Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жағдайдың күрт өзгеруі, шешімді нүкте
шамаланған мәңгілік қозғалыс генераторы
"Анагноризис" альбомының "Peripeteia" шығармасы
Reversal of circumstances, turning point
a purported perpetual motion generator
the Anagnorisis album
Peripeteia /pɛrɪˈpiːtiə/ (латыншаның басқаша жазылуы: Peripetīa, түпнұсқасы грекше περιπέτεια) – жағдайдың күрт өзгеруі немесе шешімді нүкте. Бұл термин көбінесе әдебиет туындыларына қатысты қолданылады; оның ағылшыншаланған түрі – перипетия.
Peripeteia ,/p//ɛr//ə//p//ᵻ/'/t//eɪ//.//ə/ (alternative Latin form: Peripetīa, ultimately from περιπέτεια) is a reversal of circumstances, or turning point. The term is primarily used with reference to works of literature; its anglicized form is peripety.
Аристотельдің пікірі
Аристотель өзінің «Поэтика» еңбегінде перипетияны «әрекеттің қарама-қарсы бағытқа бұрылуы, бірақ әрқашан ықтималдық немесе қажеттілік принципіне сәйкес келуі» деп анықтайды. Аристотельдің пікірінше, перипетия, жаңалық ашумен бірге, драмада, әсіресе трагедияда ең тиімді құрал болып табылады. Ол: «Жаңалық ашудың ең жақсы түрі – Эдиптегідей, перипетиямен бірге келетін жаңалық ашу» деп жазған. Аристотель перипетияның трагедия сюжетінің ең маңызды бөлігі екенін, жаңалық ашумен қатар екенін айтады. Перипетия – бұл пьесадағы жағдайдың қарама-қарсысына өзгеруі, оқиғалардың ықтимал немесе қажетті тізбегімен сәйкес келеді. Перипетия сияқты элемент әрқашан бола бермейді; ол үрей, жаны ашыру сезімін тудыруы мүмкін, ал комедияларда күлкіні немесе көз жасты шақыруы мүмкін (Рицо). Бұл драманың түрлері мен жанрларында назарды ояту мен сақтаудың ең жақсы жолы. «Трагедия жақсы әрекеттерді бейнелейді, соның арқасында басты кейіпкердің жай-күйін бағалап, көрсетеді. Бірақ ресми анықтамасында да, «Поэтика» еңбегінің барлық бөлімінде де Аристотель: «Трагедия – толық әрекеттің ғана емес, сонымен қатар қорқыныш пен жаны ашыру сезімін тудыратын оқиғалардың бейнелеуі» (1452a 1) дейді; тіпті бір сәтте Аристотель «жаны ашыру мен қорқыныш сезімін тудыратын әрекеттерді бейнелеуді» «трагедиялық бейнелеудің ерекше белгісі» (1452b 30) деп бөліп көрсетеді. Жаны ашыру мен қорқыныш кері бұрылыс және жаңалық ашу арқылы туындайды; және осы «трагедиядағы эмоционалдық қызығушылықтың ең күшті элементтері – перипетия, яғни жағдайдың кері бұрылысы, және жаңалық ашу көріністері сюжеттің бөлігі болып табылады (1450a 32)». Перипетия трагедия сюжеті үшін маңызды жағдайдың жақсыдан жаманға өзгеруін білдіреді. Бұл көбінесе ирониялық бұрылыс болады. Перипетияның жақсы қолданылуы күрделі сюжеттерде кездеседі, себебі олар жағдайдың өзгеруімен бірге кері бұрылыс, жаңалық ашу немесе екеуінің бірдей болуымен сипатталады (Смитсон). Перипетия кейіпкердің мінезіндегі өзгерістерді де, сыртқы өзгерістерді де қамтиды. Кедейлік пен беймәлімдіктен байлық пен атақ-даңққа ие болған кейіпкер перипетияға ұшыраған болып есептеледі, тіпті оның мінезі өзгермесе де. Егер кейіпкер бұрын білмеген нәрсені білсе, бұл әдетте перипетиядан анагноризис немесе жаңалық ашу ретінде ажыратылады, бұл айырмашылық Аристотельдің еңбегінен алынған. Аристотель анагноризисті, перипетияға әкелетін жағдайды, жоғары сапалы трагедияның белгісі деп санайды. Мұндай пьесалардың екеуі – «Эдип Рекс», онда оракулдың Эдиптің әкесін өлтіргені және анасына үйленгені туралы ақпараты анасының өліміне, Эдиптің соқыр болуына және жер аударылуына әкеледі, және «Ифигения Тавристе», онда Ифигения құрбандық етуге тиіс бейтаныс адамдардың өзінің ағасы мен досы екенін түсінеді, нәтижесінде олардың үшеуі де Тавристен қашып кетеді. Аристотель бұл сюжеттерді анагноризис немесе перипетиясыз қарапайым сюжеттерге қарағанда күрделі және жоғары сапалы деп санайды, мысалы, Медея балаларын өлтіруге шешім қабылдағанда, олардың өз балалары екенін біледі және солай істейді. Аристотель «Эдип Рексті» перипетияны көрсететін басты туынды деп атады. («Аристотельдің «Поэтикасын» қараңыз.)
