Кіріспе

Ватиканның Апостолдық кітапханасы (Bibliotheca Apostolica Vaticana, ), көбінесе Ватикан кітапханасы деп немесе бейресми түрде Vat деп аталады, Ватикан қаласында орналасқан Киелі Тақтың кітапханасы және қала-мемлекеттің ұлттық кітапханасы. Ол 1475 жылы ресми түрде құрылған, бірақ одан да көне – бұл әлемдегі ең көне кітапханалардың бірі және тарихи мәтіндердің ең маңызды жинақтарының бірі. Онда бүкіл тарих бойынша 75 000 кодекс, сондай-ақ 1,1 миллион басылған кітап бар, оның ішінде 8 500 инкунабула кіреді. Ватикан кітапханасы – тарих, құқық, философия, ғылым және теология салаларын зерттеуге арналған зерттеу кітапханасы. Ватикан кітапханасы өз біліктілігі мен зерттеу қажеттіліктерін растай алатын кез келген адамға ашық. 1801–1990 жылдар аралығында жарық көрген кітаптардың жеке оқу үшін фотокөшірмелерін жеке келіп немесе пошта арқылы сұрауға болады. Папа Николай V (1447–1455) қалаға паломниктік және ғалымдарды тарту үшін кең ауқымды қоғамдық жұмыстармен жаңа Римді көздеген. Николай Рим үшін гуманистік білім беру мекемесі ретінде қарастырылатын «қоғамдық кітапхана» құруды қалаған. Оның өлімі оның жоспарын іске асыруға кедергі келтірді, бірақ оның ізбасары Папа Сикст IV (1471–1484) қазіргі Ватикан кітапханасы деп танылатын кітапхананы құрды. 2014 жылдың наурыз айында Ватикан кітапханасы қолжазбалар жинағын цифрландыру бойынша төрт жылдық жобаны бастады, олар онлайн режимінде қолжетімді болады. Ватикан Апостолдық архиві 17 ғасырдың басында кітапханадан бөлініп шықты; онда тағы 150 000 экспонат бар.

Тарихи кезеңдер

Ғалымдар дәстүрлі түрде кітапхана тарихын бес кезеңге бөледі: Латеранға дейінгі, Латеран, Авиньон, Ватиканға дейінгі және Ватикан.

Латеран алдындағы кезең

Латеранға дейінгі кезең – кітапхананың бастапқы күндері, шіркеудің алғашқы шағынан басталады. Осы кезеңнен сақталған кітаптардың саны аз, алайда олардың арасында маңыздылары бар.

Латеранның

Латеран дәуірі кітапхана Латеран сарайына көшірілген кезде басталды және XIII ғасырдың соңына дейін, сондай-ақ 1303 жылы қайтыс болған папа Бонифаций VIII билігінің аяғына дейін жалғасты. Ол кезде ол Еуропадағы ең көрнекті жарықтандырылған қолжазбалардың біріне ие болды. Бірақ сол жылы Латеран сарайы өртенді және Франция патшасы Филипп IV жинақты тонап кетті.

Авиньон қаласында

Авиньон кезеңі Авиньон папалығы тұсында болды, сол кезде жеті тізбектеп келген папа Франциядағы Авиньон қаласында тұрды. Бұл кезеңде Бонифацийдің қайтысы мен папалықтың 1370 жылдары Римге оралғанға дейінгі аралықта Авиньондағы папалар кітаптарды жинау және құжаттарды жүргізуді күрт дамытты.

Ватиканда орналасудан бұрын

Ватиканға дейінгі кезең шамамен 1370 жылдан 1447 жылға дейін созылды. Осы кезеңде кітапхана шашырап, бір бөлігі Римде, Авиньонда және басқа жерлерде сақталды. Рим папасы Евгений IV қайтыс болған кезде 340 кітапқа ие болған.

