Кіріспе

Екі биологиялық қауымдастық арасындағы өтпелі аймақ. Экотон – екі биологиялық қауымдастық арасындағы өтпелі аймақ, онда екі қауымдастық кездесіп, бірігеді. Ол тар немесе кең болуы мүмкін, сондай-ақ жергілікті (дала мен орман арасындағы аймақ) немесе өңірлік (орман мен шөптесіндік экожүйелер арасындағы ауысу) болуы мүмкін. Экотон кең аймақта екі қауымдастықтың біртіндеп араласуы түрінде көрінуі мүмкін, немесе ол өткір шекара сызығы ретінде де көріне алады.

Этимология

Экотон сөзін алғаш рет 1859 жылы екі биом арасындағы күрт шекараны байқаған Альфред Рассел Уоллес енгізген. Ол экология және тон сөздерінің қосылуынан пайда болған, грек тіліндегі "тонос" немесе "кернеу" деген сөздерден шыққан – яғни, экологиялардың кернеуде болатын жер.

Ерекшеліктері

Экотонның бірнеше ерекше белгілері бар. Біріншіден, экотон екі қауымдастықтың арасындағы өсімдік жамылғысының күрт өзгеруімен сипатталуы мүмкін, екі қауымдастық арасында анық шекара болуы мүмкін. Мысалы, шөптердің немесе өсімдіктердің түсінің өзгеруі экотонды көрсете алады. Екіншіден, физиогномияның (өсімдік түрінің сыртқы пішінінің) өзгеруі маңызды көрсеткіш болуы мүмкін. Су объектілері, мысалы, эстуарийлер де өтпелі аймаққа ие болуы мүмкін, ал шекара аймақтағы макрофиттердің немесе өсімдік түрлерінің биіктігіндегі айырмашылықтар осы аймақтардың жарыққа қолжетімділігін анықтайды. Ғалымдар түс өзгерулеріне және өсімдік биіктігінің өзгеруіне назар аударады. Үшіншіден, түрлердің алмасуы экотонды көрсетуі мүмкін. Экотонның бір жағында немесе екінші жағында нақты организмдер кездеседі. Көші-қон және жаңа өсімдіктердің пайда болуы сияқты басқа факторлар да экотонды анықтауы немесе жасыруы мүмкін. Бұлар кеңістіктік масса эффектілері деп аталады, себебі кейбір организмдер экотонды кесіп өткенде өздігінен көбейетін популяция құра алмайды. Егер әртүрлі түрлер екі биомның екі қауымдастығында да тіршілік ете алса, онда экотон түрлерге бай деп есептеледі; экологтар осыны азық тізбегі мен организмдердің сәттілігін зерттегенде өлшейді. Соңында, экотонға енгізілген түрлердің көптігі екі қауымдастықтың бөлісетін биомының тиімділігін немесе түрін көрсетуі мүмкін. Экотон екі қауымдастықтың интеграцияланатын аймағы болғандықтан, көптеген түрлі тіршілік иелері бірге өмір сүруге және кеңістік үшін бәсекелесуге тиіс. Сондықтан экотон әртүрлі экожүйені қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Құрылу

