Керемет көкқұйрық құс

Кіріспе

Құс түрлері

Керемет жұлдызша (Malurus cyaneus) – Австралиялық жұлдызшалар тұқымдасына жататын, Австралияның оңтүстік-шығысында кең таралған және танымал құс. Бұл тұрақтандырылған және аумақтық түр, сонымен қатар жыныстық диморфизмнің жоғары дәрежесін көрсетеді; көбейіп тұрған кезде еркегінің маңайы, құлақ жамылғылары, мантиясы және құйрығы жарқын көк түсті, қара маскасы және қара немесе қою көк кеудесі болады. Көбейіп тұрмаған еркектер, ұрғашылар және жас құстар көбінесе сұр-қоңыр түсті; осының салдарынан еркектер көп әйелді болады деген қате түсінік пайда болды, себебі барлық түссіз құстарды ұрғашы деп есептеді. Алты түр тобы анықталған: Тасмания, Флиндерс және Кинг аралынан үш үлкен және қара түсті түр, ал Австралия материгі мен Кенгуру аралынан үш кіші және ашық түсті түр. Басқа жұлдызшалар сияқты, керемет жұлдызша да бірнеше ерекше мінез-құлық ерекшеліктерімен ерекшеленеді; құстар әлеуметтік моногамды және жыныстық жағынан еркін, яғни бір еркек пен бір ұрғашыдан жұп құрғанмен, әр серіктес басқа даралармен жұптасып, тіпті осындай жұптардан туған балаларды тәрбиелеуге көмектеседі. Еркек жұлдызшалар сары жапырақшаларды жұлып, ұрғашыларға тарту үшін көрсетеді. Керемет жұлдызшалар тығыз өсімдік жамылғысы бар кез келген жерде кездеседі, оның ішінде шашыраңқы бұталы далалар, орташа қалыңдықпен орман, тоғай, жалбыр және үй бақшалары бар. Ол қалалық ортаға жақсы бейімделген және Сидней, Канберра, Мельбурн және Брисбен қалаларының маңында кең таралған. Керемет жұлдызша негізінен жәндіктермен қоректенеді және рационын тұқымдармен толықтырады. 2021 жылы Birdlife Australia ұйымы жүргізген сауалнамада керемет жұлдызша «Жылдың австралиялық құсы» атағын алды, нәтижесінде 666 дауыспен (барлығы 400 000-нан астам дауыс берілді) қара бақаны шамалы басып өтті.

Таксономия және жүйелеу

Керемет жұлдызша – Австралия мен Жаңа Гвинеяның жазықтарында кездесетін, көбінесе жұлдызшалар деп аталатын *Malurus* туысының он бір түрінің бірі. Осы туыстағы ең жақын туысы – сұлу жұлдызша; осы екі "көк жұлдызша" сондай-ақ Солтүстік-Батыс Австралияның күлгін бас киімді жұлдызшасына да жақын. Капитан Джеймс Куктың үшінші саяхатындағы хирург және табиғатты зерттеуші Уильям Андерсон 1777 жылы Тасманияның шығыс жағалауында, Бруни аралының Әдеміет шығанағында саяхаттап жүргенде алғашқы керемет жұлдызшаның үлгісін жинады. Ол оны *Motacilla* туысына жатқызды, себебі оның құйрығы оған еуропалық құйрыққұстарды еске түсірді. Андерсон өз зерттеулерін жариялауға үлкермеді, бірақ оның көмекшісі Уильям Эллис 1782 жылы құсты сипаттады. *Malurus* туысын кейіннен 1816 жылы Луи Пьер Вийо жазды, құсқа қазіргі ғылыми атауын берді. Бірінші флот Сиднейдің Порт-Джексонға келгеннен кейін көп ұзамай, бұл құс керемет сойқышы деген атауға ие болды. 1920 жылдары оның еуропалық жұлдызшаға ұқсастығынан жұлдызша және сойқышы жұлдызша деген атаулар пайда болды. Құсқа Мормон жұлдызшасы деген де ат қойылған, себебі көк түсті бір құс көптеген қоңыр түсті құстармен бірге байқалды, олардың барлығы әйелдер деп жаңылыс түсінік болды. Мюррей өзені мен Курунг аймақтарындағы Нгарринджери халқы оны *waatji pulyeri* деп атайды, яғни "ваатжи (лигнум) бұтасының кішкентайы", ал Гунай халқы оны *deeydgun* деп атайды, яғни "ұзын құйрықты кішкентай құс". Ол да, әр түрлі жұлдызша да Сидней алқабының жергілікті Эора және Даруг тұрғындарына *muruduwin* деп белгілі. Керемет жұлдызшаның басқа да баламалы атаулары: Австралия жұлдызшасы, көк жұлдызша, керемет көк жұлдызша және керемет көк жұлдызша. Басқа жұлдызшалар сияқты, керемет жұлдызша да нағыз жұлдызшалармен туыс емес. Бұрын ол Ескі әлемнің құмырсқашылдар тұқымдасы *Muscicapidae* және кейіннен сойқышылар тұқымдасы *Sylviidae* құрамына кірген, 1975 жылы жаңа танылған *Maluridae* тұқымдасына жатқызылды. Соңғы ДНК талдаулары *Maluridae* тұқымдасының *Meliphagidae* (балжегіштер) және *Pardalotidae* (pardalotes, scrubwrens, thornybills, gerygones және туысқандары) үлкен *Meliphagoidea* суперотбасымен байланысты екенін көрсетті. Бұл мәселені шешу үшін 2019 жылы жоғары сапалы 1,07 Гб референттік геном секвенирленді.

