Кіріспе

Формидабель – британдық Корольдік теңіз күштерінің пре-дредноут кеме класы.

«Формидабель» класының кемелері – 1890-шы жылдардың соңында сэр Уильям Уайт жобалаған және Корольдік теңіз күштері үшін салынған үш кемеден тұратын пре-дредноуттар класы. Класқа «Формидабель», «Иррезистибл» және «Имплакабл» кірді. Олар төрт қарудан тұратын артиллериялық батареямен қаруланды, ең жоғары жылдамдығы шамамен 18-20 теңіз шақырымын (33-37 км/сағ) құрады және британдық броненосецтер құрылысында Крупп бронясын қабылдаумен белгіленді. Бұл класс негізінде бес кемеден тұратын, дерлік бірдей «Лондон» класы салынды, және кейде олар «Формидабель» класына да қосылады. «Формидабель», «Иррезистибл» және «Имплакабл» 1898 және 1901 жылдар аралығында Портсмут, Чатем және Девонпорт кемежайларында салынды. Үш кеме де мансабының басында Жерорта теңізі флотында қызмет етті, ал 1900-шы жылдардың соңында Ұлыбритания суларына оралғаннан кейін Үй флотында, Канал флотында және Атлантика флотында қызмет етті. 1912 жылға қарай үш кеме де 5-ші Жеке эскадрильяға, Үй флотына бекітілді, және 1914 жылдың тамызында Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін сол жерде қалды. Олар соғыстың алғашқы айларында Англия арнасында патрульдік сапарларды жасады, британдық экспедициялық корпусының және басқа да британдық әскер бөлімдерінің әскери кемелерін Францияға жеткізді. 1914 жылдың 31 желтоқсаны мен 1915 жылдың 1 қаңтары аралығында арнада патрульдік сапарда болғанда 5-ші эскадрилья неміс кемесіне тап болды, ол «Формидабельді» торпедалап батырды. «Иррезистибл» 1915 жылдың ақпанында Дарданелл операциясына жіберілді, Османдық жағалау нығайтмаларына шабуылдар сериясынан кейін теңіз минасына соқтығысып батып кетті. «Имплакабл», кластың жалғыз аман қалған кемесі, 1915 жылдың наурызында Дарданелл операцияларына қосылды және сәуір айында Хеллес мүйісіндегі десантта қатысты. Кейіннен ол 1915 жылдың мамырында Адриатика теңізін күзеткен итальяндық флотты күшейту үшін, содан кейін сол жылдың қарашасында Салоникаға жіберілді. 1917 жылдың шілдесінде Ұлыбританияға қайтарылғаннан кейін ол қойма кемесіне айналдырылды және Солтүстік патрульді қолдау үшін пайдаланылды. Соғыстан кейін ол 1921 жылы металл тескісіне сатылып, 1922 жылы бөлшектелді.

