Батыс Африканың ішекті аспабы – Кора — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Батыс Африкадан шыққан ішекті аспап.

Кора (Manding тілдерінде: ߞߐߙߊ kɔra) – Батыс Африкада кеңінен қолданылатын ішекті аспап. Корада әдетте 21 ішек болады, олар саусақтармен тартылып ойнатылады. Ол лютня мен арфаның ерекшеліктерін біріктіреді.

Сипаттама

Кора жасалады қабақтан, екіге бөлініп, сиыр терісімен қапталады, бұл ұзын қатты ағаш мойынмен бірге резонатор құрайды. Тері екі тұтқамен демеліп тұрады. Онда 21 ішек бар, әрқайсысы әртүрлі нота береді. Кора музыкалық аспаптардың бір түріне ғана жатпай, бірнеше түріне жатады, сондықтан ол "қос көпірлі арфа лютнясы" деп жіктеледі. Ішектер екі бөлікке бөлінген қатарда орналасқан, бұл қос арфаға тән ерекшелік. Олар дыбыс тақтасына тимейді, керісінше көпірдегі ойықтарда бекітіледі, осылайша ол көпір арфасы болып саналады. Ішектер ішек қолдан немесе мойыннан басталып, резонанстық камерамен тікелей демеліп тұрған көпірден өтеді, бұл оны лютня ретінде де жіктеуге мүмкіндік береді. Кораның дыбысы арфаға ұқсас, бірақ дәстүрлі орындау стилінде фламенко немесе Дельта блюз әдісімен екі қолмен полиритмиялық үлгілерді тартып ойналған гитараға еске түсіреді (қолдарды ішектердің екі жағындағы тұтқаларды ұстауға пайдаланады). Шебер орындаушылар бір уақытта остинто рифтерін ("кумбенго") және импровизацияланған сололарды ("биримтинго") орындайды. Кора ойнаушылар дәстүрлі түрде джали отбасыларынан (сондай-ақ мандінка тайпаларынан) шығады, олар – дәстүрлі тарихшылар, шежірешілер және әңгімешілер, өз білімдерін ұрпақтарына жеткізеді. Аспап алғаш рет Гамбияда табылды, бірақ оны Гвинея, Гвинея-Бисау, Мали және Сенегалда да орындайды. Көрші Гвинеядан келгендер лютняны алып жүргені белгілі болса, Сенегалдық гриоттар "сабар" деп аталатын қол барабанын алып жүретін. Батыс Африка музыканттары көбінесе "грио" деген француз сөзіне қарағанда "джали" терминін қолданады. "Джали" сөзі "бард" немесе ауызша тарихшыға ұқсас мағына береді. Дәстүрлі кораларда 11 ішек сол қолмен, ал 10 ішек оң қолмен тартады. Касаманс аймағында (Сенегалдың оңтүстігі) жасалған заманауи кораларда қосымша бас ішектері болуы мүмкін, бұл дәстүрлі 21 ішекке тағы 4 ішек қосады. Бұрын ішектер сиыр немесе антилопа терісінен жасалған жіңішке жолақтардан жасалатын. Бүгінде көптеген ішектер арфа ішектерінен немесе нейлон балық аулау жіптерінен жасалады, кейде олар қалың ішектер жасау үшін бірге тоқылады. Бұрынғы кезде маңызды аксессуарлардың бірі – ненмиемо, яғни қалайы немесе мыстан жасалған, жиектеріне сымдар тізілген жапырақ пішіндес тақта болатын. Көпірге бекітілген бұл құрылғы дыбысты күшейтіп, ашық ауада жақсы естілетін қосымша дыбыстарды тудыратын. Бүгінгі таңда орындаушылар көбінесе электронды құрылғыны пайдалануды жөн көреді немесе қажет етеді. Консоны (терілік күйреу сақиналарының жүйесі) мойын бойымен жоғары-төмен жылдыру арқылы кора ойнаушы аспапты жеті ноталық төрт гамманың біріне қайтадан күйлей алады. Бұл гаммалар батыс мажор, минор және лидиялық ладтарына жақын.