Ватиканда

1451 жылы библиофил Папа Николай V Ватикан қасында қоғамдық кітапхана құруға ұмтылды, ішінара Римді ғылымның орталығы ретінде қайта жандандыру мақсатында. Николай өзінің алдыңғыларынан қалған 350-ге жуық грек, латын және еврей кодекстерін өзінің жеке жинағымен және кең ауқымды сатып алуларымен, соның ішінде Константинополь императорлық кітапханасынан алынған қолжазбалармен біріктірді. Папа Николай өз жинағын молайту үшін итальяндық және византиялық ғалымдарды кітапханасы үшін грек классикасын латын тіліне аударуға тартты. Николай 1455 жылы қайтыс болды. 1475 жылы оның орнына келген Папа Сикст IV Палатин кітапханасын құрды. Ол кезде бұл кітаптар Батыс әлеміндегі ең ірі жиын болды. 1809 жылы Наполеон Бонапарт Папа Пий VII-ні тұтқындап, кітапхананың мазмұнын тартып алып, Парижге әкетті. Олар Наполеонның жеңілісінен және тақтан басқанынан кейін үш жыл өткен соң, 1817 жылы қайтарылды. Шетелдік зерттеушілер, әсіресе американдықтар, осындай маңызды жиын үшін жағдайдың жеткіліксіздігін байқады. Американың бірнеше ұйымдары, соның ішінде Америка кітапханалар қауымдастығы және Карнеги халықаралық бейбітшілік қоры, қазіргі заманғы каталогтау жүйесін енгізуге көмектесуді ұсынды. Сонымен қатар, Ватикан кітапханасының кітапханашылары АҚШ-тағы бірнеше кітапханаға шақырылып, заманауи кітапхананың жұмыс істеуін оқыды. Олар Конгресс кітапханасына, сондай-ақ Принстон, Филадельфия, Балтимор, Питтсбург, Чикаго, Шампейн, Торонто және Энн-Арбор кітапханаларына барды. Римге оралғаннан кейін қайта ұйымдастыру жоспары іске асырылды. Басты мақсат – әр қолжазбаның авторы бойынша шолу индексін жасау, сондай-ақ инкунабулалар каталогын құру. Жоба аяқталғаннан кейін Ватикан кітапханасы Еуропадағы ең заманауи кітапханалардың біріне айналды. Бұл бірлескен күш кітапхана ісіндегі халықаралық қатынастардың маңыздылығын көрсетті және 1929 жылы құрылған, әлі де жұмыс істеп жатқан Халықаралық кітапхана қауымдастықтары федерациясына әкелді. Ұсталған жапырақтардың бірінде астық шабуға арналған миниатюралық сурет бар. АҚШ кеден қызметкерлері оның иелігінен белгісіз көзден алынған тағы бір төртінші жапырақты тапты. Мельникас жапырақтарды өнер сатушыға сатуға тырысты, ол кітапхана директорына хабарлады. Папа Сикст V (1585-1590) Ватикан кітапханасын кеңейтуді және жаңа ғимарат салуды тапсырғанда, ол Брамантенің Кортиле дель Бельведересінің тіке қарсысында үш қабатты қанатты салдырып, осылайша оны екіге бөліп, Брамантенің жұмысына елеулі өзгерістер енгізді. Бірінші жартылай жерде папирус бөлмесі және қолжазбаларды сақтау орны бар. Кітапхана 2007 жылдың 17 шілдесінде жөндеу жұмыстары үшін жабылды және 2010 жылдың 20 қыркүйегінде қайта ашылды. Үш жылдық, 9 миллион еуролық жөндеу жұмыстары кітапхананың толық жабылуын қамтыды, содан кейін климаттық бақылаудағы бөлмелер орнатылды.

Сәулет және өнер

Ватикан кітапханасының Sala di Consultazione немесе негізгі анықтама бөлмесінде Сезаре Аурели жасаған Қасиетті Тома Аквинскийдің (шамамен 1910 жыл) мүсіні зәулім тұр. Осы мүсіннің екінші нұсқасы (шамамен 1930 жыл) Санкт-Томас-Аквинастың понтификалдық университеті, Angelicum-ның кіреберіс галереясының астында орналасқан.

Құран

Кітапханада түрлі жинақтардан 100-ден астам Құран қолжазбалары бар, оларды итальяндық еврей тіл білгірі Джорджио Леви Делла Вида каталогтаған: Vaticani arabi 73; Borgiani arabi 25; Barberiniani orientali 11; Rossiani 2. Кітапханадағы ең үлкен қолжазба – Vat. Ar. 1484, оның өлшемдері 540x420 мм. Ең кішісі – Vat. Ar. 924, диаметрі 45 мм болатын дөңгелек пішіндес, сегізбұрышты қобдишада сақталған.

