Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орта түйірлі метаморфты тау жынысын қабыршақтап бөлу оңай
Easily split medium grained metamorphic rock
Шист (/'//ʃ//ɪ//s//t/ SHIST) – орта түйірлі, айқын қабаттылық көрсететін метаморфты тау жынысы. Бұл дегеніміз, тау жынысы жалаңаш көзге көрінетін минералдық түйіршіктерден тұрады, олардың орналасуы тау жынысын жұқа қабыршақтарға немесе тақталарға оңай бөлінетіндей болады. Мұндай құрылым мика, талк, хлорит немесе графит сияқты жапырақты минералдардың көп болуын көрсетеді. Бұлар көбінесе кенді немесе кварц сияқты ұсақ түйіршікті минералдармен араласады. Шист әдетте тау құрылысы (орогенез) процесімен бірге жүретін аймақтық метаморфизм кезінде қалыптасады және метаморфизмнің орташа деңгейін көрсетеді. Шист түрлі-түрлі тау жыныстарынан, соның ішінде сазды жыныстардан, мысалы, балшық тастардан және туфтар сияқты магмалық жыныстардан пайда болуы мүмкін. Балшық тастан метаморфозға ұшыраған шист ерекше жиі кездеседі және көбінесе микаға өте бай (мика шисті). Егер түпкі жыныстың (протолиттің) түрі анық болса, шистке әдетте оның протолитін көрсететін атау беріледі, мысалы, шистоз мета құмтасы. Әйтпесе, тау жынысының атында құрамындағы минералдардың атаулары қолданылады, мысалы, кварц-фелспар-биотит шисті. Шист негізінің айқын әлсіздік жазықтықтары болуы құрылыс инженерлері үшін қиындық тудыруы мүмкін.
Schist (/'//ʃ//ɪ//s//t/ SHIST) is a medium grained metamorphic rock showing pronounced schistosity. This means that the rock is composed of mineral grains easily seen with a low power hand lens, oriented in such a way that the rock is easily split into thin flakes or plates. This texture reflects a high content of platy minerals, such as mica, talc, chlorite, or graphite. These are often interleaved with more granular minerals, such as feldspar or quartz. Schist typically forms during regional metamorphism accompanying the process of mountain building (orogeny) and usually reflects a medium grade of metamorphism. Schist can form from many different kinds of rocks, including sedimentary rocks such as mudstones and igneous rocks such as tuffs. Schist metamorphosed from mudstone is particularly common and is often very rich in mica (a mica schist). Where the type of the original rock (the protolith) is discernible, the schist is usually given a name reflecting its protolith, such as schistose metasandstone. Otherwise, the names of the constituent minerals will be included in the rock name, such as quartz felspar biotite schist. Schist bedrock can pose a challenge for civil engineering because of its pronounced planes of weakness.
Этимология
Шист сөзінің түпкілікті шығуы грек тіліндегі σχίζειν (schízein) сөзінен, яғни "жару" деген мағынадан басталады. Бұл шисттердің жапырақ тәрізді минералдары жатқан жазықтық бойымен оңай жарылуын көрсетеді.
The word schist is derived ultimately from the Greek word σχίζειν (schízein), meaning "to split", which refers to the ease with which schists can be split along the plane in which the platy minerals lie.
