Әділеттік: Ортақ құқық жүйесіндегі құқықтық принциптер жиынтығы

Кіріспе

Құқықтық принциптер жиынтығы, жалпы құқықтан толыққандай, бірақ ерекше құқық саласы.

Құқық ғылымында әділдік – ағылшын Канцелярия сотында қалыптасқан нақты құқықтық жүйе. Теориялық тұрғыдан, әділдік Англияның жалпы құқық жүйесінің тарихи бастауының бір бөлігі болды. Әділдік дәстүрі ежелгі заманнан басталады, Аристотельдің (epieikeia) және рим құқығының (aequitas) еңбектерімен байланысты. Кейін, азаматтық құқық жүйелерінде әділдік құқықтық ережелерге енгізілді, ал жалпы құқық жүйелерінде тәуелсіз құқықтық жүйеге айналды. Жалпы құқық юрисдикцияларында "әділдік" сөзі "жалпы әділдік" немесе "табиғи әділдік" синонимі емес, "арнайы сот жүйесінде пайда болған ережелер жиынтығын" білдіреді. Ағылшын жалпы құқығының көп бөлігінде даму мен басқару орталық патшалық соттарда жүргізілді: Корольдің соты, Жалпы шағымдар соты және Қазынашылық. Әділдік – Канцлер сотында қолданылған заңның атауы. 1870 жылдардағы Сот актілері екі құқықтық жүйенің процедуралық бірігуін жүзеге асырып, олардың институционалдық ажыратылуын тоқтатты. Дегенмен, реформалар құқықтың нақты жүйелерін біріктірмеді. Мысалы, мұндай бірігудің болмауы таза жалпы құқық бұзушылығы үшін әділ өтемақы алу мүмкін болмағанын білдірді. Керісінше, сот немесе академиялық пікірлерді "бірігу қатесі" деп сипаттады. Жалпы құқық жүйесін мұра еткен юрисдикциялар әділдікке қатысты әртүрлі көзқарас білдірді. ХХ ғасыр бойында кейбір жалпы құқық жүйелері материалдық құқықтық ережелердің тарихи немесе институционалдық шығу тегіне аз мән берді. Англия мен Уэльсте, Австралияда, Жаңа Зеландияда және Канадада әділдік құқықтың жекеленген бөлігі болып қала береді. Қазіргі заманғы әділдікке мыналар кіреді:

экспресс, нәтижесінде туындаған және жасалған сенімдерге қатысты заң;
сенімгерлік құқығы;
әділ естоппель (уәделік және меншік естоппельді қоса алғанда);
айыппұлға және тәркілеуге қарсы шаралар;
үлестіру, суброгация және маршаллинг доктриналары; және
әділ есептесу. ХХ ғасырдың соңында әділдікті жеке құқық ретінде қарастырудың тиімділігі туралы пікірталас күшейді. Бұл пікірталастар "бірігу соғыстары" деп аталды. Бұл талқылаудың ерекше нүктесі негізсіз байыту ұғымы және дәстүрлі түрде әділдік ретінде қарастырылатын құқық салаларын негізсіз байыту құқығы деп аталатын біртұтас құқықтық жүйенің бөлігі ретінде ұйымдастыруға бола ма деген мәселелерге қатысты болды.

Пайдалану ережесі 1535

Канцлер сотының маңызды рөл атқарған салаларының бірі – пайдалану құқықтарын қамтамасыз ету болды, бұл жер заңдарының қатаң жүйесіне сыймайтын рөл еді. Осы рөл заңдық және теңдік мүдделері арасындағы негізгі айырмашылықты тудырды. Жер салығынан және басқа феодалдық төлемдерден қашу үшін заңгерлер "пайдалану" деп аталатын қарапайым сенім түрін жасады, ол бір адамға (салық төлеуге міндетті емес) жердің заңды иесі болуға және оны екінші адамның пайдалануына мүмкіндік берді. Бұл сенімнің нәтижесінде бірінші адам жерді жалпы құқық бойынша иеленді, ал екінші адам теңдік құқығы бойынша жерді пайдалану құқығына ие болды. Генрих VIII 1535 жылы осы тәжірибені тыйым салу және жоғалған кірістерді қайтару мақсатымен Пайдалану туралы заңды қабылдады (ол 1536 жылы күшіне енді). Заң бойынша жердің пайдалы иесі заңды иесі болып саналды және демек, феодалдық төлемдерді төлеуге жауапты болды. Заңгерлердің бұл заңға жауабы – "пайдалану үстінде пайдалану" құру болды. Заң тек бірінші пайдалануды мойындады, сондықтан жер иелері өздерінің жерлерінде заңдық және пайдалы мүдделерді қайта бөлуге мүмкіндік алды.