Цифрландыру жобалары

2012 жылы Бодлей кітапханасымен бірлесіп Ватикан кітапханасынан 1 миллион бетті цифрландыру жоспарланған. 2014 жылдың 20 наурызында Ватикан NTT Data Corporation және кітапхана төрт жыл ішінде кітапхананың шамамен 3000 қолжазбасын цифрландыру туралы келісім жасасқанын хабарлады. NTT 18 миллион евроға бағаланған жабдықтар мен мамандарды сыйға тартуда. Кітапхананың тағы 79 000 кітапханалық қорын цифрлық форматқа көшіру мүмкіндігі де бар екені айтылды. Бұл жоғары ажыратымдылықтағы суреттер кітапхананың интернет-сайтында қолжетімді болады. Қорларды сақтау үшін EMC компаниясы ұсынған үш петабайттық сервер пайдаланылады. Алғашқы кезеңнің төрт жылға созылуы күтілуде. DigiVatLib – Ватикан кітапханасының цифрлық кітапханалық қызметі. Ол Ватикан кітапханасының қолжазбалары мен инкунабулаларының цифрлық жинағына тегін қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Құжаттарды сканерлеуге мәтіндерді жасау үшін қолданылған материалдың түрі әсер етеді. Алтын мен күміспен безендірілген кітаптарды сканерлеу үшін арнайы жабдық қажет. Сондай-ақ, шіркеу ғасырлар бойы жинаған көптеген басқа құжаттар да бар. 17 ғасырда Папа Павел V-нің бұйрығымен Архивтер Ватикан кітапханасынан бөлінді, онда ғалымдарға оларға қол жеткізу өте шектеулі болды және 1881 жылға дейін сырттан келгендер үшін толығымен жабық болды. Сол жылы Папа Лео XIII оларды зерттеушілерге ашты, қазір жыл сайын мыңнан астам зерттеуші оның құжаттарымен танысады.

Ватиканның кинотеатрлар кітапханасы

Сент-Луис (Миссури штаты) қаласындағы Ватикан фильмдер қоры – Ватиканнан тыс, Еуропадағы Ватикан кітапханасы Biblioteca Apostolica Vaticana-дан 37 000-нан астам туындының микрофильмдерін қамтитын жалғыз жинақ. Ол Сент-Луис университетінің кампусындағы Пий XII кітапханасында орналасқан. Кітапхананы Лоури Дж. Дейли (1914–2000) Колумб рыцарларының қаржысымен құрды. Мақсаты – Ватикан және басқа да құжаттарды Солтүстік Америкадағы зерттеушілерге қолжетімді ету болды. Ватикан қолжазбаларын микрофильмдеу 1951 жылы басталды, кітапхананың сайтында айтылғандай, сол кезге дейін жүзеге асырылған ең ірі микрофильмдеу жобасы осы болды. Кітапхана 1953 жылы ашылды, ал 1959 жылы Пий XII ескерткіш кітапханасына, Сент-Луис университетінің кампусына көшірілді. Бірінші кітапханашы – Чарльз Дж. Эрматингер, ол 2000 жылға дейін қызмет етті. 2007 жылғы мәліметтер бойынша кітапханада грек, латын, араб, иврит және эфиоп тілдерінде, сондай-ақ бірнеше Батыс Еуропа тілдеріндегі 37 000-нан астам қолжазбаның микрофильмделген нұсқалары сақталған. Ватиканның Biblioteca Palatina және Biblioteca Cicognara кітапханаларынан көптеген еңбектердің көшірмелері, сондай-ақ 9-шы – 16-шы ғасырлардағы Archivio Segreto Vaticano (Ватиканның құпия архиві) архивінен папалық хаттар тізілімі, Registra Vaticana және Registra Supplicationium серияларында сақталған.

Қызметкерлер

Кітапхананың номиналды басшысы ғасырлар бойы кардинал болып табылады, сондықтан кардинал кітапханашы деген атақ беріледі. Қазіргі уақытта кітапханада шамамен 80 қызметкер жұмыс істейді, олар бес бөлімде жұмыс істейді: қолжазбалар мен мұрағаттық жинақтар, баспа кітаптары/суреттер, сатып алулар/каталогтау, монеталар жинақтары/мұражайлар және қалпына келтіру/фотосурет.

