Кіріспе
Дуглас C-54 Skymaster – Екінші дүниежүзілік соғыста және Корея соғысында АҚШ Әскери-әуе күштері қолданған төрт қозғалтқышты көлік ұшағы. DC-3 ұшағынан жасалған Дуглас C-47 Skytrain сияқты, C-54 Skymaster да азаматтық Douglas DC-4 ұшағының негізінде құрастырылған. Жүк тасымалынан өзге, C-54 президенттер, премьер-министрлер және әскери шенеуніктерді де тасыды. C-54 ұшағының ондаған түрлері әуе және теңіз құтқару операциялары, ғылыми және әскери зерттеулер, зымырандарды іздеу және қайтару сияқты жауынгерлік емес мақсаттарда кеңінен қолданылды. Берлин әуе көпірі кезінде ол Батыс Берлинге көмір және азық-түлік жеткізіп жүрді. Корея соғысынан кейін 30-дан астам елде әскери және азаматтық мақсаттарда пайдаланыла берді. Бұл АҚШ президентін тасыған алғашқы ұшақтардың бірі болды, алғашқысы – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде президент Франклин Д. Рузвельт.
The Douglas C 54 Skymaster is a four engined transport aircraft used by the United States Army Air Forces in World War II and the Korean War. Like the Douglas C 47 Skytrain derived from the DC 3, the C 54 Skymaster was derived from a civilian airliner, the Douglas DC 4. Besides transport of cargo, the C 54 also carried presidents, prime ministers, and military staff. Dozens of variants of the C 54 were employed in a wide variety of non combat roles such as air sea rescue, scientific and military research, and missile tracking and recovery. During the Berlin Airlift it hauled coal and food supplies to West Berlin. After the Korean War it continued to be used for military and civilian uses by more than 30 countries. It was one of the first aircraft to carry the President of the United States, the first being President Franklin D. Roosevelt during World War II.
Жобалау және әзірлеу
АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы алдында, 1941 жылдың маусым айында Соғыс департаменті Дуглас DC-4 ұшақтарына жасалған тапсырыстарды әуе компанияларынан қабылдап, оларды C-54 Skymaster деген атаумен АҚШ Әскери Әуе күштеріне берді. Алғашқы C-54 1942 жылдың 14 ақпанында Калифорния штатының Санта-Моника қаласындағы Кловер-Филд аэродромынан ұшып шықты. Әскери талаптарды орындау үшін алғашқы азаматтық ұшақта негізгі кабинада төрт қосымша жанармай бакі болды, бұл жолаушылар орындарын 26-ға дейін азайтты. Келесі партия C-54A ұшақтары күштірек еденмен және жүк есігімен, сондай-ақ көтеру және жетегіш құралдарымен жабдықталды. Алғашқы C-54A 1943 жылдың ақпан айында жеткізілді. 1944 жылдың наурызында пайдалануға берілген C-54B ұшақтарының қанаттарында жанармай бактері орналасқан, бұл кабинадағы екі бактіні алып тастауға мүмкіндік берді. Бұл өзгеріс 49 орындыққа (немесе 16 жарақаттанушыларға арналған төсекке) орнатуға мүмкіндік берді. Президенттікке арналған гибридтік нұсқа C-54A фюзеляжымен, төрт кабиналық жанармай бактерімен және максималды ұшу қашықтығын қамтамасыз ету үшін кіріктірілген бактары бар C-54B қанаттарымен жабдықталды. Ең көп таралған нұсқасы – C-54D, ол 1944 жылдың тамызында пайдалануға берілді. C-54B негізінде жасалған, ол қуатты R-2000-11 қозғалтқыштарымен жабдықталды. C-54E ұшағында соңғы екі кабиналық жанармай бактері қанаттарға көшірілді, бұл көбірек жүк немесе 44 жолаушы орындығына мүмкіндік берді. АҚШ Әскери-теңіз күштеріне берілген ұшақтар Дуглас R5D деп аталды. 1962 жылы Бірлескен қызметтер ұшақтарын белгілеу жүйесі енгізілгеннен кейін барлық R5D ұшақтары C-54 деп қайта аталды.