Австралия

Әділдік Австралияның жеке құқығының маңызды таянышы болып табылады. 1980 жылдардағы бірқатар істерде Австралияның Жоғарғы соты дәстүрлі әділ доктриналардың қазіргі уақытта да маңыздылығын растады. 2009 жылы Жоғарғы сот әділдіктің маңыздылығын тағы да реттеді және негізсіз байылудың суброгация сияқты дәстүрлі әділ доктриналарға қатысты түсіндіру күші бар деген пікірді жоққа шығарды. Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты әділдік саласындағы заңнамасының күштілігімен ерекше танымал. Алайда, тек 1970 жылғы Жоғарғы сот туралы заңға (ЖОУ) 1972 жылы енгізілген реформалар ғана, ЖОУ Жоғарғы сотының теңгерім және жалпы құқық бөлімшелеріне теңгерім немесе жалпы құқық бойынша шаралар қабылдауға мүмкіндік берді. 1972 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс штаты сот реформасының маңызды бөлігін қабылдады, онда жалпы құқық пен әділдік арасында қайшылық туған жағдайда әділдік үстемдік етеді деп көрсетілді. Дегенмен, 1975 жылы Сидней заң мектебінің үш түлегі және ЖОУ Жоғарғы сотының судьялары – Родди Мейгер, Уильям Гаммоу және Джон Лехэйн «Әділдік: Доктриналар және шешімдер» атты еңбекті жариялады. Бұл еңбек Австралия мен Англиядағы ең беделді практикалық оқулықтардың бірі болып саналады. Еңбектің қазіргі кезде 5-шы басылымы жарық көрді, оны бұрынғы Жоғарғы сот судьясы Дайсон Хейдон, Жаңа Оңтүстік Уэльс апелляциялық сотының судьясы Марк Лиминг және Кембридж университетінің докторы Питер Тернер редакциялап дайындады.

Шотландия

Шотландия соттары ешқашан жалпы құқық пен әділдік арасындағы айырмашылықты мойындаған емес, сондықтан Сессион соты (Шотландияның жоғарғы азаматтық соты) әділ және ішкі құзыретті жүзеге асырып, оны nobile officium деп атады. Nobile officium Сотқа заң немесе ортақ құқық тақырып бойынша ештеңе айтпаған жағдайда құқықтық шара қолдануға және іс жүргізу немесе практикадағы қателіктерге жол бермей, осылайша әділсіздіктің алдын алуға мүмкіндік береді. Бұл құзыреттің қолданылуы прецеденттерге сәйкес келумен және заңнама немесе ортақ құқық қажетті шараларды белгілеген жағдайларда шектеледі. Осылайша, Сот заңмен берілген құқықты жоя алмайды, бірақ заңның үндемейтін немесе заңда кемшіліктер бар жағдайларды қарастыра алады. Мұндай кемшілік кейде casus improvisus деп аталады.

Үндістан

Үндістанда жалпы құқық бойынша әділеттілік туралы ілім 1947 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін де дәстүрлі түрде сақталған. Алайда, 1963 жылы Үндістан заң комиссиясының ұсынысы бойынша Үндістан Парламенті «Арнайы көмек туралы» заң қабылдады және 1877 жылғы «Арнайы көмек туралы» заңның күшін жойды. 1963 жылғы Заң бойынша, әділеттілікке қатысты көптеген ұғымдар кодификацияланып, заңды құқықтарға айналды, осылайша соттардың әділ төлемақы берудегі дискрециялық өкілеттігі тоқтатылды. 1963 жылғы Заң бойынша кодификацияланған құқықтар:
* Қозғалмайтын мүліктің иелігін қайтару (5–8-тармақтар)
* Шарттардың нақты орындалуы (9–25-тармақтар)
* Құжаттарды түзеу (26-тармақ)
* Шарттарды бұзу (27–30-тармақтар)
* Құжаттарды жою (31–33-тармақтар)
* Декларативтік шешімдер (34–35-тармақтар)
* Тыйым салу (36–42-тармақтар)

