоспағанда, кото ойнай бастады, өйткені оның соқырларға арналған дизайны пайдаланудың азаюына әкелді, ал басқа кото түрлері тиімдірек болды. Қазіргі кезде екі негізгі кото түрі қолданылады: гакусо және зокусо. Бұл екеуі салыстырмалы түрде өзгермеген, тек пластмассаны қолдану сияқты материалдық жаңалықтар мен ішектерге арналған заманауи материалдар енгізілген. Тагенсо – кото отбасының ең жаңа түрі, ол 19 ғасырда пайда болды. Ол аспаптың диапазонды кеңейту және ойнау стилін жетілдіру үшін арнайы жасалды. Олар 17, 21 және 31 ішектен жасалды. Коттоның дамуына ең маңызды ықпал еткен адам Яцухаси Кенгё (1614–1685) болуы мүмкін. Яцухаси – Киотодан шыққан талантты соқыр музыкант, ол тек алты дәстүрлі кото әнінің шектеулі таңдауын «куми-ута» деп аталатын жаңа стильдегі музыкаға кеңейтті. Яцухаси ескі гагаку күйлеріне негізделген цукуси гото күйлерін өзгертті, осы өзгеріспен котоның жаңа стилі дүниеге келді. Яцухаси қазір «Қазіргі Котоның әкесі» деп танылады. Коттоның дамуына шағын әсер еткен Кейко Носака есімді әйелдің де үлесі бар. Носака (2002 жылы Жапон мәдениет министрлігінен Музыка саласындағы бас жүлдесін жеңіп алған музыкант) 13 ішекті котода ойнауды шектеу ретінде сезінді және 20 немесе одан да көп ішекті аспаптың жаңа нұсқаларын жасады. Жапондықтардың көпірсіз цитралардағы жетістіктеріне бір ішекті кото (ичигенкин) және екі ішекті кото (нигенкин немесе якумо гото) жатады. 1920 жылдары Горо Морита екі ішекті котоның жаңа нұсқасын жасады. Бұл котода металл ішектердің үстіндегі түймелерді батыстық автогарф сияқты төмен итеру қажет болды. Ол Тайшо дәуірінің атымен Тайшогото деп аталды. Мейдзи дәуірінің басында (1868–1912) Жапонияға батыс музыкасы енгізілді. Мичио Мияги (1894–1956), соқыр композитор, инноватор және орындаушы, батыс музыкасы мен дәстүрлі кото музыкасын біріктірген алғашқы жапон композиторы деп есептеледі. Мияги дәстүрлі жапон өнері ұмытылып, батысқа ұқсаған кезде котоны сақтап қалғаны үшін жоғары бағаланады. Ол 62 жасында пойыз апатында қаза болғанға дейін аспап үшін 300-ден астам жаңа шығарма жазды. Ол сондай-ақ танымал 17 ішекті бас-котоны ойлап тапты, жаңа ойнау әдістерін, дәстүрлі формаларды жетілдірді және ең бастысы, котоның танымалдылығын арттырды. Ол шетелде өнер көрсетті және 1928 жылға қарай кото мен шакухачи үшін жазылған «Хару но Уми» («Көктем теңізі») шығармасы көптеген аспаптарға жазылды. Жапонияда тіпті әрбір жаңа жылды қарсы алу үшін «Хару но Уми» ойналады. Миягиден кейін Кимио Это (1924–2012) және Тадао Савай (1937–1997) сияқты көптеген композиторлар аспапты дамытатын шығармалар жазды және орындады. Савайдың әйелі Кадзуэ Савай, бала кезінде Миягидің сүйікті шәкірті болған, котоның халықаралық және жаңғыруының ең үлкен күші болды. Оның композитор Джон Кейдждің дайын пианино дуеті «Үш би» шығармасын төрт дайын бас-котоға арнауы кото музыкасының қазіргі заманындағы маңызды оқиға болды. Мейдзи қалпынан кейін шамамен 150 жыл бойы жапондықтар оқшауланған идеалдарынан бас тартып, американдық және еуропалық ықпалдарды ашық қабылдады, бұл котоның көптеген түрлерін қабылдауының ең ықтимал себебі.