The superb fairywren is one of eleven species of the genus Malurus, commonly known as fairywrens, found in Australia and lowland New Guinea. Within the genus, the superb fairywren's closest relative is the splendid fairywren; these two "blue wrens" are also related to the purple crowned fairywren of northwestern Australia. William Anderson, surgeon and naturalist on Captain James Cook's third voyage, collected the first superb fairywren specimen in 1777 while traveling off the coast of eastern Tasmania, in Bruny Island's Adventure Bay. He classified it in the genus Motacilla because its tail reminded him of the European wagtails. Anderson did not live to publish his findings, although his assistant William Ellis described the bird in 1782. The genus Malurus was later described by Louis Pierre Vieillot in 1816, giving the bird its current scientific name. Shortly after the First Fleet's arrival at Port Jackson, Sydney, the bird gained the common name superb warbler. In the 1920s came common names wren and wren warbler—both from its similarity to the European wren—and fairywren. The bird has also been called Mormon wren, a reference to observations of one blue plumaged bird accompanied by many brown plumaged birds, which were incorrectly assumed to be all female. The Ngarrindjeri people of the Murray River and Coorong regions call it waatji pulyeri, meaning "little one of the waatji (lignum) bush", and the Gunai call it deeydgun, meaning "little bird with long tail". Both it and the variegated fairywren are known as muruduwin to the local Eora and Darug inhabitants of the Sydney basin. Other alternative names for the superb fairywren include the Australian fairywren, blue wren, superb blue fairywren, and superb blue wren. Like other fairywrens, the superb fairywren is unrelated to the true wren. It was previously classified as a member of the Old World flycatcher family Muscicapidae and later as a member of the warbler family Sylviidae before being placed in the newly recognised Maluridae in 1975. More recently, DNA analysis has shown the family Maluridae to be related to the Meliphagidae (honeyeaters), and the Pardalotidae (pardalotes, scrubwrens, thornbills, gerygones and allies) in the large superfamily Meliphagoidea. To help resolve this a high quality 1.07‐Gb reference genome was sequenced in 2019.