The kora is built from a gourd, cut in half and covered with cow skin to make a resonator with a long hardwood neck. The skin is supported by two handles that run underneath it. It has 21 strings, each of which plays a different note. These strings are supported by a notched, double free standing bridge. The kora doesn't fit into any one category of musical instrument, but rather several, and must be classified as a "double bridge harp lute." The strings run in two divided ranks, characteristic of a double harp. They do not end in a soundboard but are instead held in notches on a bridge, classifying it as a bridge harp. The strings originate from a string arm or neck and cross a bridge directly supported by a resonating chamber, also making it a lute. The sound of a kora resembles that of a harp, though when played in the traditional style it bears resemblance to a guitar played using the flamenco or Delta blues technique of plucking polyrhythmic patterns with both hands (using the remaining fingers to secure the instrument by holding the hand posts on either side of the strings). Ostinato riffs ("kumbengo") and improvised solo runs ("birimintingo") are played at the same time by skilled players. Kora players have traditionally come from jali families (also from the Mandinka tribes) who are traditional historians, genealogists and storytellers who pass their skills on to their descendants. Though played in Guinea, Guinea Bissau, Mali and Senegal, the instrument was first discovered in the Gambia. While those from neighbouring Guinea were known to carry the lute, Senegalese Griots were known as carriers of a hand drum known as the 'sabar'. Most West African musicians prefer the term "jali" to "griot," which is the French word. "Jali" means something similar to a "bard" or oral historian. Traditional koras feature strings, eleven played by the left hand and ten by the right. Modern koras made in the Casamance region of southern Senegal sometimes feature additional bass strings, adding up to four strings to the traditional 21. Strings were traditionally made from thin strips of hide, such as cow or antelope skin. Today, most strings are made from harp strings or nylon fishing line, sometimes plaited together to create thicker strings. A vital accessory in the past was the nyenmyemo, a leaf shaped plate of tin or brass with wire loops threaded around the edge. Clamped to the bridge, it produced sympathetic sounds, serving as an amplifier since the sound carried well into the open air. In today's environment, players usually prefer or need an electronic pickup. By moving the konso (a system of leather tuning rings) up and down the neck, a kora player can retune the instrument into one of four seven note scales. These scales are close in tuning to western major, minor and Lydian modes.

Тарих

13 ғасырда саяхатшы Ибн Батута Дуғамен бірге келген әйелдердің өздері тартып ойнайтын садақтарды алып жүргенін айтқан. Ол саптардың санын атамаған, бірақ бұл 14 ғасырда Малиде арфа тәрізді аспаптардың болғанын нақты көрсетеді және бұл кора туралы жазбаша айтылған ең ерте дерек болуы мүмкін. Кора, Ибн Батута сипаттағандай, садақ сияқты, іші қырыққан қабақпен жасалған, бірақ Батута аспаптар туралы жеткілікті мәлімет бермеген. Батыс әдебиетінде кора туралы ең алғашқы еуропалық сілтеме шотландтық Мунго Парктің 1799 жылғы «Африканың ішкі аймақтарындағы саяхаттары» еңбегінде кездеседі. Мандинка ауыз әдебиетіне сүйенсек, кораның шығу тегі 16 ғасырда Каабу құрылғаннан кейін Джали Мади Фулинг Сисокоға байланысты болуы мүмкін. Кора Сенегал Республикасының әнұранында «Pincez tous vos koras, frappez les balafons» деп аталады. Бүгінде коралардың көпшілігі дәстүрлі былғары сақиналардың (консо) орнына гитара құралдарымен жасалады. Бұл оларды баптауды жеңілдетеді. Бірақ бұл конструкция аспаптың дыбық диапазонын шектейді, себебі жіптердің ұзындығы белгілі болады және бір октавадан артық көтеру үшін жіңішке жіптер қажет. Дәстүрлі кораны баптау ойнауға оңай емес, сондықтан Батыс Африкадан кора сатып алып, оның дыбысына ғашы болған көптеген туристер үйге келгеннен кейін оны баптауға күш жібермейді, оны әсемдік зат ретінде қалдырады. Кораны былғары сақиналарды құралдық басшақтармен алмастыруға болады. Ағаш және арфа тіректері де қолданылады, бірақ олардың екеуі де сапалы болмаса, ылғалды климатта баптау қиындықтарын тудыруы мүмкін. 20 ғасырдың соңында 25 жіпті кора үлгісі жасалды, бірақ оны негізінен Сенегалдың оңтүстігіндегі Касаманс аймағындағы бірнеше музыканттар ғана қолданды. Секу Кейта сияқты кейбір кора ойнаушылары екі мойынды кораларды пайдаланады, бұл оларға бірнеше секунд ішінде бір дыбықтан екіншісіне ауысуға мүмкіндік береді, осылайша олардың орындау мүмкіндіктерін арттырады. Сенегалдағы Кеур Мусса аббаттығының француз бенедиктин монахтары (жетістіктерде былғары сақиналардың орнына гитара құралдарын алғаш қолданғандар) аспапты оқыту үшін ноталарға негізделген әдіс ойлап тапты. Кеур-Мусса аббаттығының хормейстері Доминик Катта кора үшін шығарма жазған алғашқы еуропалық композитор болды (соло және батыс аспаптарымен дуэттер). 20 ғасырдың соңында аспап жасаушы және музыкант Роберт Грави кора үлгісінде жасалған электр аспабын (гравиккорд) ойлап тапты, бірақ ол негізінен металдан жасалған. Онда 24 жіп бар, оның бапталуы мен ойналуы корадан өзгеше. Кейіннен Роберт Грави кора ойнаушыларының қалауымен жасалған 21 жіпті электроакустикалық аспап – грави-кораны жасады. Оның ойналуы мен бапталуы дәстүрлі кораға ұқсас. Грави-кораны Дэниел Беркман, Жак Буртин және Фодэй Муса Сусо сияқты кора ойнаушылары қолданды, олар оны джаз өнерінің шебері Герби Хэнкокпен, оның Mandingo тобымен және Сусоның New World Power альбомында пайдаланды.