Aristotle, in his Poetics, defines peripeteia as "a change by which the action veers round to its opposite, subject always to our rule of probability or necessity." According to Aristotle, peripeteia, along with discovery, is the most effective when it comes to drama, particularly in a tragedy. He wrote that "The finest form of Discovery is one attended by Peripeteia, like that which goes with the Discovery in Oedipus ". Aristotle says that peripeteia is the most powerful part of a plot in a tragedy along with discovery. A peripety is the change of the kind described from one state of things within the play to its opposite, and that too in the way we are saying, in the probable or necessary sequence of events. There is often no element like Peripeteia; it can bring forth or result in terror, mercy, or in comedies it can bring a smile or it can bring forth tears (Rizo). This is the best way to spark and maintain attention throughout the various form and genres of drama "Tragedy imitates good actions and, thereby, measures and depicts the well being of its protagonist. But in his formal definition, as well as throughout the Poetics, Aristotle emphasizes that" Tragedy is an imitation not only of a complete action, but also of events inspiring fear or pity" (1452a 1); in fact, at one point Aristotle isolates the imitation of "actions that excite pity and fear" as "the distinctive mark of tragic imitation" (1452b 30). Pity and fear are effected through reversal and recognition; and these "most powerful elements of emotional interest in Tragedy Peripeteia or Reversal of the Situation, and recognition scenes are parts of the plot (1450a 32). has the shift of the tragic protagonist's fortune from good to bad, which is essential to the plot of a tragedy. It is often an ironic twist. Good uses of Peripeteia are those that especially are parts of a complex plot, so that they are defined by their changes of fortune being accompanied by reversal, recognition, or both" (Smithson). Peripeteia includes changes of character, but also more external changes. A character who becomes rich and famous from poverty and obscurity has undergone peripeteia, even if his character remains the same. When a character learns something he had been previously ignorant of, this is normally distinguished from peripeteia as anagnorisis or discovery, a distinction derived from Aristotle's work. Aristotle considers anagnorisis, leading to peripeteia, the mark of a superior tragedy. Two such plays are Oedipus Rex, where the oracle's information that Oedipus has killed his father and married his mother brings about his mother's death and his own blindness and exile, and Iphigenia in Tauris, where Iphigenia realizes that the strangers she is to sacrifice are her brother and his friend, resulting in all three of them escaping Tauris. These plots he considered complex and superior to simple plots without anagnorisis or peripeteia, such as when Medea resolves to kill her children, knows they are her children, and does so. Aristotle identified Oedipus Rex as the principal work demonstrating peripety. (See Aristotle's Poetics.)
Эдип патшасы
Софоклдің «Эдип патша» пьесасының соңында, хабаршы Эдипке оның туған ата-анасы туралы жаңалық әкелген кезде перипетия орын алады. Пьесада Эдиптің әкесін өлтіру және анасына үйлену тағдыры жазылған. Оның ата-анасы Лай және Йокаста, оракулдың болжамын орындалуына жол бермеу үшін ұлын өлтіруге жіберуге тырысады, бірақ ол шындығында Полиб және оның әйелі Меропа, басқа бір елдің билеушілері тәрбиелейді. Хабаршының берген хабарының ирониясы – оның Эдиптің жан тыныштығына келуі және оның Полибтың ұлы екеніне сендіруі керек еді. Алайда, Эдип үшін хабаршы былай дейді: «Полибус сен үшін ешқандай маңызы жоқ еді, [Эдип], сондықтан туғандық байланысың жоқ» (Софокл 1113). Хабаршы Эдипті Лайдың қызметшілерінің бірінен алып, Полибқа тапсырған. Оқиға толық ашылатын сәт – Эдип өзі Лайдың ұлы және оның өлтірушісі, сонымен қатар Йокастаның ұлы және күйеуі екенін түсінгенде. Мартин М. Винклердің айтуынша, осы жерде перипетия мен анагноризис ең күшті әсер ету үшін бір уақытта болады, себебі Эдипке «тағдыр немесе құдайлардың соққысы тигендей, жоғарыдан соққы тиеді. Ол Фив қаласының қуатты және мақтанғаныш патшасынан қайғылы бейнеге айналып барады» (Винклер 57).
