Кіріспе

Солтүстік Американың шығысында өсетін күнбағыс түрі.

Иерусалим артишогы (Helianthus tuberosus), сондай-ақ күн тамыры, сunchoke, жабайы күнбағыс, топинамбур деп те аталады. Ол қоңыржай аймақтарда түйнегі үшін кеңінен өсіріледі, ал түйнегі тамыр көкөнісі ретінде қолданылады.

Сипаттама

Helianthus tuberosus – сабағының төменгі бөлігінде қарама-қарсы, ал жоғарғы бөлігінде кезектесіп орналасқан жапырақтары бар, биіктігіне дейін жететін көп жылдық шөптесін өсімдік. Жапырақтары о粗, түкті текстуралы. Сабақтың төменгі бөлігіндегі үлкен жапырақтары кең жұмыртқа тәрізді, өткір және ұзындығына дейін жете алады. Сабақтың жоғары жағындағы жапырақтары кішірек және тар болады.

Этимология

Атауының біріне қарамастан, Иерусалим артишогының Иерусалиммен ешқандай қатысы жоқ, және ол артишок түрі емес, бірақ екеуі де астра тұқымдасының мүшелері ретінде алыстан туыс. Ең мүмкін түсіндірмесі – АҚШ-тағы итальяндық қоныс аударушылар өсімдікті "гирасоле" деп атаған, себебі ол бақшадағы күнбағыспен туыс (екі өсімдік те Helianthus туысына жатады). Уақыт өте келе, ағылшын тілінде сөйлейтіндер "гирасоле" атауын (оңтүстік итальян диалектілерінде оны жақынырақ айтылады) Иерусалим деп бұрмалаған. Атаудың тағы бір түсіндірмесі – пуритандықтар Жаңа әлемге келгенде, олар құрған "Жаңа Иерусалимге" сілтеме жасай отырып, өсімдікті атаған. "Топинамбур" атауы, бір мәлімет бойынша, 1615 жылға дейін барады. Осы жылы бразилиялық жағалау тайпасының Тупинамба өкілі Ватиканға Канададан келген түйнек үлгісімен бір уақытта келген. Бұл түйнек француз канадалықтарының қыстануына көмектескен маңызды тағамдық көз ретінде таныстырылды. Жаңа әлеммен байланысы нәтижесінде, түйнекке "топинамбур" деген ат берілді, бұл атау қазір француз, неміс, итальян, поляк, румын, орыс және испан тілдерінде қолданылады.

Мәдени маңызы

Ирокездер мифологиясына сәйкес, алғашқы күншашақ Жер-ананың аяқтарынан, екі ұлы – Нар және Кременьді дүниеге келтіргеннен кейін қайтыс болған соң өсіп шыққан.

Тарих

Иерусалим артишоктарын алғаш рет Американың жергілікті халықтары өсірген, бірақ түрдің нақты туған жері белгісіз. Геномдық талдау әдеттегі күнбағысты (сол сияқты Америкадан шыққан) ата-тегі ретінде жоққа шығарды, және оның орнына жүнді күнбағыс пен тісті күнбағыс арасындағы гибридтенуге нұсқады. Француз саяхатшысы Сэмюэль де Шамплен Массачусетс штатындағы Наусет-Харбордың жергілікті халқы артишок тәрізді дәмі бар тамыр өсіргенін анықтады. Келесі жылы Шамплен сол аймаққа оралып, тамырларының шалфейге ұқсас дәмі бар екенін байқады және өсімдікті Францияға әкелуге жауапты болды. Кейінірек голландиялық ботаник Петрус Хондиус өзінің Тернеузендегі бағында кеуіп қалған Иерусалим артишогының түйірін отырғызып, өсімдіктің тез өсіп көбейгеніне таң қалды. Оларды "канад трюфелі" деп те атайды.