In the 1300s, the traveller Ibn Battuta mentioned that the women who accompanied Dugha to perform were carrying bows that they plucked. He did not mention the number of strings, but this clearly shows the existence of harp instruments in 14th century Mali and could be the earliest written reference to the kora. The kora is designed like a bow with a gourd, similarly to Ibn Battuta's description, but Battuta did not go into enough detail about the instruments for them to be identifiable. The earliest European reference to the kora in Western literature is in Travels in Interior Districts of Africa (1799) by the Scotsman
Mungo Park. The most likely scenario, based on Mandinka oral tradition, suggests that the origins of the kora may ultimately be linked with Jali Mady Fouling Cissoko, some time after the founding of Kaabu in the 16th century. The kora is mentioned in the Senegalese national anthem "Pincez tous vos koras, frappez les balafons." Nowadays, koras are increasingly made with guitar machine heads instead of the traditional konso (leather rings). The advantage is that they are much easier to tune. The disadvantage is that this design limits the tuning range of the instrument because string lengths are more fixed and lighter strings are needed to lift it much more than a tone. Learning to tune a traditional kora is arguably as difficult as learning to play it, and many tourists who are entranced by the sound while in West Africa buy koras and then find themselves unable to keep it in tune once they are home, relegating it to the status of ornament. Koras can be converted to replace the leather rings with machine heads. Wooden pegs and harp pegs are also used, but both can still cause tuning problems in damper climates unless made with great skill. In the late 20th century, a 25 string model of the kora was developed, though it has been adopted by only a few players, primarily in the region of Casamance, in southern Senegal. Some kora players such as Seckou Keita have double necked koras, allowing them to switch from one tuning to another within seconds, giving them increased flexibility. The French Benedictine monks of the Keur Moussa Abbey in Senegal (who possibly were the first to introduce guitar machine heads instead of leather rings in the late seventies) conceived a method based on scores to teach the instrument. Brother Dominique Catta, choirmaster of the Keur Moussa Abbey, was the first Western composer who wrote for the kora (solo pieces as well as duets with Western instruments). An electric instrument modeled on the kora (but made primarily of metal) called the gravikord was invented in the late 20th century by instrument builder and musician Robert Grawi. It has 24 strings and is tuned and played differently than the kora. Another instrument, the gravi kora, a 21 stringed electro acoustic instrument, was later developed by Robert Grawi especially for kora players who wanted a modern instrument. Its playing and tuning are the same as the traditional kora. The gravi kora has been adopted by kora players such as Daniel Berkman, Jacques Burtin, and Foday Musa Suso, who featured it in recordings with jazz innovator Herbie Hancock, with his band Mandingo, and on Suso's New World Power album.