Аты-жөні Өмір сүрген жылдары Лауазымы Кітапханашы ретінде қызмет еткен жылдар
Марчелло Червини 1501–1555 Bibliothecarius I –
Роберто де' Нобили 1541–1559 Bibliothecarius II 1555–
Альфонсо Карафа 1540–1565 Bibliothecarius III 1559–
Маркантонио да Мула 1506–1572 Bibliothecarius IV 1565–
Гульельмо Сирлето 1514–1585 Bibliothecarius V –
Антонио Карафа 1538–1591 Bibliothecarius VI –
Марко Антонио Колонна 1523 шамамен–1597 Bibliothecarius VII 1591–
Чезаре Баронио 1538–1607 Bibliothecarius VIII –
Лудовико де Торрес 1552–1609 Bibliothecarius IX –
Сципионе Боргезе Каффарелли 1576–1633 Bibliothecarius X –
Сципионе Кобеллуцци 1564–1626 Bibliothecarius XI –
Франческо Барберини 1597–1679 Bibliothecarius XII –
Антонио Барберини 1569–1646 Bibliothecarius XIII –
Орацио Джустиниани 1580–1649 Bibliothecarius XIV –
Луиджи Каппони 1583–1659 Bibliothecarius XV –
Флавио Чиги 1631–1693 Bibliothecarius XVI –
Лоренцо Бранкати 1612–1693 Bibliothecarius XVII –
Джироламо Казанате 1620–1700 Bibliothecarius XVIII –
Энрико Норис 1631–1704 Bibliothecarius XIX –
Бенедетто Памфили 1653–1730 Bibliothecarius XX –
Анджело Мария Керини 1680–1755 Bibliothecarius XXI –
Доменико Пассионеи 1682–1761 Bibliothecarius XXII –
(П) –
Алессандро Альбани 1692–1779 Bibliothecarius XXIII –
Франческо Саверио де Зелада 1717–1801 Bibliothecarius XXIV –
Луиджи Валенти Гонзага 1725–1808 Bibliothecarius XXV –
Джулио Мария делла Сомалья 1744–1830 Bibliothecarius XXVI –
Джузеппе Альбани 1750–1834 Bibliothecarius XXVII –
Луиджи Ламбрускини 1776–1854 Bibliothecarius XXVIII –
Анджело Май 1782–1854 Bibliothecarius XXIX –
Антонио Тости 1776–1866 Bibliothecarius XXX –
Жан Баптист Франсуа Питр 1812–1889 Bibliothecarius XXXI –
Плацидо Мария Скиаффино 1829–1889 Bibliothecarius XXXII –
Альфонсо Капечелатро 1824–1912 Bibliothecarius XXXIII –
Мариано Рамполла дель Тиндаро 1843–1913 Bibliothecarius XXXIV –
Франческо ди Паола Кассетта 1841–1919 Bibliothecarius XXXV –
Эйдан [Фрэнсис Нил] Гаскет 1845–1929 Bibliothecarius XXXVI –
Франц Эрле 1845–1934 Bibliothecarius XXXVII –
Джованни Меркати 1866–1957 Bibliothecarius XXXVIII –
Эжен Тиссеран 1884–1972 Bibliothecarius XXXIX –
Антонио Саморе 1905–1983 Bibliothecarius XL –
Альфонс Мария Штиклер 1910–2007 Bibliothecarius XLI –
(П) –
Антонио Мария Хавьерре Ортас 1921–2007 Bibliothecarius XLII –
Луиджи Поджи 1917–2010 Bibliothecarius XLIII –
(П) –
Хорхе Мария Мехия 1923–2014 Bibliothecarius XLIV –
Жан Луи Тауран 1943–2018 Bibliothecarius XLV –
Раффаэле Фарина 1933– Bibliothecarius XLVI –
Жан Луи Брюгес 1943– Bibliothecarius XLVII –
Жозе Толентино де Мендонса 1965– Bibliothecarius XLVIII –
Анджело Винченцо Зани 1950– Bibliothecarius XLIX –