Құрылыс

Көбінесе кото пауловния ағашынан (кири деп аталады) жасалады, бірақ әр түрлі шеберлер оны әртүрлі өңдейді. Кото безендірілуі де, безендірілмеуі де мүмкін. Бездіктерге піл сүйегі мен эбен ағашынан жасалған инкрустациялар, тасбақа панцирі, металл мүсіндер және т.б. жатады. Ағаш екі үлгіде кесіледі: итаме (мокуме деп те аталады), оның айналмалы үлгісі немесе тікелей мазаме. Тікелей үлгіні жасау оңайырақ, сондықтан айналмалы үлгі өндіріс құнын арттырады, демек, олар декоративтік және әсем үлгілерге арналған. Өте төмен ноталар үшін кішкентай көпірлер жасалады, сондай-ақ, қажеттілікке қарай үш түрлі биіктіктегі арнайы көпірлер де бар. Егер төмен ноталар үшін кішкентай көпір қол жетімді болмаса, кейбір музыканттар шұғыл жағдайда көпірді кері бұрып қолдануы мүмкін, бірақ бұл тұрақсыз және тиімді емес. Көпірлер ойнау кезінде сынған жағдайлар болады, ал кейбір ескі аспаптарда, көпірлердің тірегі көп пайдаланудан тозған болса, олар ойнау кезінде, әсіресе, ішектерді басып ойнағанда құлауы мүмкін. Көпір аяқтарының тұрақсыздыққа әкелетін тесіктерді толтыру үшін әртүрлі материалдар сатылады. Шамамен 2 метр ұзындығы және 1 метр ені бар кото дәстүрлі түрде ойнаушының алдына еденге қойылады, ол тізе бүгіп отырады. Ішектер әртүрлі материалдардан жасалады. Түрлі пластик ішектер танымал. Жібек ішектер, әдетте сары түсті, қазіргі заманғы ішектерге қарағанда қымбатқа түседі және нашаррақ сақталады, бірақ кейбір музыканттар оларды дыбыс сапасының айырмашылығын сезінетіндіктен жақсы көреді. Ішектер қағаз немесе картоннан жасалған, темекі фильтрідей кішкентай ролға түйіледі, кото басының тесіктерінен өткізіліп, артқы жағындағы тесіктерден өткізіліп, тартылып, арнайы түйінмен байланады. Ішектерді арнайы машинамен тартуға болады, бірақ көбінесе қолмен тартылып, содан кейін байланады. Ішекті арт жағынан тартып немесе котоның жанында отырып тартуға болады, бірақ соңғысы қиынрақ және көп күш қажет. Кейбір аспаптарда күйді оңайлату үшін пиано сияқты күйді реттеуші штифттер орнатылған болуы мүмкін. Аспапта қолданылатын жібек жіп – макура-ито, оның құрылысының маңызды бөлігі болып табылады. Бұл ерекшелік ақсүйектер стиліндегі аспаптарда кездеспеген, себебі олар өздерінің жоғары кернеуін пайдаланып, аспаптарының көнелігін бағалаған. Қарапайым халық котоны мықтырақ ғана емес, сонымен қатар дыбыстық жағынан жақсырақ жасайтын жаңалықтар енгізген. Макура-ито қағазға қолданылған, сондықтан Жапонияда жібек жіп көп болған. 19 ғасырдың басында макура зуно деп аталатын пил сүйегі кото стандартына айналды. Котоның әр бөлігіне дәстүрлі атау бар, ол кото денесінің айдаһарға ұқсас екені туралы пікірмен байланысты. Осылайша, үстіңгі бөлігі "айдаһардың қабығы" (竜甲), ал төменгі бөлігі "айдаһардың ішегі" (竜腹) деп аталады. Алып тасталатын түрлі-түсті мата қабықшасы бар котоның бір ұшы "айдаһардың басы" (竜頭) деп белгілі, ол "айдаһардың мүйіздері" (竜角) – көпірдің тірегі немесе (枕角) – "айдаһардың тілі" (竜舌), "айдаһардың көзі" (竜眼) және "айдаһардың маңдайы" (竜額) – макура зуноның үстіндегі кеңістік сияқты бөліктерден тұрады. Котоның екінші ұшы "айдаһардың құйрығы" (竜尾) деп аталады; ішек ұстағышы "бұлт мүйізі" (雲角) деп аталады.