Дизайн

Формидабель класына айналған жобалау жұмыстары 1897 жылғы 3 мамырда Адмиралтейство кеңесінің отырысында басталды, онда жаңа кластың жалпы параметрлері талқыланды. Кеңес шешімі бойынша, «Канопус» кемелерін қайта жасау тиімсіз болар еді, себебі Жапон императорлық теңіз күштері ірі, жауынгер кемелерді салуды бастаған және «Канопус» дизайны жаңа 40 калибрлі Mk IX зеңбіректерін орнатуға тым кішкентай болды, олар 35 калибрлі BL 12 дюймдік Mk VIII зеңбіректерінен әлдеқайда ауыр болатын. Жобалаушылар «Канопус» класының жетістіктерін – атап айтқанда, «Крупп» бронясын, жақсартылған қозғалтқыштар мен су түтік қазандықтарын – бұрынғы «Канопус» класы сияқты үлкен корпуста, ығысуды арттырмай және жылдамдығын сақтай отырып, жаңа кемеге енгізуге болатынын анықтады. Кеме құрылысының директоры Уильям Генри Уайт екі эскиз ұсынды, екеуі де негізгі Majestic дизайнының өңделген нұсқалары еді. Екі нұсқада да 12 дюймдік төрт зеңбіректен тұратын басқа батарея, қалың белдеу бронясы және жоғары жылдамдық болжанатын. Екі нұсқа арасындағы басты айырмашылық қосымша батареядағы зеңбіректердің саны болды: бірінде он екі, екіншісінде он төрт зеңбірек болды. Ығысуы 200 тоннаға ғана өзгеше болды – он екі зеңбіректік нұсқа үшін, ал екіншісі үшін. Уайт он төрт зеңбіректік нұсқаны артық көрді, бірақ кеңес мүшелерінің пікірі бойынша он екі зеңбірек жеткілікті болды, себебі екі қосымша зеңбірек жоғарғы палубаны тығыздап, оларды орналастыруға ыңғайсыздық тудыратын еді, сондай-ақ экипаждың санын да арттыратын еді. Сонымен қатар, көптеген шетелдік жауынгер кемелермен салыстырғанда он екі зеңбіректік қосымша батарея жеткілікті деп есептелді. Оқ ату күшін арттыру құпталар еді, бірақ кеңес мүшелері екі зеңбіректен бас тарту арқылы үнемделген салмақты кемелердің бронясын күшейту үшін пайдалануға болатынына келісті, олар осы уақытта теңіз зеңбіректерінің күші артқандықтан осыны жөн көрді. Кеңес 12 зеңбіректік нұсқаны қабылдады және белдеу бронясын арттыру туралы өтінішті мақұлдады. 17 тамызға дейін модель жасалды, бұл жобалаушыларға корпустың пішінін жетілдіруге мүмкіндік берді. Олар кеменің алдыңғы және артқы бөлігіндегі артық ағаштарды кесіп тастады, бұл кемелерді маневрлеуге ыңғайлырақ етті. Ұқсастығына байланысты, тарихшы Тони Гиббонс сияқты кейбір мамандар бес кемені Формидабель класының бөлігі деп санайды, бірақ көптеген тарихшылар оларды жеке класс ретінде қарастырады. Лондон класының бес кемесі Формидабельдерден қорғаныс жүйесімен ерекшеленді, ол алдыңғы брондалған бөлікті алып тастап, тұмсыққа дейін созылған брондалған белдеуді пайдаланды. Дегенмен, «Формидабель» дизайны 1898 жылғы бағдарлама бойынша тапсырылған бес «Лондон» кемесінің негізін қалады. Қазіргі уақытта сақталған ғана британдық, «дредноут» алдындағы жапондық «Микаса» кемесі де сәл өңделген дизайн бойынша салынды, басты айырмашылығы – тағы бір жұп 6 дюймдік зеңбіректердің қосылуы.

Жалпы сипаттамалары мен машиналары

Формидабель класының кемелерінің ұзындығы перпендикулярлар арасында 400 фут (122 м), су сызығы бойынша 411 фут (125 м), ал жалпы ұзындығы 431 фут (131 м) болды. Олардың ені 75 фут (23 м), ал қалыпты жағдайда суға бату тереңдігі 26 фут (8 м), толық жүктелгенде 28 фут (9 м) құрады. Үш кеме де қалыпты жағдайда және толық жүктелгенде аралықтағы су ығыстыру салмағын көрсетті. Борт биіктігі алдыңғы бөлігінде 23 фут (7 м), ортасында 16 фут (5 м), артқы бөлігінде 18 фут (5 м) болды. Оларда екі тік бағана орнатылған, үстінде шайқас платформалары болды. Әр платформада іздеу шамдары орналасқан, ал алдыңғы және артқы керулерге тағы төрт іздеу шамдары қосымша орнатылған. Олардың экипажының саны қызмет ету кезеңінде өзгеріп отырды; 1901 жылы «Irresistible» кемесінде 788 офицер мен сарбаз болды, ал 1910 жылы «Formidable» кемесінде 711 адам экипаж құрады. 1917 жылы активті қызметтен алынғаннан кейін «Implacable» кемесінде бар болғаны 361 адам қызмет етті. Кемелерде түрлі шағын қайықтар болды, олардың саны қызмет ету кезеңінде өзгерді, олардың ішінде бу және желкенді кемелер, желкенді қайықтар, кескіштер, галереялар, кит аулау қайықтары, үш гиг, салдар және плоттар бар еді. Формидабель класының кемелері екі ішкі бұрылысты бұранданы қозғалтатын үш цилиндрлі үш есе кеңейтілген бу машинасымен жабдықталған, ал буды жиырма Белльвиль қазандығы қамтамасыз етті. Қазандықтар үш бөлікке бөлініп, екі түтік арқылы шығарылды. Қазандықтар қызметте қиындықтар тудырды, кластың барлық үш кемесінде олармен мәселелер болды, әсіресе кемелер ескірген кезде, 1909 және 1914 жылдар аралығында. Формидабель класының кемелері ең жоғары жылдамдығы үшін бағаланды. Кемелер қазандықтар үшін көмірдің көлемін қалыпты жағдайда тасыды, бірақ олардың жалпы сыйымдылығы , бұл круиздік жылдамдықпен шамамен круиздік қашықтықты қамтамасыз етті.

