Кіріспе

Ирландиялық жазушы Джозефин Эдна О'Брайен (1930 жылдың 15 желтоқсанында туған) – ирландиялық романист, мемуаршы, драматург, ақын және әңгімелер авторы. Әріптестерінің шешімімен Aosdána қатарына сайланған ол 2015 жылы Saoi атағымен құрметтелді, ал 2012 жылы Faber and Faber оның «Country Girl» мемуарын жариялады. О'Брайен Лондон қаласында тұрады. О'Брайен әдебиет бойынша Нобель сыйлығының үміткері ретінде танымал. Ирландияның бұрынғы президенті Мэри Робинсон оны «өзінің буынының ең көрнекті жазушыларының бірі» деп атады. Джон Банвилл, Майкл Ондаатье және сэр Ян МакКеллен сияқтылар оны қазіргі заманғы ең ұлы жазушылардың бірі деп санайды. О'Брайен 2001 жылы Ирландия ПЕН сыйлығына ие болды. «Аңшылар мен күнәкарлар» 2011 жылы әлемдегі ең ірі сыйлық саналатын Франк О'Коннор атындағы халықаралық әңгімелер сыйлығын жеңіп алды.

Өмір және мансап

Жозефина Эдна О’Брайен 1930 жылы Ирландияның Клэр округіндегі Туамграниде фермер Майкл О’Брайен мен Лена Клеридің отбасында дүниеге келді. Кейін ол бұл жерді «жанды» және «қоршалған» деп сипаттады. Отбасы «Древсборо» (кейде «Древсборо» деп те аталады) деген «екі қабатты үлкен үйінде» тұрды, оны анасы «жартылай салтанатты» күйде ұстады. Майкл О’Брайен, «оның отбасы жер иелері ретінде жақсырақ заманды көрген», «мың акр немесе одан да көп» жер мен «бай ағаларынан мұра болған байлықты» мұра еткен, бірақ ол мұрасын құмар ойындарына ысыраптап, жерді «бөліп сатқан немесе қарыздарды төлеу үшін айырбастаған» «белгісіз» және көп ішетін адам еді. Лена «кедей отбасынан шыққан». О’Брайеннің айтуынша, анасы күшті, билікке құмар әйел болған, Америкаға уақытша көшіп, Бруклиндегі Нью-Йорктегі ирланд-американдық отбасында қызметші болып жұмыс істеген, содан кейін отбасын өсіру үшін Ирландияға оралған. О’Брайен «қатаң, діни отбасының» ең кіші баласы еді. 1941-1946 жылдары ол Галвей округінің Логреа қаласындағы «Мейірімділік қарындастары» интернатында «Мейірімділік қарындастары» арқылы білім алды, бұл оның «қысылған» бала кезіне әсер етті. «Мен туып өскен, тәрбиеленген, күштеп ұстаған дінге қарсы шықтым. Бұл қорқынышты және кең таралған нәрсе еді. Оның жоғалғанына қуаныштымын», - деді ол. Ол анасын қатты сағынып, онымен бірдейлендіруге тырысқандықтан бір монахты жақсы көретін. 1950 жылы фармацевтикалық колледжде түнгі сабақтарда оқып, күндіз Дублиндегі дәріханада жұмыс істегеннен кейін О’Брайен фармацевт лицензиясын алды. Ирландияда ол Толстой, Такерей және Ф. Скотт Фицджеральд сияқты жазушыларды оқыды. Бұл «Ең жалғыз қыз» (1962) және «Некедегі бақытты қыздар» (1964) романдарынан тұратын трилогияның (кейін «Ескі қыздар трилогиясы» деп жинақталған) бірінші бөлігі болды. Жарияланғаннан кейін көп ұзамай бұл кітаптар кейіпкерлерінің жыныстық өмірін ашық бейнелегені үшін туған елінде тыйым салынды және кейбір жағдайларда өртеліп тасталды. О’Брайеннің өзі «жас әйелдердің санасын бұзды» деп айыпталды; ол кейін былай деді: «Мен атақ-даңқты сезінбедім. Мен үйленген едім. Менің кішкентай балаларым болды. Мен Ирландиядан анамнан және анонимді хаттардан естігенім – тек өсек, жек көру және ашу-ыза болды». 1960 жылдары ол Р.Д.Лейнгтің науқасы болды: «Ол маған көмектесе алады деп ойладым. Ол мұны істей алмады – өзі де ақылдан безген еді, бірақ ол есіктерді ашты», - деді ол кейін. Тедди Тейлор (консерватор), Майкл Фут (лейборист) және Дерек Ворлок (Ливерпульдің католик архиепискобы) қатарында О’Брайен 1979 жылы BBC-дің «Сұрақтар сағаты» бағдарламасының бірінші басылымында сарапшы ретінде қатысты және бағдарлама тарихында алғашқы жауапты алды («Эдна О’Брайен, сіз сол жерде тудыңыз», Ирландияға сілтеме). Тейлордың 2017 жылы қайтыс болуы оны жалғыз тірі қалған мүше етті. 1980 жылы ол Вирджиния Вульф туралы «Вирджиния» атты пьеса жазды, ол алғаш рет 1980 жылдың маусымында Онтариодағы Стратфорд фестивалінде, кейіннен Лондонның Вест-Эндес театрында Мэгги Смит қатысқан Корольдік Хеймаркет театрында қойылды. Ол 1985 жылы Нью-Йорктегі The Public Theater театрында қойылды. Сондай-ақ 1980 жылы О’Брайен Патрик МакГуханмен бірге «The Hard Way» телефильміне түсті. Басқа еңбектерінің ішінде 1999 жылы жарық көрген Джеймс Джойстің өмірбаяны және ақын Лорд Байронның бірі, «Махаббаттағы Байрон» (2009) бар. «Керемет оқшауланған үй» (1994), қашып бара жатқан террорист туралы романы (оның зерттеулерінің бір бөлігі ирланд республикашысы Доминик МакГлинчиге баруды қамтиды, кейіннен ол атып өлтірілді, оны ол «қазалы және ойлы адам» деп атады), оның жазушылық мансабының жаңа кезеңін белгіледі. «Өзен бойында» (1996) Англияда аборт жасауға тырысқан кәмелетке толмаған зорлау құрбаны, «Мисс Х ісі» туралы. «Орманда» (2002) Ирландияның ауылдық жерінде әйелді, оның үш жасар ұлын және діни қызметкерді ұрлап, өлтірген Брендан О’Доннеллдің нақты оқиғасы туралы айтылады. Оған хат-хабарлар, жобалар, жазбалар мен түзетулер де кіреді. О’Брайеннің 1939 жылдан 2000 жылға дейінгі қағаздары Атлантадағы Эмори университетінде сақталады.