Ән айту

Әдемі жұлдыздар арасындағы дауыстық байланыс негізінен әлеуметтік топтағы құстар арасындағы қарым-қатынас үшін, сондай-ақ жарнамалау, бірігіп шабуылдау немесе аумақты қорғау үшін қолданылады. Негізгі, немесе I типті ән – секундына 10–20 қысқа элементтен тұратын 1–4 секундтық жоғары тонды тізім; оны еркектер де, әйелдер де орындайды. Еркектерде сондай-ақ II типті дауыстық сигналға ұқсас ерекше ән бар, ол көбінесе сұр қасапшы құстар сияқты жыртқыш құстардың шақыруларына жауап ретінде беріледі. Бұл мінез-құлықтың мақсаты, жақын жердегі басқа жұлдыздар жауап бермейтіндіктен, әлі белгісіз. Бұл ескерту шақыруы емес, керісінше, дауыстап тұрған еркектің орналасқан жерін жыртқышқа жариялайды. Бұл еркектің күшін көрсетуге арналған болуы мүмкін, бірақ бұл әлі нақты емес. Әдемі жұлдыздардың дабыл шақыруы – бұл қысқа, өткір дыбыстардың тізбегі, ол кез келген кішкентай құс жыртқыштарға жауап ретінде түсінеді. Аналықтары жұмыртқа басу кезінде де ысқырықтайды. Құс өз балаларымен құпия сөз ретінде дауыстық сигналдарды пайдаланады, бұл оған көкектердің паразиттік әрекетінен қашуға мүмкіндік береді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Керемет жұлдызшалар континенттің салыстырмалы түрде ылғалды және құнарлы оңтүстік-шығыс бөлігінде кең таралған, Оңтүстік Австралияның оңтүстік-шығысында (Кенгуру аралы мен Аделаиданы қоса алғанда) және Эйр түбегінің ұшынан бастап, Виктория, Тасмания, Жаңа Оңтүстік Уэльс және Квинслендтің жағалау және жағалауға жақын аймақтары арқылы, Брисбен аймағынан ішке қарай – солтүстікке Доусон өзеніне және батысқа Блэколлға дейін таралған; Сидней, Мельбурн және Канберра қалаларының маңындағы әдеттегі құс. Ол әдетте көп өскіндері бар орманды жерлерде кездеседі, сонымен қатар қалалық өмірге бейімделіп, жақын жердегі жергілікті өсімдіктердің өскіндері болса, бақтар мен қалалық саябақтарда да кездеседі. Австралияда кең таралған арамшөп – Lantana (Lantana camara) бұзылған жерлерде паналау үшін пайдалы болған, сондай-ақ шабуылдаушы және жайылмалы қараторғай да осылай. Басқа жұлдызшалардан айырмашылығы, ол қалалық ортадан пайда көретін секілді және Канберрадағы Австралия Ұлттық университетінің аумағында жүргізілген бір зерттеуде үй құсынан озып кеткен. Сиднейдің қалалық орталығындағы Хайд-парк пен Корольдік ботаникалық бақтарында жұлдызшалардың колонияларын табуға болады. Ол тығыз орман мен альпілік аймақтарда табылмайды. Қарағай мен эвкалипт ағаштарынан жасалған орман шаруашылығының плантациялары да қолайсыз, себебі оларда өскіндер жеткіліксіз.

Мінез-құлық

Барлық жұлдыздар сияқты, керемет жұлдыздар да белсенді және тынышсыз жем жейді, әсіресе баспанаға жақын ашық жерде, сондай-ақ төменгі жапырақтар арасында. Олардың қозғалысы – бірнеше шаттықпен секірулер мен домалақтар, ал тепе-теңдігіне пропорционалды үлкен құйрық көмектеседі, ол көбінесе тік ұсталады және сирек тоқтайды. Ұзындығы қысқа, дөңгелек қанаттары бастапқыда жақсы көтерілуге мүмкіндік береді және қысқа қашықтыққа ұшу үшін пайдалы, бірақ ұзақ сапарлар үшін емес. Көктем мен жаз айларында құстар күні бойы үзіліс-үзіліспен белсенді болады және жем іздеумен бірге ән айтады. Құстар үшін жәндіктер көптеп табылады және оларды ұстау оңай, бұл оларға шабуылдар арасында демалуға мүмкіндік береді. Күннің ыстығында топ жиі бірге тынығып, демалады. Қыс айларында тамақ табу қиынға соғады, сондықтан олар күні бойы үздіксіз жем іздеуге мәжбүр. Керемет жұлдыздар – кооперативтік көбейетін түр, жұптар немесе 3-5 құстан тұратын топтар жыл бойы шағын аумақтарды сақтап, қорғайды. Топқа әлеуметтік жұп кіреді, сонымен қатар аумақта туған, бірақ міндетті түрде негізгі жұптың баласы болмауы мүмкін бір немесе бірнеше еркек немесе әйел көмекші құстар да кіреді. Бұл құстар аумақты қорғауға, жас балаларды тамақтандыруға және тәрбиелеуге көмектеседі. Топтағы құстар тығыз жапырақ арасында біріне-бірі жанында ұйықтайды, сондай-ақ бір-бірін күтіммен тазалайды. Канберрада жүргізілген зерттеуде шулы кеншілер жиі баратын жерлерде тұратын керемет жұлдыздар кеншілердің дабыл шақыруларын таниды және қашып кететіні, ал дабыл емес шақыруларын елемеуге үйренгендері анықталды, ал шулы кеншілер жиі келмейтін жерлерде тұратындары кеншілердің дабыл шақыруларына жауап бермейді. Бұл түрдің басқа түрдің дыбыстарын ажырата білуге және оларға бейімделуге үйренгенін көрсетеді.

