Кіріспе
1919 жылғы келісім
Фейсал-Вейцман келісімі 1919 жылдың 3 қаңтарында Хиджаз Корольдігінің королі Хусейн ибн Али әл Хашимидің үшінші ұлы Әмір Фейсал мен Сионисттік Ұйымның президенті Хаим Вейцман қол қойды. Париж бейбітшілік конференциясы басталғанға дейін екі апта бұрын қол қойылған бұл келісім, сионисттік делегация тарапынан Палестинаға қатысты сионистердің жоспарларына арабтардың алдын ала келісімі бар екенін көрсету үшін, 1919 жылдың наурызында Т. Е. Лоуренстің Фейсал атынан американдық сионист көшбасшысы Феликс Франкфуртерге жазған хатымен бірге екі құжат ретінде ұсынылды. Келісім Фейсалға 3 қаңтарда Карлтон қонақ үйіндегі бөлмесінде ағылшын тілінде ұсынылды, оны Фейсал оқи алмады, ал Лоуренс оның мазмұнын аударып, түсіндірді. Фейсал кеңесшілерімен ақылдаспай, сол кездесуде құжатқа қол қойды, бірақ қолтаңбасының жанына араб тілінде шарт қосты, оған сәйкес Фейсал келісімді Палестина араб тәуелсіздігі аймағына кірген жағдайда ғана қолдануға болатынын қарастырды. Сионисттік ұйым Париж бейбітшілік конференциясына келісімді шартсыз тапсырды. Израиль тарихшысы Йоав Гелбер бұл келісімді "тек үгіт құралы" деп бағалады, себебі Фейсалдың талаптары орындалмайтыны тез анық болды.
Қол қою
Олар 1919 жылдың 3 қаңтарында олардың есімдері көрсетілген жазбаша келісімге қол қойды. Фейсал әкесінен мұндай келісімге түсуге тікелей өкілеттік алмаған, оның әкесінен алған нұсқаулары арабтың тәуелсіздігі жөніндегі бұрынғы британдық уәделердің орындалуын қабылдаумен ғана шектелген; бұл шарт аталған жағдайдың нәтижесінде қосылды. Келесі күні Вейцман Парижге келіп, Бейбіт конференциясындағы Сионист делегациясын басқарды.
Келісімнің негізгі тұстары
Келісім екі тарапты да топтар арасындағы барлық қарым-қатынастарды ең жылы ниетпен және түсіністікпен жүргізуге, араб шаруалары мен жалға алушыларының құқықтарын қорғап, еврейлердің Палестинаға ірі көлемде көшіп келуін ынталандыру үшін бірлесіп жұмыс істеуге, сондай-ақ діни обрядтарды еркін орындауды қамтамасыз етуге міндеттендірді. Мұсылман қасиетті орындары мұсылман бақылауында болуға тиіс болды. Сионисттік қозғалыс Палестинаның араб тұрғындарына және болашақ араб мемлекетіне табиғи ресурстарын дамытуға және дамыған экономика құруға көмектесуге міндеттенді. Араб мемлекеті мен Палестина арасындағы шекара Париж бейбітшілік конференциясынан кейін Комиссия тарапынан анықталады. Тараптар 1917 жылғы Балфур декларациясын іске асыруға міндеттенді, онда Палестинада еврей ұлттық ошағы құру шақырылған. Екі тарап арасындағы даулар британ үкіметінің төрелігіне жіберіледі. Вайцман Сионисттік ұйым атынан, ал Фейсал – қысқа ғұмырлы араб Хиджаз Корольдығы атынан келісімге қол қойды.
