Кіріспе
Федор Достоевскийдің естелік романы. "Өлілер үйі" (Записки из Мёртвого дома, Zapiski iz Myortvovo doma) – орыс жазушысы Федор Достоевскийдің 1860-1862 жылдары "Vremya" журналында жарияланған жартылай автобиографиялық романы. Бұл роман ағылшын тілінде "Өлілер үйінен жазбалар", "Өлілер үйінен естеліктер" және "Өлі үйден жазбалар" аттарымен де жарық көрген, бұл орыс атауының тікелей аудармалары. Роман Сибирьдегі түрме лагеріндегі сотталғандардың өмірін бейнелейді. Ол көбінесе көркемделінген мемуар ретінде қарастырылады; Достоевскийдің осындай ортада тұтқын ретінде болған тәжірибесіне негізделген, сюжеттен гөрі тақырып пен кейіпкерлерге бағытталған, шашыраңқы сипаттамалар, оқиғалар мен философиялық әңгімелер жинағы. Достоевский Петрашевский үйірмесіне қатысқандығы үшін сотталып, Сібірдегі мәжбүрлі еңбек лагерінде төрт жыл өткізген. Бұл тәжірибе оған түрме өмірінің жағдайларын және сотталғандардың мінезін шынайы түрде суреттеуге мүмкіндік берді.
The House of the Dead (Записки из Мёртвого дома, Zapiski iz Myortvovo doma) is a semi autobiographical novel published in 1860–2 in the journal Vremya by Russian author Fyodor Dostoevsky. It has also been published in English under the titles Notes from the House of the Dead, Memoirs from the House of the Dead and Notes from a Dead House, which are more literal translations of the Russian title. The novel portrays the life of convicts in a Siberian prison camp. It is generally considered to be a fictionalised memoir; a loosely knit collection of descriptions, events and philosophical discussion, organised around theme and character rather than plot, based on Dostoevsky's own experiences as a prisoner in such a setting. Dostoevsky spent four years in a forced labour prison camp in Siberia following his conviction for involvement in the Petrashevsky Circle. This experience allowed him to describe with great authenticity the conditions of prison life and the characters of the convicts.
Өмірбаян
1849 жылы 22 желтоқсанда көрсетілген жазадан кейін Достоевский Батыс Сібірдегі Омск қаласындағы каторга еңбек лагерінде төрт жылға сотталды. Дворян тегінен болғандықтан ол көптеген тұтқындардың ашуына ұшырады, бірақ оның өмірге деген көзқарасы өзгерді. Лагерьде өткізген уақытынан және тағы алты жылдық жер аударылғаннан кейін Достоевский Петербургке оралып, "Өлілер үйі" романын жазды. Роман түрмеде болған кезде оның куә болған қорқынышты оқиғаларды қамтиды. Ол күзетшілердің қатыгездігін, айтуға келмейтін жамандықтарды, сотталған қылмыскерлердің жасаған қылмыстарын және осы қатал қылмыскерлердің арасында жақсы, адал адамдардың болғанын еске алады. Бірақ ол тұтқындардың ешқандай өкініш сезімсіз кісі өлтіруге қабілеттілігіне таңғалады. Бұл оның өте сезімтал жанына түбегейлі қайшы келді. Осы түрмеде отырған кезінде ол өмір бойы бойын қиындыққа салған эпилепсия ұстамаларын бастан өткерді.
Сюжет
Айтушы Александр Петрович Горянчиков әйелін өлтіргені үшін Сібірге жер аударылып, он жылға қатаң еңбекпен жазаға тартылды. Түрмедегі өмір Александр Петрович үшін аса қиын, себебі ол "жантльмен" және тұтқындардың көпшілігі шаруалар болғандықтан, олардың өшпенділігіне ұшырайды. Горянчиков жағдайына және өзге сотталғандарға деген наразылығын жеңіп, рухани жаңаруға ұшырайды, бұл оның лагерьден босатылуымен аяқталады. Достоевский түрмедегі тұтқындарды олардың тағдырына деген ықыласпен бейнелейді, сондай-ақ олардың батылдығына, күшіне, тапқырлығына және дарынына таң қалдырады. Ол түрменің, оның абсурдты тәжірибелері мен қатыгез дене жазаларының, тұтқындар үшін де, Ресей үшін де трагедиялық жайт екенін тұжырымдайды. Романның дәстүрлі мағынадағы айқын сюжеті болмаса да, оқиғалар мен сипаттамалар баяндаушының түрме лагерінің және басқа тұтқындардың нағыз мәнін біртіндеп түсінуіне қатысты мұқият ұйымдастырылған. Романның автобиографиялық екендігі осы тұста айқын көрінеді: Достоевский кейін "Жазушының күнделігінде" және басқа да еңбектерінде түрмеде өткен кезеңдегі өзгерістері туралы жазды. Ол өзінің бұрынғы көзқарастары мен жек көрушілігін жеңіп, айналасындағы адамдардың терең адамгершілігі мен моральдық қасиеттерін жаңаша сезінуге қол жеткізді.