Қару-жарақ және бронь

Формидабель мен оның әпкелері алдыңғы және артқы жағында орналасқан екі қос мұнараға орнатылған төрт 40 калибрлі Mk IX зеңбірегіне ие болды; бұл зеңбіректер дөңгелек барбеттерге орнатылған, олардың көмегімен кез келген бағытта жүктеуге немесе көтерілуге болады. Әр зеңбірекке 80 оқ қарастырылған. Формидабель класы бұл зеңбіректерді алғаш рет қолданды, олар ескі соғыс кемелерінде қолданылған Mk VIII зеңбіректерге қарағанда бірнеше жақсартуларға ие болды, соның ішінде мықтырақ ствол және жоғары бастапқы жылдамдық. Формидабель мен Имплакабель зеңбіректері үшін BVI типті орнатуларды, ал Irresistible – жаңа BVII орнатуларын алды, екі типтің арасындағы басты айырмашылық оқтарды көтеру және басқа да жабдықтардың орналасуы болды. Екі типті де орнатулар 5 градустан 13,5 градусқа дейін көтерілуге мүмкіндік берді. BVI орнатуларында зеңбіректі 4,5 градусқа қайтару қажет болды, ал BVII орнатулары кез келген бұрышта жүктеуге мүмкіндік берді. Зеңбіректердің бастапқы жылдамдығы тең болды, және олар қашықтықта 12 дюймдік Krupp бронясын тесіп өте алатын. Ең жоғарғы көтерілу бұрышында зеңбіректердің ату қашықтығы тең болды. Зеңбіректердің ату жылдамдығы – сексен секунд сайын бір оқтан. Кемелерде сондай-ақ казематтарға орнатылған 45 калибрлі он екі зеңбіректен тұратын қосалқы батарея да болды, олар әр зеңбірекке 200 оқтан жабдықталған. Бұл зеңбіректердің бастапқы жылдамдығы тең болды. Бұл зеңбіректер ең жоғарғы көтерілу бұрышында Krupp бронясының 6 дюймын тесіп өте алатын. Көтерілу бұрышы 14 градусқа дейін болды, бұл зеңбіректерге алыс нысаналарды да атқылауға мүмкіндік берді. Жақын қашықтықтағы торпедалық қайықтарға қарсы қорғану үшін, олар 300 оқтық он 12 фунттық және 500 снарядтық алты 3 фунттық зеңбіректерді алып жүрді. Сол кездегі соғыс кемелеріне тән болғандай, олар корпусындағы төрт торпедалық түтіктермен де жабдықталған. Формидабель класының кемелері бұрынғы Canopus класынан гөрі Krupp болатты ауқымдырақ пайдаланды, олардың көп бөлігі осы мықты болаттан жасалған. Оларда 12 дюймдік қалыңдықтағы брондалған белдеу болды, ол алдыңғы негізгі батарея барбетінен артқы барбетке дейін созылды; белдеудің екі жағындағы көлденең қабырғалар алдыңғы жағында 9 дюйм, артқы жағында 12 дюйм қалыңдыққа ие болды. Белдеу негізгі палуба деңгейінен (су сызығынан 3 метр биіктікте) су астындағы 2 метрге дейін созылды. Кемелердің белдеудің алдындағы борлық қабырғасы 12 дюйм қалыңдыққа ие болды, ал артқы жағында тек 9 дюйм болды. Кемелерде екі брондалған палуба орнатылған; біріншісі – негізгі палубаның үстіндегі 2 дюймдік қалыңдықтағы жазық палуба, ол жазық бөлігінде 2 дюйм, ал көлбеу жақтарында белдік бронясына қосылатын жерде 3 дюймға дейін көтерілді. Кемелердің негізгі батарея мұнараларының қабырғалары мен беттері 12 дюйм қалыңдыққа ие болды – бұл ауыр белдеу бронясының есебінен бұрынғы кемелерге қарағанда сәл төмендетілді, ал артқы жағы 9 дюйм қалыңдыққа ие болды. Мұнара төбесі 3 дюйм қалыңдыққа ие болды. Мұнаралар 12 дюймдік қалыңдықтағы барбеттердің үстінде орналасқан, бірақ Irresistible-дің барбет бронясы белдеудің артында 10 дюймға дейін азайтылды. Негізгі белдеудің үстінде казематты зеңбіректерді қорғайтын 6 дюймдік бронь болды; казематтардың артында кеменің ішкі бөлігін қорғайтын 9 дюймдік ішкі қабырға орналасқан. Олардың алдыңғы басқару мұнарасының қабырғалары 9 дюйм қалыңдыққа ие болды, ал мұнараның астындағы байланыс түтігі 6 дюймдік броньмен қоршалған. Артқы басқару мұнарасы 3 дюймдік қабырғалы, ал астындағы түтігі 3 дюйм қалыңдыққа ие болды.