Пайдалану тарихы
C-54 ұшақтары 1942 жылы АҚШ Әуе күштерінің (USAAF) қызметіне түсті, 26 жолаушыға дейін, ал кейінірек 50 жолаушыға дейін тасымалдады. C-54 ұшағы – Екінші дүниежүзілік соғыста АҚШ қарулы күштерінің ең көп қолданылған алыс қашықтыққа арналған көлігі болды. Өндірілген C-54 ұшақтарының 515-і Санта-Моникада (Калифорния штаты), ал 655-і Чикагоның жанындағы (кейін О’Хара халықаралық әуежайы орналасқан) Иллинойс штатының Кук округіне кірмейтін Орчард Плейс/Дуглас Филд аэродромында жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде C-54 ұшағын Франклин Д. Рузвельт, Дуглас Макартур және Уинстон Черчилль қолданды. Америкалық делегаттар Касабланка конференциясында «Скаймастер» ұшағын пайдаланды. C-54 ұшағын Ұлыбритания Корольдік әуе күштері, Франция әуе күштері және кемінде 12 басқа елдің қарулы күштері де қолданды. Президент Гарри С. Трумэн 1947 жылғы Ұлттық қауіпсіздік заңына қол қойды, ол АҚШ Әуе күштерін құрды. Ол «Сакр Коу» бортында, Огайо штатының Дейтон қаласына жақын орналасқан АҚШ Әуе күштерінің Ұлттық мұражайында сақталатын президенттік VC 54C ұшағында қол қойылды. 1948 жылы Берлинге гуманитарлық көмек жеткізу операциясында (Berlin Airlift) АҚШ-тың үлесіне 300-ден астам C-54 және R5D ұшақтары түсті. Олар Корея соғысы кезінде де негізгі көлік құралы болды. Корея соғысынан кейін C-54 ұшағы Дуглас C-124 Globemaster II ұшағымен алмастырылды, бірақ 1972 жылға дейін АҚШ Әуе күштерінде қолданыла берді. АҚШ Теңіз күштеріндегі соңғы қолданыстағы C-54 Skymaster (C 54Q, BuNo 56501, Navy Test Pilot School, NAS Patuxent River) 1974 жылдың 2 сәуірінде қызметтен шығарылды. 1945 жылдың соңында жүзден астам C-54 ұшағы АҚШ әскери қажеттіліктеріне артық болды және олар азаматтық авиацияға ауыстырылды, көбінесе Дуглас компаниясы өз ұшақ зауыттарында. Ұшақтар әлемнің әртүрлі әуе компанияларына сатылды. 1946 жылдың қаңтарына қарай Pan American Airways компаниясы Еуропаға және одан әрі трансатлантикалық жоспарлы рейстерде Skymaster ұшақтарын пайдалана бастады. Сан-Францискодан Оклендке дейінгі Тынық мұхиты арқылығы рейстер 1946 жылдың 6 маусымында басталды. АҚШ Әуе күштері мен Теңіз күштерінен алынғаннан кейін көптеген C-54 ұшақтары азаматтық өрт сөндіру және әуе танктері ретінде пайдалану үшін қайта жабдықталды. Бұл үшін ұшақтың корпусының ішінде және астында цистерналар орнатылды, ал қанаттың артқы жиектеріне құю және шашырату жабдықтары қосылды. C-54 ұшақтары осы қызметті 1990 жылдардың соңына дейін атқарды.
Теңізге ұшырау (1947)
1947 жылғы 3 шілдеде АҚШ әскери-әуе күштерінің C 54G 45 519 ұшағы Флоридадан 294 миль қашықтықта Атлантика мұхитына құлады, себебі дауылдан туған күшті жел салдарынан бақылау жойылды. Ұшақтағы алты экипаж мүшесі қаза тапты.
Массачусетс апаты (1948)
1948 жылдың 14 мамырында Массачусетс штатының Нортгемптон қаласының үстінен жаңбырлы ауа райында ұшып келе жатқан әскери тасымалдау ұшағы құлап, борттағы үш экипаж мүшесі қаза болды.
Жоғалу (1950)
1950 жылы 26 қаңтарда АҚШ Әскери-әуе күштеріне тиесілі C 54D ұшағы Анкоридж-Элмендорф әуе базасынан (Аляска) Грейт-Фолс әуе базасына (Монтана) бағытталған рейсі кезінде 8 экипаж мүшесі мен 36 жолаушысымен (34 әскери қызметкер және екі азамат) жоғалып кетті. Ұшақ пен оның бортындағы адамдардың ешқандай іздері табылмады.
Шабуыл
1950 жылы 25 маусымда Солтүстік Корея Оңтүстік Кореяға шабуыл жасады. Солтүстік Кореяның әскери ұшақтары Кимпо және Оңтүстік Кореяның астанасы Сеулдегі әуежайларға шабуылдап, Кимпо әуе базасындағы жерде тұрған АҚШ Әуе күштерінің C-54 ұшағын қиратты.
Апат (1950)
1950 жылы 19 қыркүйекте АҚШ Әскери-теңіз күштерінің C-54 ұшағы Кореяға бет алғанда, Маршалл аралдарындағы Кваджалейн атолынан ұшып шыққаннан кейін бір минут шамасында теңізге құлады. Ұшақта 26 адам болды, оның ішінде 11 медбике. Құтқарылғандар болмады.
Теңізге ұшырау (1951)
1951 жылдың 31 қаңтарында Португалия әскери авиациясына тиесілі C 54D ұшағы, құйрық нөмірі 282, Азор аралдарындағы Лейес әуе базасының іздеу-құтқару эскадрильясымен Лиссабон әуежайынан базасына қайта оралғанда Атлантика мұхитына құлады. Ұшақта болған 14 адамның барлығы (екі ұшқыш, тоғыз механик және үш басқа әскери қызметкер) қаза тапты.