Баяндылық
Бірінші тарау, "Он жылдық мерзімде" деп аталады, Горянчиковтың аты-жөні айтылмаған танысы жазған кіріспе. Бұл баяндаушы Горянчиковтың қылмыскер ретіндегі өмірін, жасаған қылмысын және алған жазасын, сондай-ақ босатылғаннан кейін Сібірдегі жаңа өмір салтын баяндайды. Ол Горянчиковтың күшті мінезін және жабық өмір салтын, оған қызығушылық тудырған жаңа танысының сырттай және бейтарап көзқарасынан сипаттайды. Горянчиковтың қазасы туралы естіген соң, ол үй иесінен бірнеше құжаттарды алуға үміттенеді, олардың ішінде түрмедегі өмір туралы жазбалар болады. Ол оларды "ұйғарылмаған, бөлігі бойынша шашыраңқы, кейде әңгімелермен, кейде жазушының санасынан жыртылып шыққандай, қорқынышты естеліктермен үзіліп отыратын" деп сипаттайды. Осы естеліктер, Горянчиковтың өзі баяндаған, романның қалған бөлігін құрайды.
Кейіпкерлер
Романның кейіпкерлерінің көпшілігі Достоевскийдің түрмеде кездескен нақты адамдарға негізделген. Дегенмен, кейбір кейіпкерлер мен оқиғалар оның тақырыптарына тереңдік беру үшін өзгешелендірілді немесе көркемделінді. Майор – түрменің зорлықшыл, қатыгез басшысы. Александр Петрович оны «ашкөз, дұрыс емес мінезді адам, ең бастысы – қорқынышты, себебі ол екі жүзден астам адамға дерлік шексіз билікке ие болды» деп сипаттайды. Түрмешілер оны «сегіз көзі бар адам» деп атайды, себебі ол бәрін білгендей көрінеді, оны барлығы жек көреді және қорқады. Түрмедегі ақсүйектердің санаулы бірі Аким Акимич Александр Петровичпен дос болып, түрмедегі өмір салтын үйретеді. Ол бұрынғы офицер, заңсыз жазалауға бір жақты бұйрық бергені үшін сотталған. Александр Петрович Аким Акимичті тәуелсіз ойлауға қабілетсіз және міндеттілік пен бағынушылыққа толығымен байланған деп санайды. Ол ар-ұжданды, дәл, қозғыш және дауласуға бейім, басқа сотталғандармен моральдық үгітші рөлін атқарады, олар одан қорқады, бірақ оны күлдіреді және ақылдан адасқан деп есептейді. Әкесін өлтірген адам. Александр Петрович есімдерін атамайтын екінші сотталғанның мінезі мен қылмысы (мұрасын алу үшін әкесін өлтіруі) егжей-тегжейлі талқыланады. Ол әрқашан «көңілді, шат күйде» болады және кінәсіздігін мойындамайды, Горянчиков оның сөзіне сенгісі келеді. Бұл кейіпкердің (Д.И. Ильинский) нақты прототипі кейін басқа адам қылмысты мойындағаннан кейін босатылды. Оның оқиғасының негізгі элементтері «Карамазовтар әйелдері» романының орталық тақырыбына айналды және Дмитрий Карамазов кейіпкеріне алғашқы шабыт берді. Аристов – ерекше бұзық және іздепсіз ақсүйек, тыңшы және хабаршы рөлінде. Оның әдепсіздігінен жиреніп, Александр Петрович онымен қарым-қатынас жасаудан бас тартады. Ол – денеге толығымен бағынған, ең төменгі құштарлықтарға ие адам, санасы тек суық есептеумен басқарылады. Александр Петрович оның жайлы: «Егер ол арақ ішкісі келсе және оны алудың жалғыз жолы біреуді өлтіру болса, қылмыс жасырылатынына көз жеткізсе, ол бір секунд та ойланбас еді» дейді. Газин – өте күшті, қатыгез қылмыскер, басқа да қылмыстармен қатар, кішкентай балаларды азаптап, өлтіргені үшін түрмеде отыр. Ол барлығына қорқыныш пен жирену сезімін тудырады. Александр Петровичтің айтуынша: «Ол өзінің үлкен бойымен және геркулестік дене бітімімен емес, оның үлкен және деформацияланған басымен қорқыныш тудырды». Ороф – әйгілі қылмыскер және қашқын, оны Александр Петрович «материяға қарсы рухтың жеңісінің керемет мысалы» деп сипаттайды, басқа тұтқындардан айырмашылығы, олардың қорқынышы материяға толық бағынудан туындады. Ол қатты жазаға ұшырайды, бірақ мойынсұнбайды және күш-қуатын мен рухын тез қайта алады. Лука алты адамды өлтірген, кейде осы туралы мақтанады және одан қорқуды қалайды, бірақ шын мәнінде түрмеде