Биологиялық сипаттамалары

Оның жылдам өсуі және жер астындағы тамырсабақтар мен түйіршіктерден көбейе алу қабілеті Иерусалим артишогының бақылаусыз таралуына мүмкіндік береді. Вегетативтік көбелектер өзендер мен су арналары арқылы тасымалданып, өзен жағалауларында жаңа популяция құруы мүмкін. Жануарлар арқылы да таралуы мүмкін, себебі жануарлар түйіршіктер мен тамырсабақтармен қоректенеді және осы көбелектерді басқа жерлерге шығарады. Адамдардың өсіруі кезінде өсімдіктің қасақана түрде жабайыға тарап кету қаупі де бар. Ол тұқымдар арқылы да көбейе алады. Оның гүлдеу кезеңінің салыстырмалы түрде ұзақтығы Иерусалим артишогының көбею әлеуетін арттырады.

Шығу тегі және таралуы

Солтүстік Америкада пайда болған Иерусалим артишогы қазір Солтүстік және Оңтүстік Америка, Еуропа, Азия және Австралияның бірнеше елінде табылмайды. Орталық Еуропада ол кең таралған инвазивті өсімдік түрлерінің бірі. Ол көптеген геоклиматтық аймақтарда және түрлі топырақтарда өсе алады. Дегенмен, Иерусалим артишогы ылғалды ортаны ұнатады.

Жергілікті өсімдік түрлерін жою

Өзінің экологиялық және биологиялық ерекшеліктеріне байланысты, Иерусалим артишогы басқа өсімдік түрлерімен күшті бәсекелеседі. Мысалы, түйінділеріндегі көмірсулар көктемде қарқынды өсу үшін энергия көзі болып табылады. Сондықтан, жергілікті өсімдіктердің өсуін басып тастау және тежеу қаупі артады.

Өсіру және пайдалану

Көптеген түбірлерден айырмашылығы, бірақ Астроидтар тұқымдасының көптеген басқа өкілдерімен (артишок сияқты) бірдей, Иерусалим артишогының түбірлері көмірсуларды крахмал емес, инулин түрінде сақтайды (инсулинмен шатастырмаңыз). Бұл оларды тағам өндірісінде диеталық талшық ретінде қолданылатын инулиннің маңызды көзіне айналдырды. Иерусалим артишогын тұқымдармен де, түбірлерімен де көбейтуге болады, бірақ түбірлерді пайдалану жоғары өнімділікке әкеледі. Егу үшін түбірлер 3-5 бүршікпен кесіледі және 5-10 см тереңдікке топыраққа салынады. Иерусалим артишогының қоректік заттарға талабы төмен және басқа энергиялық дақылдарға қарағанда аз азот қажет. Арамшөптерге қарсы бәсекелесу қабілеті жоғары, бұл арамшөптерді бақылауды жеңілдетеді, бірақ кейін басқа дақыл өсіруді қиындатады, себебі орындардан кейін жерде түбірлердің кішкентай бөліктері қалады. Өсімдіктің жоғары бәсекелесу қабілеті аллелопатиялық әсерлеріне, өсімдіктің үлкен мөлшеріне және жылдам өсу қарқынына байланысты болуы мүмкін. Өнімділігі жоғары, әдетте түбірлер үшін, ал жасыл массасы үшін жапырақтарының салмағы жоғары болады. Жерде қалған түбірлер қыста тоқталып, төмен температураны (-температураны) көтере алады, бірақ картоптан айырмашылығы, оларды шикі күйінде де жеуге болады. Олардың консистенциясы ұқсас, ал шикі күйіндегі дәмдері де ұқсас, бірақ тәттірек және жаңғақты. Шикі және жұқа кесілгенде салатқа қоюға жарамды. Көмірсулардың инулин түрінде болуы түбірлерді қайнатқанда жұмсақ және қою етеді, бірақ буда пісіргенде олардың құрылымын жақсы сақтайды. Инулин адамның ас қорыту жүйесімен ыдыратылмайды, бірақ ішекте бактериялармен метаболизмге ұшырайды. Бұл іш қабынуына және кейбір жағдайларда асқазан ауруына әкелуі мүмкін. Джон Джерардтың 1621 жылы жарық көрген "Гербалында" ағылшын ботанигі Джон Гудйер Иерусалим артишогы туралы былай дейді: оларды қандай да бір тәсілмен дайындап жесеңіз де, олар денеде жағымсыз, иіссіз, қоқымдық желді қоздырып, іштің ауыруына және азаптауға себеп болады, сондықтан олар шошқаларға адамдардан гөрі көбірек жарайтын тағам. Иерусалим артишогының 1 стаканында (150 г) 650 мг калий бар. Оларда темірдің деңгейі де жоғары және АҚШ-тың ұсынылған тәуліктік мөлшерінің (USRDA) 10-12% құрамында талшық, ниацин, тиамин, фосфор және мыс бар.