In Sophocles' Oedipus Rex, the peripeteia occurs towards the end of the play when the Messenger brings Oedipus news of his parentage. In the play, Oedipus is fated to murder his father and marry his mother. His parents, Laius and Jocasta, try to forestall the oracle by sending their son away to be killed, but he is actually raised by Polybus and his wife, Merope, the rulers of another kingdom. The irony of the Messenger’s information is that it was supposed to comfort Oedipus and assure him that he was the son of Polybus. Unfortunately for Oedipus, the Messenger says, "Polybus was nothing to you, [Oedipus] that’s why, not in blood" (Sophocles 1113). The Messenger received Oedipus from one of Laius’ servants and then gave him to Polybus. The plot comes together when Oedipus realizes that he is the son and murderer of Laius as well as the son and husband of Jocasta. Martin M. Winkler says that here, peripeteia and anagnorisis occur at the same time "for the greatest possible impact" because Oedipus has been "struck a blow from above, as if by fate or the gods. He is changing from the mighty and somewhat arrogant king of Thebes to a figure of woe" (Winkler 57).
Пауылдың Дамаскіге бара жатқан жолда тәңірге бет бұруы
Пауылдың Дамаск жолында болған күрт бетбұрысы – перипетияның классикалық мысалы. Евсевий өзінің «Константин өмірі» еңбегінде осыны Константиннің де сондай ашылуға толы бетбұрысының үлгісі ретінде келтірген. Константиннің заманауи өмірбаяны жазушылары оның дінге келуін бір сәтте болған құбылыс емес, өмір бойына созылған процестің бір қадамы деп қарастырады.
The instantaneous conversion of Paul on the road to Damascus is a classic example of peripeteia, which Eusebius presented in his Life of Constantine as a pattern for the equally revelatory conversion of Constantine. Modern biographers of Constantine see his conversion less as a momentary phenomenon than as a step in a lifelong process.
Үш алма
"Үш алма" ертегісінде, ортағасырлық "Араб түндері" жинағынан, кісі өлтіруші оқиғаның ортасына таяп өзін ашады, сосын ол кісі өлтіру себептерін түсіндіреді. Оқиға оның әйелі үшін үш сирек алма табуға аттанған сапарымен басталады, бірақ ол қайтып келгенде әйелінің ауруының салдарынан алмаларды жей алмайтынын біледі. Кейін жұмыста ол бір құлдың қолында сол алмалардың біреуін көреді, ол алманы өзіне үйленген әйелден алғанын айтады, ол әйелдің күйеуі оған үш алма сыйлаған екен. Ол үйге оралып, әйелінен үш алманы көрсетуді талап етеді, бірақ ол тек екеуін ғана көрсетеді. Бұл оны әйелінің адалсыздығына көндіреді, нәтижесінде ол оны өлтіреді. Денесін жойғаннан кейін ол үйге қайтады, онда ұлы алмалардың біреуін өзі ұрлағанын және оның саяхаты туралы айтқан құлы қашып кеткенін мойындайды. Осылайша кісі өлтіруші өзінің кінәсін сезінеді және ісіне өкінеді. Алғашқы сюжеттік бұрылыс оқиғаның ортасында болады. Кейіннен, кісі өлтірушінің кім екенін білгеннен кейін, басты кейіпкер Жафар ибн Яхьяға Харун әл-Рашид үш күн ішінде алдамшы құлды табуды бұйырады, әйтпесе Жафардың өлімін жазалайды. Мұрағат мерзімі өткен соң, Жафар өзінің сәтсіздігі үшін өлімге дайындалады және отбасымен қоштасады. Кіші қызын құшақтай келіп, ол оның қалтасында дөңгелек нәрсе бар екенін сезінеді, ол нәрсе сол қылмыскердің қолындағы алма екені анықталады. Оқиғаның соңғы бұрылысында қыз алманы олардың құлы Рейхандан алғанын айтады. Жафар өзінің құлының кінәлі екенін түсінеді. Содан кейін ол Рейханды тауып, істі ашады, өзінің жазалануынан құтылады. Міне, бұл сюжеттік өрбу болды.
In "The Three Apples", a medieval Arabian Nights, after the murderer reveals himself near the middle of the story, he explains his reasons behind the murder in a flashback, which begins with him going on a journey to find three rare apples for his wife, but after returning finds out she cannot eat them due to her lingering illness. Later at work, he sees a slave passing by with one of those apples claiming that he received it from his girlfriend, a married woman with three such apples her husband gave her. He returns home and demands his wife to show him all three apples, but she only shows him two. This convinces him of her infidelity and he murders her as a result. After he disposes of her body, he returns home, where his son confesses that he had stolen one of the apples and that a slave, to whom he had told about his father's journey, had fled with it. The murderer thus realizes his guilt and regrets what he has just done. The second use of peripety occurs near the end. After finding out about the culprit behind the murder, the protagonist Ja'far ibn Yahya is ordered by Harun al Rashid to find the tricky slave within three days, or else he will have Ja'far executed instead. After the deadline has passed, Ja'far prepares to be executed for his failure and bids his family farewell. As he hugs his youngest daughter, he feels a round object in her pocket, which is revealed to be the same apple that the culprit was holding. In the story's twist ending, the daughter reveals that she obtained it from their slave, Rayhan. Ja'far thus realizes that his own slave was the culprit all along. He then finds Rayhan and solves the case, preventing his own execution. That was a plot twist.