Кіріспе

Мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш түрі

Thuja occidentalis, сондай-ақ солтүстік ақ кедрі, шығыс ақ кедрі немесе arborvitae деп белгілі, бұл кипарис тұқымдастығына (Cupressaceae) жататын, мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш. Ол Канаданың шығысы мен АҚШ-тың солтүстік-орталық және солтүстік-шығыс бөліктерінде табиғи түрде өседі. Оны нағыз кедрден (Cedrus) ажырату үшін кейде «ақ кедр» деп, бір сөзбен жазады.

Сипаттама

Батыс қызыл кедріне (Thuja plicata) жақын туысқан болғанымен, солтүстік ақ кедрі – кішкентай немесе орташа мөлшердегі ағаш, биіктігі 1,5 метрге жетеді, діңінің диаметрі, ерекше жағдайларда, 1 метрге дейін болады. Ағаш, қолайсыз жағдайларда көбінесе өсуі тоқтап қалады немесе жатқан күйінде өседі. Қабығы қызыл қоңыр түсті, ойыс және бойлық жолақтар бойымен қабыршақталады. Солтүстік ақ кедрінің бұтақтары желдейді, ал жапырақтары қабыршақты болып келеді. Жапырақтары қабыршақ тәрізді, жалпақ шоғырлар түзеді, ұзындығы 1-5 см. Тұқымдық конустар жіңішке, сары-жасыл түсті, пісіп қоңыр түске айналады, ұзындығы 2-3 см және ені 1-2 см, алтыдан сегіз қабаттасқан қабықшасы бар. Олардың әрқайсысында шамамен сегіз тұқым болады. Бірақ 1653 өсу сақинасы бар өлген бір данасы табылған. Осы өте ескі ағаштар жасы қарамастан, қиын өсу жағдайларына байланысты кішкентай және тоқтап қалған болып табылады. Бұл ағаштардың ұзақ өмір сүруіне олардың баяу өсуі және ағаштың әртүрлі бөліктері зақымданғанда немесе өлгенде тірі қалу қабілеті себепті болады. Миннесотадағы Супериор көліндегі жартастан өсіп тұрған «Сиқыршы ағашы» (T. occidentalis) 1731 жылы француз саяхатшысы Сиер де ла Верендри оны жетілген ағаш деп сипаттаған; ол бүгінге дейін тірі. Онтарионың оңтүстігіндегі жартастарда өскен үлгілер Шығыс Солтүстік Америкадағы және Канададағы ең ескі ағаштар болып саналады, олардың жасы 1653 жылдан асып түседі. Шығыс ақ кедрі – arborvitae – тұрғын және коммерциялық ландшафттарда қолданылатын танымал әшекейлік өсімдік. Thuja occidentalis дәстүрлі Оджибве мәдениетінде маңызды орынға ие. «Бабуай кедрі» (Nookomis Giizhik) деген құрметті атымен белгілі, бұл ағаш қасиетті аңыздардың нысаны болып табылады және қолөнер, құрылыс және медицина сияқты көптеген пайдалы қасиеттері үшін адамзатқа сыйлық деп есептеледі. Ол Оджибве медициналық дөңгелінің солтүстікке байланысты төрт өсімдігінің бірі. Жапырақтары С витаминіне бай және 1535–1536 жылдардың қысында Жак Картье мен оның серіктерінің скорбутын емдеген «аннедда» деп саналады. Thujone нейротоксикалық қосылысының болуына байланысты, ұзақ уақыт бойы немесе жүктілік кезінде ішкі қолдану зиянды болуы мүмкін.