Мал азығы ретінде пайдалану

Бұрын Иерусалим артишогы үй жануарлары, жылқы және шошқаларды азықтандыру үшін қолданылған. Өсімдікте құнды қоректік заттар мен түрлі биоактивті қосылыстар бар, сондықтан бүгінде оны жануарларға жем ретінде немесе жануарлардың денсаулығын жақсарту үшін пайдаланады. Мысалы, шошқалар түйіршіктерін кептірілген күйінде немесе тікелей жерден, ал жайылымнан жасыл өсімдік биомассасын (сабақтары мен жапырақтарын) жей алады. Тазартылған Иерусалим артишогының түбіршектерін көптеген жануарларға жем ретінде беруге болады, сондай-ақ жиналған сабақтары мен жапырақтарынан силос дайындалады. Силос құрамындағы қоректік заттардың жоғары деңгейі мен қайта өңдейтін жануарлар үшін ас қорытудың жақсы тиімділігіне ие. Оның құрамындағы жоғары инулин мөлшері қарынның метаболизмі мен микрофлорасына жағымды әсер етеді. Дегенмен, силос дайындау үшін өсімдіктің жоғарғы бөлігін кесу түйіршіктердің өнімділігін айтарлықтай төмендетеді. Сондай-ақ, нарықта жылқы, иттер және ұсақ жануарларға арналған қосымша жем сияқты Иерусалим артишогынан жасалған көптеген өнімдер бар.

Ашытқы өнімдері

Германияның Баден-Вюртемберг аймағында Иерусалим артишогының 90 пайыздан астамы "Ликёр" деп аталатын спиртті дайындауға қолданылады, "Ликёр" – Иерусалим артишогының немісше атауы. 19 ғасырдың соңына қарай, түйірлері Баденде "Топинамбур Брантвейн" (Иерусалим артишогы арағы), "Топинамбур" (Иерусалим артишогы), "Топи", "Эрдапфлер", "Росслер" немесе "Борбел" деп аталатын спирт жасау үшін пайдаланылды. Еуропалық Одақ және Швейцарияда өндірілген топинамбур тек Иерусалим артишогынан жасалуы керек, құрамында кемінде 38% алкоголь болуы тиіс және оған қосымша алкоголь немесе хош иістендіргіштер қосылмауы керек. Карамel түсі – рұқсат етілген жалғыз қоспа.

Аурулар мен зиянкестер

Сабақ шіру ауруын Agroathelia rolfsii (сондай-ақ Sclerotium rolfsii немесе Athelia rolfsii) саңырауқұлағы қоздырады, ол түйір және сабақ шіруіне, сондай-ақ Иерусалим артишогының өнімділігінің 60%-ға дейін төмендеуіне себеп болатын маңызды патогендердің бірі болып табылады. Agroathelia rolfsii-ді бақылаудың маңызды әдісі – төзімді сорттарды өсіру. +Иерусалим артишогының негізгі аурулары мен зиянкестеріИерусалим артишогының ауруларыСабақ шіруі (Agroathelia rolfsii)Ақ шіру (Sclerotinia sclerotiorum)Склеротиния қурауы (Sclerotinia minor)Күміс көбелек (Erysiphe cichoracearum)Қызыл шіру (Puccinia helianthi)Альтернария қурауы (Alternaria helianthi)Pseudomonas syringe pv. tagetisИерусалим артишогының зиянкестеріТамбақты кескіш (Spodoptera litura)Көнегүлдің жолақты көбелегі (Cochylis hospes)