Париж бейбітшілік конференциясы
Фейсал өзінің жазбаша ұсыныстарын 27 қаңтарда Конференцияға ұсынды. Лоуренс Фейсалдың өтініші бойынша американдық делегациядан Стивен Бонсальға әкелген меморандумның жобасы, сионистер алғашқы баяндамасын жасағаннан кейін көп ұзамай, Бонсальдың естеліктерінде айтылғандай, Вайцманмен жасалған келісімнен өзгеше көзқарастарды білдірді: Егер радикалдық сионистердің көзқарастары, Бейбітшілік конференциясына ұсынылғандай, үстемдік танытса, нәтижесі Палестинада қозғалыс, созылмалы тәртіпсіздік және ерте не кеш азаматтық соғысқа әкелер еді. Бірақ мені дұрыс түсінбеуін тілеймін. Арабтардың еврейлерге қарсы нәсілдік немесе діни антагонизмі жоқ екенін, бұл, өкінішке орай, әлемнің көптеген аймақтарында кең таралғанын мәлімдеймін. Палестинада бірнеше буын бойы тұрған еврейлермен біздің қарым-қатынасымыз өте жақсы. Бірақ жаңа келгендер, бізбен дос тірлік етіп, тіпті ынтымақтасқан «ескі қоныс аударушылар» сияқты емес, мүлдем басқаша сипаттарды көрсетеді. Жақсырақ сөз таба алмағандықтан, жаңа отарлаушылардың көбі империалистік рухта келгенін айтуым керек. Олар біз олардың отанына ұзақ уақыт бойы бақылап келгенбіз дейді, ол олардан қараңғы дәуірде күшпен тартып алынған, бірақ енді жаңа әлемдік тәртіпте біз оны босатуымыз керек; және егер біз дана болсақ, өркениетті әлемнің шешіміне қарсылық көрсетпей, бейбіт жолмен жасауымыз керек. Фейсал 6 ақпанда Жоғарғы Кеңестің алдына шықты және оның сионистік көңілінің әлсіреуі мүмкін екенін көрсете отырып, «Палестина, оның жалпылама сипатына байланысты, барлық мүдделі тараптардың өзара қарауы үшін бір жаққа қалдырылуын» ұсынды. Сионистердің жазбаша өтініші 3 ақпанда берілді, ал олар 27 ақпанда Жоғарғы Кеңестің алдына шықты.
If the views of the radical Zionists, as presented to the Peace Conference, should prevail, the result will be a ferment, chronic unrest, and sooner or later civil war in Palestine. But I hope I will not be misunderstood. I assert that we Arabs have none of the racial or religious animosity against the Jews which unfortunately prevail in many other regions of the world. I assert that with the Jews who have been seated for some generations in Palestine our relations are excellent. But the new arrivals exhibit very different qualities from those "old settlers" as we call them, with whom we have been able to live and even co operate on friendly terms. For want of a better word I must say that new colonists almost without exception have come in an imperialistic spirit. They say that too long we have been in control of their homeland taken from them by brute force in the Dark Ages, but that now under the new world order we must clear out; and if we are wise we should do so peaceably without making any resistance to what is the fiat of the civilised world. Faisal made his appearance before the Supreme Council on 6 February and, in a further sign that his Zionist sympathy might be wavering, suggested that "Palestine, in consequence of its universal character, be left on one side for the mutual consideration of all parties concerned". The Zionists written submission was made on 3 February with their appearance before the Supreme Council on 27 February.
Дау
1929 жылы хат Шоу комиссиясына ұсынылғанда Рустам Хайдар Бағдадтағы Фейсалмен сөйлесіп, Фейсалдың "мұндай нәрсе жазғанын есіне түсірмейтінін" жеткізді. 1930 жылдың қаңтар айында Хайдар Бағдадтағы газетке жазған хатында Фейсал: "Осындай мәселенің өзіне таңқылы екенін айтады, себебі ол ешқашан шетелдік мемлекеттің араб елінің ішкі ісіне араласуына жол бермес еді". Фейсалдың хатшысы Әуни Абд әл-Хади естеліктерінде Франкфуртер мен Фейсалдың кездесуі болғанын білмейтінін және: "Менің ойымша, бұл хатты Лоуренс жазған, ал Лоуренс Фейсалдың атынан ағылшын тілінде қол қойған. Бұл хат, менің ойымша, Хаим Вейцман мен Лоуренстің жалған мәлімдемелерінің бірі, олардың мақсаты – қоғамдық пікірді жаңылыстыру" деп жазды. Аллауидің пікірінше, Франкфурт хатының ең мүмкін түсіндірмесі – кездесу болған, хат ағылшын тілінде Лоуренс тарапынан дайындалған, бірақ оның "мазмұны Фейсалға толыққанды түсіндірілмеген. Сондықтан ол, бұл хат Фейсалдың сол кездегі басқа да жеке және қоғамдық мәлімдемелеріне қайшы болғандықтан, оған қол қоюға көндірілген болуы мүмкін немесе жоқ болуы мүмкін". Мак атап көрсетеді, Франкфуртер 1930 жылдың қазан айында "Атлантик Масялы" журналында хатты қайта жариялап, оның түпнұсқа екеніне кепілдік берген, "Принц Фейсалдың хаты ең жауапты жағдайларда дайындалған құжат" деп түсіндірген. Фейсал хатының мазмұнының сионистік саясатқа келісім білдіретіндей түсіндірілуіне қарсы болғанымен, авторлығын жоққа шығармады.