Қызмет тарихы

"Формидабл" класындағы кемелердің бейбіт уақыттағы карьерасы оқиғасыз болды. Кластағы үш кеме де алғашқы бекеттері ретінде Жерорта теңіз флотында қызмет етті. 1908 жылы "Формидабл" мен "Иррезистибл" Канал флотына қайтарылды, бірақ біріншісі бір жыл ғана онда болды, содан кейін үй флотына, ал 1909 жылы Атлант флотына ауысты. Сол жылы "Имплэкабл" Атлант флотындағы әпкесіне қосылды. 1911 және 1912 жылдар аралығында үш кеме де Отандық флоттың 5-ші шайқас эскадрильясына бекітілді, және бейбіт уақыттың соңына дейін онда қалды. Бейбіт уақыт бойы кемелер көп рет күрделі жөндеуден өтті және шағын өзгерістер енгізілді, оның ішінде жеңіл қару-жарақтары, іздеу шамдарының қосылуы, жақсартылған отты басқару және сымсыз байланыс жүйелері орнатылды. 1914 жылғы тамызда Ұлыбритания Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда барлық үш кеме 5-ші шайқас эскадрильясының құрамына кірді. Олар бастапқыда Англия арнасында орналасқан, британдық экспедициялық корпусын және кейіннен тамыз айында Портсмут теңіз батальонын арна арқылы өткізуге көмектесті. Қазан айында "Имплэкабл" неміс крейсерлерінің шабуылы туралы қауесеттерге қарсы күзет үшін уақытша бөлінді. 1915 жылғы 1 қаңтарда түн ортасынан кейін "Формидабл" Портленд Билл маңында Германияның U қайығымен торпедаланып батып кетті. Кеме экипажының көп бөлігі – 35 офицер мен 512 теңізші – қаза тапты. Келесі айда "Иррезистибл" Осман империясына қарсы Дарданелл операциясына қатысу үшін Жерорта теңізінің шығысына жіберілді. Ол ақпан және наурыз айларында Дарданеллге кіреберісті қорғайтын Осман қорғанысына бірнеше рет сәтсіз шабуылдар жасады. 18 наурыздағы ағылшын-француз шабуылы кезінде "Иррезистибл" теңіз минасына соқтығысып батып кетті, бірақ экипажының көп бөлігі эвакуацияланды; соңғы шайқаста шамамен 150 теңізші қаза тапты. 1915 жылғы наурыз айында "Имплэкаблға" Дарданелл операциясына қосылуға бұйрық берілді, ол "Иррезистиблдің" жоғалуынан кейін бірден келді. Ол Галлиполи операциясының құрлықтағы бөлігі басталған Хеллес мүйісі мен Анзак шығанағындағы десанттарды қолдады. Шабуыл күні, 25 сәуірде кеме Хеллес мүйісіндегі Х жағалауынан өтіп, Осман қорғанысына шабуыл жасады. Олар Османдық позицияларына шабуыл жасағанда, әскерлер кемеге қолдау көрсеткені үшін қону орнына "Имплэкабл жағалауы" деп атады. Ол мамыр айына дейін құрлықтағы күштерді қолдауды жалғастырды, соның ішінде Критияның бірінші және екінші шайқастарында. Мамыр айында ол 2-ші жеке эскадрильяға қайта тағайындалды, оның міндеті Адриатика теңізінде Италияның Regia Marina-сын (Royal Navy) қолдау болды, онда ол австро-венгр теңіз күштерін ұстап тұрды. Қараша айында ол тағы да Грекиядағы Салоникада орналасқан 3-ші жеке эскадрильяға ауыстырылды. 1917 жылғы шілдеде кеме Ұлыбританияға қайтарылды, кейін Солтүстік патрульдемесі үшін қойма кемесіне айналдырылды. "Имплэкабл" 1921 жылы металл тескісіне сатылып, келесі жылы Германияда бөлшектелді.