Ұпайлар

Батыс Африканың ауызша дәстүрінің бір бөлігі ретінде, 20 ғасырға дейін қораға арналған музыка жазылмаған. Этномузыкалогтар ғана G және F кілттерін пайдаланып, кейбір дәстүрлі әуендерді әдеттегі нота жазу әдісімен жазды. Бүгінде қора ноталары Keur Moussa нотациялық жүйесі бойынша бір G кілтінде жазылады. Бұл нотациялық жүйені 1970 жылдардың соңында Сенегалдағы Keur Moussa монастырының монахы Доминик Катта жасаған. F кілтінде жазылуы тиіс жеті төменгі нота араб немесе рим цифрларымен алмастырылып, G кілтінде жазылады. Жали әлі де дәстүрлі жолмен (нота жазбай) шығармалар жасайды, бірақ кейбір батыс музыканттары 1980 жылдардың басында қораға арналған партитуралар жаза бастады және Keur Moussa нотациялық жүйесін қабылдады. Қазірдің өзінде қораға жеке немесе қора мен батыс аспаптарына арналған 200-ден астам ноталық шығарма жазылған. Қораның екі белгілі батыс композиторы – Доминик Катта және Жак Бертин (Франция), олар осы партитуралардың көп бөлігін жазды, алайда Кароль Уэлет (Канада), Грегоир Филипп (Keur Moussa монастыры) және Клер Мари Леду (Франция) сияқты композиторлар да өздерінің түпнұсқалық шығармаларымен үлес қосты. Дерек Гриппер (Кейптаун, Оңтүстік Африка) Тумани Диабате және басқалардың Батыс Африка қора композицияларын батыс стиліндегі классикалық гитарада орындау үшін көшірді және осы транскрипциялардың бір бөлігін екі жазбада және 2012 жылдан 2017 жылға дейін концерттерде орындады.

Африка композиторлары (ауызша дәстүр)

Мали: cordes anciennes ("Мали: ежелгі сымдар"), Сидики Диабате, Батуру Секу Куяте және Джелимади Сиссоко, Буда Музыка, 2000. 1970 жылы алғаш рет жарық көрген бұл CD, толыққанды кураға арналған тұңғыш альбом. Сидики Диабате – Тумани Диабате мен Мамаду Сидики Диабатетің, ал Джелимади Сиссоко – Баллаке Сиссоконың әкесі. Тумани мен Баллаке 1999 жылы New Ancient Strings / Nouvelles Cordes Anciennes (Hannibal) атты туындыны әкелеріне арнап жазды. Гамбия: кура өнері, Джали Ньяма Сусо, редакторы Родерик Найт, Ocora, 1996. 1972 жылы алғаш рет жарық көрген бұл CD да тарихи жазба болып табылады. Гамбия Республикасы, Батыс Африка, Алхажи Бай Конте, Kora Melodies, Marc D. Pevar жазған және өндірген; фотосуреттері мен түсіндірмелері Марк пен Сюзан Певерге тиесілі. Rounder Records 5001. Батыс Африка және одан тыс жерлердегі Жали Кунда – Гриоттар, Ellipsis Arts, 1996. Бұл кітап пен CD-ні Фодэй Муса Сусо редакциялап, Билл Ласвелл өндірген. Фотосуреттердің авторы – Дэниел Лайне. Дәстүрлі кура музыкасымен саяхат және үш ерекше кездесу: кура мен фортепиано ("Foday Musa Suso және Philip Glass-тың "Көктемдік сарқырамасы"); кура мен синтезаторлар ("Lanmbasy Dub'", Билл Ласвелл, бас-гитара және Джефф Бова, синтезаторлар); кура мен саксофон ("Samma", джаз саксофонисі Фарао Сандерспен дуэт). Манде вариациялары, Тумани Диабате, World Circuit, 2008. Тұңғыш CD-сі "Каира" (Hannibal, 1988) жарық көргеннен кейін жиырма жыл өткен соң, ешқандай әнсіз, тек жеке кура шығармаларынан тұратын алғашқы дискіні жазған Тумани Диабате, былғары сақиналы дәстүрлі кура шығармаларын және ағаш тіреуіштері бар курадағы арнайы күйленген өз туындыларын кезектестіреді.

Батыс композиторлары (жазба музыкасы)

Quand renaît le matin, Abbaye de Keur Moussa, Art et Musique, 2007 жыл. Алғаш рет 1991 жылы жарық көрген бұл альбомда Доминик Катта бауырлас пен Кароль Уэлет өңдеген және орындаған туындылар жинақталған: жеке қора туындылары, қорамен сүйемелденген әндер және флейта мен үш қораға арналған концерт. Сондай-ақ, Грегуар бауырлас үш қора үшін жазған, әртүрлі реттелген және бір музыканттың орындауындағы туындысы да бар. Le Jour des Merveilles, Жак Бертин, 3 CD жинағы, Bayard Musique, 2009 жыл. Жеке қораға арналған туындылар, виолончель, виола, гитара және котомен дуэттер, флейта, гитара және үш қораға арналған сюиталар.