Сүйісу

Бірнеше әдемі еркек жұлдыздардың құдалану билері тіркелді. Теңіз жылқысына ұқсас толқындармен сипатталатын "теңіз жылқысының ұшуы" осындай билердің бірі. Осы әсем ұшу кезінде еркек, мойны созылып, бастық қауырсындары тік тұрып, денесі көлденеңнен тікке дейін еңкейеді, ал жерге қонғаннан кейін қанаттарын жылдам соғу арқылы баяу төмен түсіп, жоғары секіреді. "Бетке желпі" биі агрессивті немесе жыныстық мінез-құлықтың бір бөлігі ретінде қарастырылуы мүмкін; ол көк құлақтың қауырсындарын тіктеп, жаюды қамтиды. Өнімді маусымда осы және басқа жұлдыздар түрлерінің еркектері сары гүл жапырақтарын жұлып алып, оларды өз қауырсындарынан өзгеше етіп, әйел жұлдыздарға көрсетеді. Гүл жапырақтары көбінесе құдалану биінің бір бөлігі болып табылады және еркек жұлдыздың өз аумағында немесе басқа аумақта әйелге сыйлайды. Кейде еркектер өздерін көрсету үшін, тіпті өнімді маусымнан тыс жерлерде де әйелдерге гүл жапырақтарын көрсетеді. Жұлдыздар әлеуметтік тұрғыдан моногамды, бірақ жыныстық тұрғыдан көп әйелді: жұптар өмір бойы бірге болады, бірақ еркектер де, әйелдер де басқа да жұптастармен қарым-қатынас жасайды; жас ұрпақтың бір бөлігі топтан тыс еркектерден туған болады. Балалар көбінесе тек жұппен ғана емес, сонымен қатар жұптың әйелімен де жұптасқан басқа еркектердің көмегімен өсіріледі.

Өсіру

Көктемнің басынан жаздың соңына дейін көбейеді; ұясы – дөңгелек немесе күмбез пішіндес, бос тоқылған шөптер мен өрмек торынан жасалған құрылым, кіреберісі әдетте жерге жақын, қалың өсімдіктердің астында және ішінде орналасқан. Ұзақ көбею маусымында екі немесе одан да көп рет жұмыртқа салу мүмкін. Жұмыртқалары үш немесе төрт дана, матовый ақ түсті, қызғылт қоңыр дақтар мен нүктелермен, өлшемі... Жұмыртқалар 14 күндей күніге жатады, содан кейін 24 сағат ішінде балапандар шығады. Жаңа туған балапандар соқыр, қызыл және қауырсынсыз болады, бірақ қауырсындары өскен сайын тез қараңғырады. Көздері 5-6 күні ашылады және 10 күнге қарай толық қауырсынға ие болады. Топтың барлық мүшелері 10-14 күн бойы балапандардың нәжіс қаптарын алып тастайды және тамақтандырады. Балапандар 40-шы күні өздері жеуге қабілетті, бірақ бір жыл немесе одан да көп уақыт бойы отбасылық топта көмекші ретінде қалады, содан кейін басқа топқа көшеді немесе бастапқы топта үстемдікке ие болады. Осы рөлде олар келесі балапандарды тамақтандырып күтіп, көкектерді немесе жыртқыштарды қуып шығады. Әдемі жұлдыздар көбінесе Horsfield қола көкегінің жұмыртқасын қабылдайды, сондай-ақ сирек жағдайда жарқыраған қола көкегі мен желкенқұйрықты көкектердің жұмыртқаларын да қабылдайды.

Диета

Әдемі жұлдыздар көбінесе жәндіктермен қоректенеді. Олар кең ауқымды шағын жандарды (көбінесе құмырсқалар, шегірткелер, қалқанқұрттар, шыбықтар, мырыштар және түрлі дернәсілдер сияқты жәндіктер) сондай-ақ аз мөлшерде тұқымдар, гүлдер және жемістер жейді. Олардың азық іздеу әдісі, "секіріп іздеу" деп аталады, жерде немесе екі метрден төмен биіктіктегі бұталарда жүзеге асырылады. 1999 жылдың 12 тамызында Австралия почтасының 45 центтік бағасы бар, алдын ала төленген конвертіне әдемі жұлдыздың суреті қате түсірілді, ол керемет жұлдызды бейнелеуі керек еді. Бұрын "көк жұлдыз" деп белгілі болған, ол 1964 жылы шығарылған 2с.5d маркада да бейнеленген, бірақ ондық валюта енгізілгеннен кейін қолданыстан шығарылды.