Марапаттар мен құрметтер

О'Брайеннің марапаттарына 1970 жылы «Йоркшир Пост» кітап сыйлығы («A Pagan Place» үшін) және 1990 жылы «Лантерн Слайдтар» үшін «Лос-Анджелес Таймс» кітап сыйлығы кіреді. 2006 жылы ол Дублин университетінің колледжінде ағылшын әдебиеті пәнінің адъюнкт-профессоры болып тағайындалды. 2009 жылы О'Брайен Дублинде өткен «Irish Book Awards» салтанатында Bob Hughes өмірлік жетістіктері үшін сыйлығымен марапатталды. Оның «Святые и грешники» жинағы 2011 жылы Франк О'Коннордың халықаралық қысқа әңгімелер сыйлығын жеңіп алды, ал төреші Томас Маккарти оны «ирланд өмірінің Солженицыны» деп атады. RTÉ 2012 жылдың басында оның өнері туралы деректі фильм көрсетті. 2018 жылдың 10 сәуірінде әдебиетке қосқан үлесі үшін ол Британ империясы орденінің құрметті ханымы (Dame) болып тағайындалды. 2019 жылы О'Брайен Лондондағы салтанатта Дэвид Коэн әдебиет сыйлығымен марапатталды. Әдебиеттегі өмірлік жетістіктері үшін екі жылда бір рет берілетін 40 000 фунт стерлингтік сыйлық «Ұлыбритания мен Ирландияның әдебиет бойынша Нобель сыйлығы» деп сипатталды. Төреші Дэвид Парк: «Дэвид Коэн сыйлығын жеңіп, Эдна О'Брайен атын әдебиет тарихының құрметті тізіміне енгізді» деді.

Мұра

Шотланд жазушысы Эндрю О’Хаганның сөзіне қарағанда, О’Брайеннің ирланд әдебиетіндегі орны еңбек етіп орнықты. "Ол ирланд прозасының мәнін өзгертті; ол әйелдердің өмірлік тәжірибесін, сексуалдық жағын және олардың ішкі сезімдерін қағазға түсірді, бәрін әсем стильде жазды және осы мәселелерді әлемдік деңгейге көтерді". Ирландиялық жазушы Колум Макканн О’Брайеннің елу жылдан бері "ирландтық қиялдың жол салушысы" болғанын мәлімдейді.

Жеке өмір

1954 жылы О'Брайен ата-анасының қарсылығына қарамастан ирланд жазушысы Эрнест Геблерге тұрмысқа шықты және жұбайлар Лондонға көшті, ол кейін «Біз SW 20-да, қала шетінде тұрдық» деп айтқандай. Ол 1998 жылы қайтыс болды. Оның шөбере інісі Фрэнк Блейк – актер.

Сценарийлер

1971 жылы "Zee & Co".