Берлин дәлізіндегі шабуыл (1952)
1952 жылғы 29 сәуірде Франкфурт Рейн-Майн әуежайынан Берлин Темпельхоф әуежайына бағытталған жоспарлы рейсте болған Air France Douglas C 54A (тіркеу нөмірі F BELI) ұшағы, Шығыс Германиядағы одақтас әуе дәліздерінің бірінен өтіп бара жатқанда екі советтік MiG-15 истребителінен үздіксіз шабуылға ұшырады. Шабуыл ұшаққа ауыр зақым келтірді, нәтижесінде үшінші және төртінші қозғалтқыштарды тоқтатуға тура келді, бірақ ұшақтың командирі Темпельхоф әуежайына қауіпсіз төтенше қонуды жүзеге асыра алды. Ұшақтың зақымдануын тексеру кезінде, оған советтік MiG-терден 89 оқ тигені анықталды. Шабуылдың қаттылығына қарамастан, 17 адамның (алты экипаж мүшесі, 11 жолаушы) арасында қаза болған жоқ. Совет әскери билігі, қарусыз азаматтық ұшаққа жасалған бұл шабуылды қорғалап, Air France ұшағы шабуыл кезінде әуе дәлізінен шығып кеткенін мәлімдеді.
Қытайдың атып түсіруі (1954)
1954 жылғы 23 шілдеде Бангкоктен Гонконгқа бағыт алған Cathay Pacific Airways әуе компаниясының Douglas C-54 Skymaster азаматтық ұшағы, тіркеу нөмірі VR HEU, Хайнань аралының жағалауындағы Қытай Халық Азаттық Әскерінің (PLAAF) Лавочкин Ла-11 истребительдерімен атып түсірілді, нәтижесінде он адам қаза тапты.
Невадада апатқа ұшырады, АҚШ (1955)
1955 жылы 17 қарашада АҚШ Әуе күштерінің C-54 рейсі 9068, 11 916 фут (шамамен 3630 метр) биіктіктегі Чарльстон тауының оңтүстік-шығыс беткейіне шамамен 11 300 фут (шамамен 3444 метр) биіктікте құлады. Авария шамамен Лас-Вегастан солтүстік-батысқа қарай 56 шақырым жерде, көру мүмкіндігі шектеулі, қатты жел мен қарлы боран кезінде таңғы сағат 8:30-да болды. Ұшақ Калифорния штатының Бербанк қаласынан "Уотертаун" деп белгіленген құпия бағытқа (қазір Невада штатындағы Area 51 сынақ алаңы деп белгілі) ұшып бара жатқан еді. Бортта АҚШ Әуе күштерінен, ЦРУ-дан және бірнеше мемлекеттік мердігерлерден 14 жолаушы мен экипаж мүшесі болды, олар аса құпия U-2 тыңшы ұшақ жобасы бойынша жұмыс істеді. Апаттан ешкім аман қалған жоқ, ал апатты тергеу 1998 жылға дейін құпия сақталды.
Солтүстік Африкадағы жарылыс (1955)
1955 жылғы 11 желтоқсанда АҚШ Әуе күштерінің 1700-ші Әуе көлігі тобына қарасты C-54 ұшағы, Сан-Антонио, Техас штатындағы Келли әскери базасында орналасқан. Көлік француз және испан Мароккосы шекарасының жанындағы Гомор ауданында құлап түсті. Триполидегі Уилюс-филдтен Касабланкаға ұшып бара жатқан ұшақ АҚШ-қа бағыт алған деп саналады. Солтүстік Африканың қиын-қыстау Риф тауларында ұшақ жарылып, сегіз американдық әскери қызметкер қаза тапты.
Жоғалу (1964)
1964 жылғы 28 наурызда C-54A ұшағы Тынық мұхитында (Сан-Францискодан батысқа қарай шамамен 1120 км қашықтықта) жоғалып кетті. Ол Гавайи аралындағы Гонолулу халықаралық әуежайынан Калифорния штатындағы Лос-Анджелес халықаралық әуежайына жолаушылар рейсімен ұшып бара жатқан еді. Ұшқыш №2 қозғалтқышта өрт болғанын хабарлады, бұл ұшақты суға қондыру қажеттігін білдіретін болды. Ұшақтан ешқандай хабар келмеді және кең ауқымды іздеу шараларына қарамастан, оның қалдықтары табылған жоқ. Апат салдарынан үш экипаж мүшесі мен алты жолаушы қаза тапты.
БАҚ-тағы көрнекті рөлдері
C-54 (C FIQM) (Buffalo 5 721 (құйрығы 57)) тіркелгісі, Ланкастер бомбалаушысына ұқсас жоғары жылдамдығы мен максималды жүктемесі болғандықтан, секіретін бомбасымен "Chastise" операциясын қайта жаңғырту үшін қолданылды. Ол Ұлыбританияның "Dambusters: Building the Bouncing Bomb" деректі фильмінде, Канаданың "Dambusters Fly Again" деректі фильмінде, Nova телешоуының 39-шы маусымындағы "Гитлердің бөгеттерін бомбалау" эпизодында және Ice Pilots NWT телешоуының 3-ші маусымындағы 2-ші эпизодта ("Dambusters") көрсетілді. 1950 жылғы "The Big Lift" фильмінде C-54 ұшақтары Берлин әуе көпіріне қатысты.