Осы кодификациямен бұрын қолданылған әділетті төлемақылардың сипаты мен мерзімі өзгертіліп, олар заңмен көзделген құқықтарға айналды және оларды күшіне енгізу үшін нақты талап ету қажет. Бұдан әрі, егер осы әділетті төлемақылар құқықтарға кодификацияланған болса, олар соттардың қалауына байланысты емес, ағылшын құқығында айтылғандай, «канцлердің аяғына» да байланысты емес, бірақ 1963 жылғы Заңдағы шарттар орындалған жағдайда орындалатын құқықтар болып табылады. Дегенмен, 1963 жылғы Заңмен қамтылмаған жағдайларда, Үндістандағы соттар 1908 жылғы Азаматтық процессуалдық кодекстің 151-бабына сәйкес, барлық азаматтық соттарға қатысты өздерінің ішкі өкілеттіктерін жүзеге асыруды жалғастырады. Үндістандағы қылмыстық соттарда 1973 жылғы Қылмыстық процессуалдық кодекстің 482-бабында көрсетілген жоғары соттардан басқа мұндай ішкі өкілеттіктер жоқ. Сонымен қатар, мұндай ішкі өкілеттіктер Үндістан Конституциясының 142-бабына сәйкес Үндістан Жоғарғы Сотына берілген, ол Жоғарғы Сотқа «алдындағы кез келген мәселе бойынша толық әділдік жасау үшін қажет» бұйрықтарды шығаруға кең өкілеттіктер береді.