Анықтама
XIX ғасырдың ортасына дейін шифер, палеошифер және шиста терминдері кеншілер арасында нақты ажыратылмаған. Геологтар шистаны жақсы дамыған шистоздыққа ие орта зерлі метаморфты тау жынысы деп анықтайды. Шистоздық – метаморфизм (жапырақшалану) нәтижесінде тау жынысының қалыптасатын жұқа қабаттылығы, ол тау жынысын қалыңдығынан кем қабаттарға немесе тақталарға оңай бөлуге мүмкіндік береді. Шистадағы минералдық түйірлер әдетте 10x қол линзасымен көруге жеңіл. Әдетте, шистадағы минералдық түйірлердің жартысынан астамы белгілі бір бағытқа ие. Шистар метаморфты тау жыныстарының текстуралық жіктелуінің үш бөлімінің бірін құрайды, ал қалған екі бөлімі – нашар дамыған шистоздыққа және қалың қабаттылығы бар гнейс, сондай-ақ шистоздығы байқалмайтын гранофелс. Микроскопиялық деңгейде шистоздық ішкі шистоздыққа, онда порфиробластардың ішіне енген инклюзиялар белгілі бір бағытқа ие болады, және сыртқы шистоздыққа, ол қоршаған орташа зерлі тау жынысындағы түйірлердің бағыты болып табылады. Тау жынысының құрамы көп мөлшерде жапырақшалы минералдардың қалыптасуына мүмкіндік беруі керек. Мысалы, сазды тастың балшық минералдары микаға айналып, мика шистасын жасайды. Метаморфизмнің бастапқы кезеңдері сазды тасты шифер деп аталатын өте ұсақ зерлі метаморфты тау жынысына айналдырады, ол одан әрі метаморфизмге ұшырағанда ұсақ зерлі филлитке айналады. Одан әрі қайта кристалдану орташа зерлі мика шистасын тудырады. Егер метаморфизм одан әрі жүргізілсе, мика шистасы сусыздану реакцияларына ұшырайды, нәтижесінде жапырақшалы минералдар фельдшпаттар сияқты ұсақ түйірлі минералдарға айналады, шистоздықтың төмендеуіне және тау жынысының гнейске айналуына себеп болады. Шистарда кездесетін басқа жапырақшалы минералдарға хлорит, тальк және графит жатады. Хлорит шистасы, әдетте, тальк шистасы сияқты ультрамафикалық магмалық тау жыныстарының метаморфизмінен қалыптасады. Тальк шистасы гидротермальдық өзгерістер нәтижесінде пайда болған тальк құрамындағы карбонатты тау жыныстарының метаморфозынан да пайда болады. Графит шистасы сирек кездеседі, бірақ органикалық көміртегінің көп мөлшерін қамтитын шөгінді қабаттардың метаморфозынан пайда болуы мүмкін. Бұл балдырлардың қалдықтары болуы мүмкін. Туф сияқты фелсикалық вулканизм тау жыныстарының метаморфозы кварц-мусковит шистасын жасайды.
Before the mid 19th century, the terms slate, shale and schist were not sharply differentiated by those involved with mining. Geologists define schist as medium grained metamorphic rock that shows well developed schistosity. Schistosity is a thin layering of the rock produced by metamorphism (a foliation) that permits the rock to easily be split into flakes or slabs less than thick. The mineral grains in a schist are typically from in size and so are easily seen with a 10× hand lens. Typically, over half the mineral grains in a schist show a preferred orientation. Schists make up one of the three divisions of metamorphic rock by texture, with the other two divisions being gneiss, which has poorly developed schistosity and thicker layering, and granofels, which has no discernible schistosity. At the microscopic level, schistosity is divided into internal schistosity, in which inclusions within porphyroblasts take a preferred orientation, and external schistosity, which is the orientation of grains in the surrounding medium grained rock. The composition of the rock must permit formation of abundant platy minerals. For example, the clay minerals in mudstone are metamorphosed to mica, producing a mica schist. Early stages of metamorphism convert mudstone to a very fine grained metamorphic rock called slate, which with further metamorphism becomes fine grained phyllite. Further recrystallization produces medium grained mica schist. If the metamorphism proceeds further, the mica schist experiences dehydration reactions that convert platy minerals to granular minerals such as feldspars, decreasing schistosity and turning the rock into a gneiss. Other platy minerals found in schists include chlorite, talc, and graphite. Chlorite schist is typically formed by metamorphism of ultramafic igneous rocks, as is talc schist. Talc schist also forms from metamorphosis of talc bearing carbonate rocks formed by hydrothermal alteration. Graphite schist is uncommon but can form from metamorphosis of sedimentary beds containing abundant organic carbon. This may be of algal origin. Metamorphosis of felsic volcanic rock, such as tuff, can produce quartz muscovite schist.
Инженерлік ойлар
Геотехникалық инженерияда шистоздық жазықтық көбінесе үзіліс жасайды, ол туннель, негіз немесе еңіс құрылысы сияқты жағдайларда тау жыныстарының механикалық қасиеттеріне (беріктігі, деформациясы және т.б.) елеулі әсер ете алады. Қауіп бұзылмаған жерде де болуы мүмкін. 1959 жылдың 17 тамызында Монтана штатындағы Хебген көліне жақын шистоздық тау еңісі 7,2 магнитудалы жер сілкінісінен тұрақсыздыққа ұшырады. Бұл салдарынан ауқымды көшкін болды, оның нәтижесінде сол аймақта кемпинг жасап жатқан 26 адам қаза тапты.
In geotechnical engineering a schistosity plane often forms a discontinuity that may have a large influence on the mechanical behavior (strength, deformation, etc.) of rock masses in, for example, tunnel, foundation, or slope construction. A hazard may exist even in undisturbed terrain. On August 17, 1959, a magnitude 7.2 earthquake destabilized a mountain slope near Hebgen Lake, Montana, composed of schist. This caused a massive landslide that killed 26 people camping in the area.