Кіріспе

Фин және карел қыллы аспапы, "Kantele" лақап атымен танымал жапон телеарнасы.

Кантеле немесе каннел – бұл дәстүрлі фин және карел қыллы аспапы (хордофон), Оңтүстік-Шығыс Балтық қорапша цитра туысына жатады және Балтық псалтериясының бір бөлігі болып табылады. Оған Эстонияның каннелі, Латвияның коклесі, Литваның канклесі және орыс гуслиі де жатады.

Кіші кентеле

Қазіргі заманғы 15 немесе одан аз жіпті аспаптар көбінесе дәстүрлі пішіндерге жақын болып келеді және қазіргі концерттік кантеледен өзгеше, кіші кантеле деп аталатын аспаптар тобын құрайды. Кантеледің ең ерте нұсқаларында бес немесе алты жылқы шашынан жасалған жіптері және бір бөліктен қашалған ағаш корпусы болады; ал көбірек заманауи аспаптарда металл жіптер және көбінесе бірнеше бөліктен құралған корпус болады. Дәстүрлі кантеледе көпір де, тіреуіш те жоқ, жіптер тікелей құбырларға (күйделгіштерге) қосылып, ағаш тіреуіштеріне (понси) орнатылған металл табанға (варрас) дейін созылады. Бұл конструкция акустикалық тұрғыдан тиімді болмаса да, аспаптың ерекше дыбысының маңызды бөлігі болып табылады. Бес жіпті кіші кантеледегі ең көп тараған және дәстүрлі құйрылу түрі – бес шекті құйрылу арқылы қол жеткізілген табиғи интонация, көбінесе D мажор немесе D минор құйрылуы. Бұл әсіресе кантеле жеке орындалғанда немесе халық музыкасы тобының құрамында ойналғанда кездеседі. Ірі үштік D1–F1–A1 арқылы құралады. Кіші кантелелердің қазіргі нұсқаларында кейбір жіптерге арналған жарты тондық тетіктер жиі кездеседі. Бес жіпті кантеле үшін ең көп қолданылатын тетік – F1 және F1 арасындағы ауысу, бұл көптеген халық әндерін қайта құйрылмастан ойнауға мүмкіндік береді. Кіші кантелелердің үлкен нұсқаларында көбінесе қосымша жарты тондық тетіктер болады, олар қайта құйрылмастан әртүрлі музыканы ойнауға мүмкіндік береді.

Концерт кантеле

Қазіргі заманғы концерт кантелесінде 40-қа дейін ішек болуы мүмкін. Концерт кантелесі мен кішкентай кантеледе ойнау жағдайлары керісінше: кішкентай кантеледе ең ұзын, төмен дыбысты ішектер музыканттың денесінен ең алысқа орналасса, концерт кантелесінде осы жағы музыкантқа ең жақын, ал қысқа, жоғары дыбысты ішектер ең алыста орналасады. Концерт үлгілерінде Пол Салминен 1920 жылдары енгізген, диездер мен бемольдер жасауға арналған ауыстыру механизмі (қазіргі заманғы халық арфасындағы жарты тонды тетіктерге ұқсас) бар.

Ойнау

Кантеле ерекше қоңырау сияқты дыбысқа ие. Фин кантелесі көбінесе диатоникалық құлаққа келтіріледі, бірақ 5-тен 15-ке дейінгі таралған кішкентай кантелелер көбінесе жетілігі жоқ, жетілігі толық емес ладқа келтіріледі, жетінші нотадан айырылып, ең төменгі дыбыстық ішектері тоникадан төртінші төменге құлаққа келтіріледі, үйірме ретінде. Музыканттар кантеледі тізелерінде немесе кішкентай үстелде ұстайды. Екі негізгі ойнау техникасы бар: ішектерді саусақтармен тартып ойнау немесе тоқтатылмаған ішектерді тарту (кейде тұспалда қолданып). Финляндиялықтар электрлі гитаралардағы сияқты пикаптарды қолдана отырып, электрлі кантеле жасады, ол Amorphis сияқты финн метал музыканттары арасында танымал болды. Америкалық арфашы Sylvan Grey өзінің шығармаларын қамтитын кантеле музыкасының екі альбомын жазды.

Аңыз тарихы

Финляндияның ұлттық эпосы – «Калевалада» сиқыршы Вейнамёйнен алғашқы кантеледі алып суда тұратын шоқырдың жақ сүйегінен және Хиисидің биесінің бірнеше түктерінен жасайды. Оның шығарған музыкасы орманның барлық жануарларын қызықтырып, оның әсемдігіне таң қалдырады. Кейін, кантелесін жоғалтқанына қайғырып, Вейнамёйнен қайың ағашынан екінші бір кантеле жасайды, оны құндылығын білген қыздың шашымен кермейді, және оның сиқыры да сол сияқты күшті болып шығады. Бұл – мәңгілік сиқыршының христиан дінінің келгенімен Калевадан кетуі кезінде қалдырған сыйы.