Америка Құрама Штаттары

Қазіргі замандағы сот тәжірибесінде заң мен әділдік арасындағы ең маңызды айырмашылық – олар ұсынатын шаралар жиынтығы болып табылады. Соттың азаматтық іс бойынша ең көп қолданылатын шешімі – ақшалай өтемақы төлеу. Дегенмен, әділдік соттары біреуге белгілі бір әрекетті жасауға немесе жасаудан бас тартуға міндеттейтін бұйрықтар мен қаулылар шығарады. Көбінесе, мұндай шара талапкер үшін іс жүзінде одан да құнды болады. Мысалы, көршісінің жеріне қашып кеткен жалғыз сүт сиырын қайтарып алмаса, тек оның құнын емес, соның өзін қайтарып алғысы келген талапкер үшін бұл маңызды. Алайда, жалпы алғанда, талапкер «заң бойынша жеткілікті шара болмаса» ғана әділдік шараларын ала алады. Яғни, ақшалай өтемақы зиянды толық өтемейтін жағдайда ғана сот тыйым салу бұйрығын шығарады. Соттар «хабеас корпус» сияқты дереу орындалатын бұйрықтарды да шығара алады, бірақ олар тыйым салу бұйрығына қарағанда икемсіз және алуға қиын. Тағы бір айырмашылық – әділдік соттарында қазылар алқасының болмауы: фактілерді судья анықтайды. АҚШ құқық жүйесінде азаматтық істерді федералды сотта қарау кезіндегі қазылар алқасының құқығы Жетінші түзету арқылы қамтамасыз етіледі. Істі қазылар алқасымен қарау қажеттігі талапкертің қандай шара сұрап отырғанына байланысты. Егер талапкер ақшалай өтемақы немесе белгілі бір мүлікті қайтару сияқты шараларды сұраса, бұл шара заңды болып есептеледі және фактілерді анықтау үшін қазылар алқасы қол жетімді. Ал егер талапкер тыйым салу, декларативтік шешім, нақты орындау, келісімшартты өзгерту немесе басқа да ақшалай емес шараларды сұраса, талап әдетте әділдік бойынша қаралады. Томас Джефферсон 1785 жылы әділдік сотының билігіне үш негізгі шектеу бар екенін түсіндірді: «Егер заң шығарушылар әділетсіздік жасауды көздесе, қаншалықты айқын болса да, Канцелярия соты түзету билігімен жабдықталған орган емес. Ол жалпы сипаттамаға кірмейтін және жалпы және практикалық ереже бойынша өтемақы алуға болатын жағдайларда араласпайды». Алайда, АҚШ Жоғарғы Соты соттардың әділдік істерінде шараларды белгілеуде кең өкілеттіктерге ие екенін мәлімдеді. Бұл биліктің алғашқы маңызды мысалы Уиллард пен Тейлор ісінде келтірілді. Сот «екі тараптың да шара алу құқығы жоқ, бұл соттың дискрециялық өкілеттігіне байланысты мәселе, ол әрбір нақты жағдайдың барлық мән-жайларын қарастырғаннан кейін қолданылады» деген қорытынды жасады. Уиллард пен Тейлор ісі көп жылдар бойы келісімшарт құқығындағы ниет және орындау мәселелері бойынша жетекші іс болып табылды. АҚШ-та федералдық және көптеген штаттық соттар заң мен әділдікті жалпы юрисдикциядағы соттарда біріктірді. Дегенмен, заң мен әділдік арасындағы мазмұндық айырмашылық бұрынғы күшін сақтап қалды. Бұл айырмашылық тек техникалық емес, өйткені кейбір сот істерін сәтті қарау үшін уақытша тыйым салу бұйрығы (TRO) немесе алдын ала тыйым салу бұйрығы шығарылмаса, қиын немесе мүмкін емес. Мысалы, сот шешімін орындау үшін қолда бар жалғыз мүлікті алып қоюға болдырмау үшін. Сонымен қатар, кейбір заңдар, мысалы, Қызметкерлердің зейнетке шығу табысын қамтамасыз ету туралы заң, тек әділдік шараларын ғана рұқсат етеді, бұл американдық соттарды осы заңдар бойынша қаралатын нақты істерде талап етілген шаралар әділдік бойынша қол жетімді бола ма екенін егжей-тегжейлі талдауға мәжбүр етеді. Американдық революциядан кейін АҚШ-тың солтүстік-шығысында әділдік соттарына сенімсіздік болды. Заң мен әділдікті біріктіруге бағытталған маңызды қозғалыс 19 ғасырдың ортасында штаттарда басталды, Дэвид Дадли Филд II Нью-Йорк штатын 1848 жылғы Филд кодексін қабылдауға көндірді. Федералдық соттар 1938 жылы азаматтық іс жүргізудің федералдық ережелерін қабылдағанға дейін ескі заң/әділдік бөлінісінен бас тартқан жоқ. Үш штат әлі де заң мен әділдік үшін жеке соттарға ие: Делавэр, оның Канцелярия соты Делавэр корпорацияларына қатысты көптеген істерді шешеді; Миссисипи және Теннесси. Алайда, кейбір штаттарда бірігу толық емес; басқа штаттарда (мысалы, Иллинойс және Нью-Джерсиде) бір сотта заңды және әділдік мәселелері үшін бөлек бөлімдер бар. Вирджинияда 2006 жылға дейін жеке заң және әділдік тізімдері (бір сотта) болды. Корпоративтік құқықтан басқа, трасттар заңынан дамыған, канцлерлік соттармен дәстүрлі түрде қаралатын мәселелерге өсиеттер, мұрагерлік, бала асырау және қорғандық, сондай-ақ неке және ажырық кіреді. Банкроттық да тарихи тұрғыдан әділдік мәселесі болып саналды. Алайда, АҚШ-тағы банкроттық бүгінде таза федералдық мәселе болып табылады, 1978 жылы АҚШ банкроттық кодексін қабылдау арқылы АҚШ банкроттық соттарына толығымен берілді. Банкроттық соттар әлі де ресми түрде «әділдік соттары» болып саналады және банкроттық кодексінің 105-бабына сәйкес әділдік биліктерін жүзеге асырады. АҚШ соттары заң мен әділдікті біріктіргеннен кейін американдық заң соттары әділдік соттарының көптеген процедураларын қабылдады. Әділдік сотындағы процедуралар жалпы құқық соттарына қарағанда икемдірек болды. Американдық тәжірибеде қосылу, қарсы талап, өзара талап және араласу сияқты кейбір құралдар әділдік соттарында пайда болды.