Сирия Ұлттық Конгресі және Сирия Корольдігі
1918 жылдың қазан айында британдық және араб әскерлері Араб көтерілісі кезінде Дамаскіні басып алды, ал Фейсал үкімет құрды. 1919 жылдың мамыр айында Сирия Ұлттық Конгресіне сайлау өтті. 1919 жылдың 2 шілдесінде Конгресс Король Крейн комиссиясына ұсынған меморандумда Палестинаға кез келген көші-қонға және оның Сириядан бөлінуіне толық қарсылық білдірді. С.Д. Смиттің сөзіне қарағанда, Сирия Ұлттық Конгресі Фейсалдың сионистік мақсаттарды қолдау туралы алғашқы ұсыныстарынан бас тартуға мәжбүр етті. Осы кезде келісім күшін жойған болып есептелуі мүмкін. 1920 жылдың 7 наурызында Фейсал Сирия Араб Корольдігінің (Үлкен Сирия) патшасы жарияланды. 1920 жылдың сәуір айында Сан-Ремо конференциясында Францияға Сирияға мандат берілді, бұл Франко-Сирия соғысына алып келді. 1920 жылдың 24 шілдесінде Мейсалун шайқасында француздар жеңіске жетті және Фейсал Сириядан қуылды, содан кейін ол қосымша шарттары орындалмағанын және келісімнің күші жойылғанын мәлімдеді. Замандастары, оның ішінде Гертруд Белл мен Лоуренс, француздардың британдықтардың қолдауымен Фейсалға және арабтарға опасыздық жасап, келісімді жарамсыз еткенін айтты.
Хусейннің пікірі
Палестинадағы британдық өкіл Сент-Джон Филби кейіннен Хусейн бин Али, Мекке шарифі және Хиджаз патшасы, Фейсал оның атынан әрекет еткен болатын, келісім оған жеткізілген соң оны мойындаудан бас тартқанын айтты.
Келісімді жария ету
Келісім алғаш рет 1936 жылы жұртшылыққа жарияланды. БҰҰ-ның Палестина мәселесі бойынша арнайы комитеті (UNSCOP) "Көптеген бақылаушылар үшін сол кезде Фейсал-Вейцман келісімі Палестинадағы арабтар мен яһудилердің болашақ ынтымақтастығына үміттендірді" деп атап өтті, сондай-ақ Палестина Корольдік комиссиясының 1937 жылғы есебіне сілтеме жасады, онда "1919 жылдан бері ешбір араб көшбасшысы яһудилермен ынтымақтастық мүмкін екенін айтқан емес" делінген, британдық және сионистік өкілдердің керісінше үміттерін білдіргеніне қарамастан. UNSCOP келісімді ешқашан жарамды деп санамады, бірақ Вейцман осы келісімнің жарамды деп есептелуі керек деп мәлімдеді, сонымен бірге Фейсалдың Сирияны француздарға жоғалтқаннан кейін оны жою құқығы бар екенін мойындады.
Танымал мәдениетте
Фейсал Вейцман келісімі Аллама Икбалдың 1924 жылы жазылған «Банг-и Дара» урду философиялық поэзия кітабының бір шумағында сипатталған.
Жалпы сілтемелер
Сондай-ақ, docslide.net желісінде қолжетімді.
Вейсгал (Редактор). (1977). Хайм Вейцманнан Артур Балфурға хат, Хайм Вейцманның хаттары мен құжаттары. А сериясы, VIII том. Израиль университеті баспасы.