Бүгінгі Кото

Батыс поп-музыкасының ықпалымен кото Жапонияда бұрынғыдай кең таралмады, бірақ ол әлі де аспап ретінде дамып келеді. 17 кыллы бас кото (jūshichi gen) Мичио Мияги жасағаннан бері жылдар бойы танымал. 20, 21 және 25 кыллы котолар да бар. Қазіргі уақытта 20, 25 кыллы кото мен 17 кыллы бас котоға арналған шығармалар жазылуда. Рейко Обата батыс музыкасын оқырмандарға қолжетімді ету үшін батыс нотациясын қолданып, соло котоға арналған екі кітап жариялады. Американдық орындаушылар Рейко Обата мен Мия Масаока, жапондық шебер Кадзуэ Савай және Мичио Яги сияқты қазіргі заманғы кото ойнаушылары бүгінгі джаз, эксперименталды музыка және тіпті поп музыкасында котоға орын табуда. Rin' тобының мүшелері қазіргі заманғы музыка сахнасында танымал 17 кыллы кото ойнаушылары. Хиросима джаз фьюжн тобының Джуни Курамото – котоны дәстүрлі емес фьюжн стилінде танымал еткен алғашқы орындаушылардың бірі. East West Jazz-дың негізін қалаушы Рейко Обата котоны қолданып джаз стандарттарын орындап, альбом шығарды. Обата сондай-ақ "You Can Play Koto" атты ағылшын тіліндегі кото оқу DVD-ін шығарды. Обата АҚШ оркестрлерімен концерттер орындаған бірнеше кото орындаушыларының бірі, ол бірнеше рет, соның ішінде 2010 жылы Сан-Диегодағы KPBS үшін Orchestra Nova-мен бірге өнер көрсетті. Жапониядан тыс жерлердегі басқа жеке орындаушылардың арасында Токиодағы Савай Кото мектебінде он жыл бойы оқыған, марапатталған әнші Элизабет Фальконер және Канадалық дайшихан (бас мұғалім) және Фукуоканың Чикуши Кото мектебінің екі он жылдан астам мүшесі Линда Како Каплан бар. Савайдың тағы бір шәкірті Масаё Ишигуре Нью-Йорктегі мектепті басқарады. Юкико Мацуяма Лос-Анджелестегі KotoYuki тобының жетекшісі. Оның композицияларында әлемдік музыканың тембрлері өзінің туған жапон мәдениетімен үйлеседі. Ол "Грэмми" сыйлығын алған "Miho: Journey to the Mountain" (2010) альбомында Пол Винтер Консортымен бірге өнер көрсетті, бұл аспапты батыс көрермендеріне таныстырды. 2011 жылдың қарашасында бүкіл әлемдегі көрермендер котомен танысты, ол Латын Грэмми сыйлығында Шакирамен бірге өнер көрсетті. 2010 жылдың наурыз айында Гремми сыйлығын жеңіп алған хард-рок тобы Tool веб-сайтында бейнебаянның сілтемесі таралып, вирустық әсерге ие болғанда, кото халықаралық деңгейде кеңінен танылды. Видеода Токиодағы ансамбльдің мүшесі Брет Ларнердің Tool-дың "Lateralus" әнін алты бас және екі бас кото үшін ойнаған Soemon ансамблінің аранжировкасы көрсетілген. Ларнер бұрын Джон Фейи, Джим О'Рурк және Кампер Ван Бетховен, Дирхоф, Джеки О Матерфукер және Мистер Бангл сияқты инди-рок топтарының мүшелерімен кото ойнаған. Ескі поп және рок музыкасында Дэвид Боуи "Heroes" (1977) альбомындағы "Moss Garden" атты аспаптық шығармасында котоны қолданды. Мультиинструменталист, Rolling Stones-тің негізін қалаушы және бұрынғы гитарисі Брайан Джонс Aftermath (1966) альбомының "Take It Or Leave It" әнінде кото ойнады. Поль Гилберт, танымал гитара виртуозы, әйелі Эмиді "Алигатор фермасы" (2000) альбомындағы "Koto Girl" әнінде кото ойнайтын етіп жазды. Kagrra рок-тобы өз әндерінің көбісінде дәстүрлі жапон музыка аспаптарын қолдануымен танымал, мысалы, (うたかた) әнінде кото маңызды орын алады. Tuxedomoon әншісі Уинстон Тонг оны өзінің тұңғыш жеке альбомынан "The Hunger" атты 15 минуттық әнінде қолданады. 1975 жылы Queen рок-тобы "The Prophet's Song" әнінде "A Night at the Opera" альбомында (ойыншық) кото қолданды. Genesis гитарисі Стив Хакетт Spectral Mornings (1979) альбомындағы "The Red Flower of Tachai Blooms Everywhere" атты аспаптық әнінде котоны қолданды, ал Genesis клавиатурашысы Тони Бэнкс "Mama" әнінде Emulator клавиатурасын қолдана отырып, кото үнін қосты. Хэйзел Пейн ойнаған кото 1981 жылы A Taste of Honey тобының "Sukiyaki" жапон әнінің ағылшынша нұсқасында кездеседі. Синтезделген кото The Miracles-тің "I'll Try Something New" әнінің мұқабасында пайда болады. Стив Хоу 1982 жылы шыққан "Heat of the Moment" атты Азияның синглінің аспаптық бөлігінде котоны қолданды. Хау 1999 жылы шыққан The Ladder альбомындағы "It Will Be a Good Day (The River)" Yes әнінде кото ойнады. Dr. Dre-дің 1999 жылғы 2001 альбомында синтезделген кото екі тректе, "Still D. R. E." және "The Message" әндерінде естіледі. 2020 жылы Led Zeppelin-нің "The Battle of Evermore" әні PianoRock-тің Дин МакНиллмен бірге жасаған акустикалық нұсқасында синтезделген кото қолданылды.