In modern practice, perhaps the most important distinction between law and equity is the set of remedies each offers. The most common civil remedy a court of law can award is monetary damages. Equity, however, enters injunctions or decrees directing someone either to act or to forbear from acting. Often, this form of relief is in practical terms more valuable to a litigant; for example, a plaintiff whose neighbor will not return his only milk cow, which had wandered onto the neighbor's property, may want that particular cow back, not just its monetary value. However, in general, a litigant cannot obtain equitable relief unless there is "no adequate remedy at law"; that is, a court will not grant an injunction unless monetary damages are an insufficient remedy for the injury in question. Law courts can also enter certain types of immediately enforceable orders, called "writs" (such as a writ of habeas corpus), but they are less flexible and less easily obtained than an injunction. Another distinction is the unavailability of a jury in equity: the judge is the trier of fact. In the American legal system, the right of jury trial in civil cases tried in federal court is guaranteed by the Seventh Amendment in Suits at common law, cases that traditionally would have been handled by the law courts. The question of whether a case should be determined by a jury depends largely on the type of relief the plaintiff requests. If a plaintiff requests damages in the form of money or certain other forms of relief, such as the return of a specific item of property, the remedy is considered legal, and a jury is available as the fact finder. On the other hand, if the plaintiff requests an injunction, declaratory judgment, specific performance, modification of contract, or some other non monetary relief, the claim would usually be one in equity. Thomas Jefferson explained in 1785 that there are three main limitations on the power of a court of equity: "If the legislature means to enact an injustice, however palpable, the court of Chancery is not the body with whom a correcting power is lodged. That it shall not interpose in any case which does not come within a general description and admit of redress by a general and practicable rule." The US Supreme Court, however, has concluded that courts have wide discretion to fashion relief in cases of equity. The first major statement of this power came in Willard v. Tayloe, 75 U. S. 557 (1869). The Court concluded that "relief is not a matter of absolute right to either party; it is a matter resting in the discretion of the court, to be exercised upon a consideration of all the circumstances of each particular case." Willard v. Tayloe was for many years the leading case in contract law regarding intent and enforcement. as well as equity. In the United States, the federal courts and most state courts have merged law and equity into courts of general jurisdiction, such as county courts. However, the substantive distinction between law and equity has retained its old vitality. This difference is not a mere technicality, because the successful handling of certain law cases is difficult or impossible unless a temporary restraining order (TRO) or preliminary injunction is issued at the outset, to restrain someone from fleeing the jurisdiction taking the only property available to satisfy a judgment, for instance. Furthermore, certain statutes like the Employee Retirement Income Security Act specifically authorize only equitable relief, which forces American courts to analyze in lengthy detail whether the relief demanded in particular cases brought under those statutes would have been available in equity. Equity courts were widely distrusted in the northeastern United States following the American Revolution. A serious movement for merger of law and equity began in the states in the mid 19th century, when David Dudley Field II convinced New York State to adopt what became known as the Field Code of 1848. The federal courts did not abandon the old law/equity separation until the promulgation of the Federal Rules of Civil Procedure in 1938. Three states still have separate courts for law and equity: Delaware, whose Court of Chancery is where most cases involving Delaware corporations (which includes a disproportionate number of multi state corporations) are decided; Mississippi; and Tennessee. However, merger in some states is less than complete; some other states (such as Illinois and New Jersey) have separate divisions for legal and equitable matters in a single court. Virginia had separate law and equity dockets (in the same court) until 2006. Besides corporate law, which developed out of the law of trusts, areas traditionally handled by chancery courts included wills and probate, adoptions and guardianships, and marriage and divorce. Bankruptcy was also historically considered an equitable matter; although bankruptcy in the United States is today a purely federal matter, reserved entirely to the United States Bankruptcy Courts by the enactment of the United States Bankruptcy Code in 1978, bankruptcy courts are still officially considered "courts of equity" and exercise equitable powers under Section 105 of the Bankruptcy Code. After US courts merged law and equity, American law courts adopted many of the procedures of equity courts. The procedures in a court of equity were much more flexible than the courts at common law. In American practice, certain devices such as joinder, counterclaim, cross claim and interpleader originated in the courts of equity.