Физикалық ортаның өзгеруі, орман және ағаштан тазартылған жерлер арасындағы интерфейс сияқты, өткір шекараны тудыруы мүмкін. Басқа жерлерде, бірте-бірте араласып жатқан көшіру аймағы табылады, онда әрбір қауымдастықтың түрлері, сондай-ақ бірегей жергілікті түрлер кездеседі. Тау жоталары көбінесе мұндай экотонды құрайды, олардың беткейлеріндегі климаттық жағдайлардың әртүрлілігіне байланысты. Олар сондай-ақ, жер бедерінің кедергілі табиғатына байланысты түрлер арасында шекара құруы мүмкін. Франциядағы Мон-Вентус тауы солтүстік және оңтүстік Францияның флорасы мен фаунасының шекарасын көрсетеді. Көптеген сулы жерлер – экотон. Экотонның кеңістіктегі өзгеруі көбінесе бұзылуларға байланысты болады, бұл өсімдік жамылғысының бөліктерін бөлетін учаскелерді жасайды. Бұзылулардың әртүрлі қарқындылығы жер сілкіністеріне, жер бетінің жылжуына немесе шөгінділердің қозғалысына әкелуі мүмкін, бұл өсімдік жамылғысы учаскелерін және экотонды құруы мүмкін. Бәсекелес өсімдіктер өздерін экотонның бір жағына, олардың тірі қалу қабілетіне дейін созады. Осыдан кейін, жақын қауымдастықтың бәсекелестері басымдыққа ие болады. Нәтижесінде, экотон басымдықтың өзгеруін көрсетеді. Экотон, жылдам қозғалатын жануарлар үшін ерекше маңызды, өйткені олар қысқа қашықтықта бірнеше мекен орындарын пайдалана алады. Экотон екі жақтағы қауымдастықтарға ғана тән түрлерді ғана емес, сонымен қатар мұндай көшіру аймақтарын мекендеуге бейімделген жоғары бейімделгіш түрлерді де қамтуы мүмкін. Экоклин – термоклине, хемоклин (химиялық градиент), галоклин (тұздылық градиенті) немесе пикноклин (температура немесе тұздылықтың салдарынан судың тығыздығының өзгеруі) болуы мүмкін. Экоклин көшірулері азырақ ерекшеленеді (азырақ анық), ішінде тұрақты жағдайлар бар, сондықтан өсімдік түрлерінің байлығы жоғары. Экотон түрлердің кең таралуындағы өзгерісті сипаттайды және көбінесе бір экожүйені екіншісінен бөліп тұратын негізгі физикалық факторға қатаң тәуелді емес, нәтижесінде мекен орындарының әртүрлілігі пайда болады. Экотон көбінесе көзге түспейді және өлшеу қиын. Экотон – екі қауымдастықтың өзара әрекеттесетін аймағы. Экотонды екі қауымдастық арасындағы топырақ градиенті мен топырақ құрамының айқын өзгеруі арқылы оңай анықтауға болады. Экотон көшірулері анық (ерекше), жағдайлар тұрақсыз, сондықтан олар түрлерге бай емес. Бұл солтүстіктегі Материктік Оңтүстік-Шығыс Азия биогеографиялық аймағындағы ылғалды жапырақты орман мен оңтүстіктегі Сундаланд аймағындағы ылғалды маусымдық диптерокарп орман арасындағы көшіру аймағын көрсетеді. Популяциялық генетика зерттеулері сонымен қатар Кра экотонының бал аралары Apis cerana және Apis dorsata, сондай-ақ тіссіз аралар Trigona collina және Trigona pagdeni арасындағы гендер ағынын шектейтін негізгі физикалық кедергі екенін анықтады. Индонезияның Бали және Ломбок аралдары арасындағы Ломбок бұғазы арқылы өтетін Уоллес сызығы – Индомалаялық аймақты Валацеядан бөлетін фауналық шекара. Ол 1859 жылы екі биома арасындағы кенеттен шекараны алғаш байқаған Альфред Рассел Уоллестің құрметіне аталған. Биологтар Ломбок бұғазының тереңдігі жануарларды бір-бірінен оқшаулап отырғанына сендіреді. Алайда, кейбір ұшпайтын жануарлар, мысалы, кейбір құрт түрлері, бұрын бірнеше бұзушылық оқиғаларына қатысқан, онда Уоллес сызығынан шығысқа қарай орналасқан түрлер Балиге көшіп барған. Плейстоцен мұздық дәуірі кезінде теңіз деңгейі төмендеген кезде Бали, Ява және Суматра аралдары бір-бірімен және Азия құрлығымен байланысқан. Олар Азияның жануарлар дүниесін бөлісті. Ломбок бұғазының терең суы Ломбок пен Кіші Сунда архипелагін Азия құрлығынан оқшаулап қойды. Бұл аралдар австралиялық жануарлар дүниесімен қоныстанды. Камерундағы Мбам Джерем ұлттық паркінің экотоны кей жерлерде 1000 км-ге дейін жетеді және түрлер арасындағы айырмашылықтар түрленудің алғысы деп есептеледі. Экотонның жалпы мысалдары тұзды батпақтар мен жағалау аймақтарын қамтиды.