ешкім одан қорқамайды. Александр Петрович үшін ол ерекше бір типті білдіреді: «өлім сызығынан өткеннен кейін, ол өзі үшін қасиетті ештеңе жоқ екенін көріп таңғалады. Ол барлық заңдарды бұзады, барлық билікке қарсы шығады және өзіне шексіз еркіндік береді». Ол кейде өзінің батылдығын, әсіресе үмітсіздікке түскен кездегі заңсыздықтарын еске алып, көңіл көтереді. Осы сәттерде оның алдында мақтан тұтатын ақымақ адам болуын қалайды. «Міне, мен осылай адаммын», – дейді ол. Петров – сырттан тыныш және сыпайы адам, Александр Петровичпен дос болып, көбінесе білім мәселесінде оның кеңесін іздейді. Александр Петровичке Петровтың шынайы достығы мен тұрақты сыпайылығын (оның ішінде Александр Петрович та бар) оған қатыгездікке бейімділікпен үйлестіру қиын. Осы тұрғыдан алғанда, Петров түрмедегі ең қауіпті және қатал адам деп есептеледі. Әли – екі үлкен інісімен бірге түрмеде отырған жас татар, жан-дүниесі мол. Ол жұмсақ, кінәсіз, бірақ күшті және төзімді мінезге ие, оны Александр Петрович және көптеген басқалар жақсы көреді. «Бұл жас жігіт қалай өзінің нәзік жүрегін, табиғи адалдығын, ашық мейірімділігін ауыр еңбекке батып, бұзылып кетпестен сақтады, түсініксіз». Исайя Фомич – еврей, Александр Петровичтің жақын досы. Ол кішкентай, әлсіз және айлакер, қорқыныш пен үлкен батылдыққа қабілетті, басқа тұтқындар үнемі күлдіреді, бірақ сонымен бірге «толыққанды көңілді». Оның маңдайы мен бетінде күйгеннен қалған іздер бар. Бу ваннасында, барлық сотталғандар буға жиналғанда, Александр Петрович денелердің, жылу мен будың тозақтық хаосын сипаттайды: «Бұл бұлттан жыртылған арқалар, қырқылған бастар көрінді; және суретті аяқтау үшін Исайя Фомич ең жоғары скамьяда қуанышпен ұлырады. Ол өзін бумен қанағаттандырып жатты. Кез келген басқа адам естен танып қалар еді, бірақ оған ешқандай температура тым жоғары емес; ол бір тиынға буға арналған адамды жалдайды, бірақ бірнеше минуттан кейін ол жалға алған адам жалғаса алмайды, таяқшаларын лақтырып, салқын сумен жуынуға жүгіріп кетеді. Исайя Фомич батырлық танытпайды, екінші және үшінші буға арналған адамды жалдауға жүгіріп кетеді; осы жағдайларда ол шығынға қарамастан, төрт немесе бес рет ауыстырады. «Міне, Исайя Фомич жақсы пісіп жатыр», – деп айқайлайды сотталғандар. Еврей өзінің барлығынан асып түскенін сезінеді, олардың бәрін жеңді; ол дауысымен жеңіске жетеді және жалпы шудың үстінен өзінің сүйікті әнін айқайлайды».
Қабылдау
"Өлілер үйі" – Лев Толстойтың ең жоғары бағалаған Достоевскийдің жалғыз туындысы еді. Ол оны терең иман мен адамзатқа деген сүйіспеншілікпен нәрленген, ұлы діни өнер деп санады. Достоевскийдің ірі көлемді романдарына (әсіресе, "Жын-шайтандар" мен "Қылмыс және жаза") құштар болмаған Тургенев "Өлілер үйі" романындағы монша сахнасын "шын мәнінде дантелік" деп сипаттады. Герцен де осы салыстыруды қайталап, Сибір түрмесіндегі өмірді "Микеланджело рухында салған фрескаға" теңеді. Франк болса, әдетте Достоевскийдің прозалық стиліне қарсы болатын оқырмандар арасында осы мемуарлық романның танымал болуын, оның тыныш, бейтарап баяндау стилімен және көркем суреттемелерінің айқындығымен байланысты деп санайды: "Романның күшті драматизмі мұнда тыныш объективтілікке уысып, ішкі сезімдерге терең талдау жасау аз, ал сыртқы әлемді байқау қабілетін танытатын керемет суреттемелерге толы."
Бейімделулер
1927–1928 жылдары Леош Яначек романның опералық нұсқасын, "Өлілер үйінен" деген атаумен жазды. Бұл оның соңғы операсы болды. 1932 жылы "Өлілер үйі" Василий Федоров режиссерлік еткен, ал Николай Хмелев түскен фильмге айналдырылды. Сценарийді орыс жазушысы және сыншысы Виктор Шкловский жасады, ол актер ретінде де ойнады.