Кіріспе
Медициналық дайындық үшін жалған жарақаттар – жедел жәрдем бригадаларын және басқа медициналық және әскери қызметкерлерді оқыту мақсатында жасалған жарақаттарды қолдану өнері. Муляж – бұл алдын ала дайындалған резеңке немесе латекс "жараларды" сау "наубайтының" аяқ-қолдарына, кеудесіне, басына сияқты жағу ғана емес, сонымен қатар реализм элементтерін (қан, құсу, ашық сынықтар және т.б.) беру үшін макияж және театрлық техникаларды қолдану сияқты күрделі де болуы мүмкін. Бұл тәжірибе кем дегенде Ренессанс дәуіріне дейін барады, сол кезде осы мақсатта балауыз фигуралары қолданылған. Германиядағы кейбір университеттер мен ауруханалар студенттерді оқыту үшін тарихи муляж жинақтарын пайдаланады. Көбінесе өте шынайы модельдер бүгінгі студенттерге сирек кездесетін аурулардың ерекшеліктерін көрсетуге, мысалы, тері туберкулезі немесе жақпарлықты көрсетуге өте пайдалы.
is the art of applying mock injuries for the purpose of training emergency response teams and other medical and military personnel. Moulage may be as simple as applying pre made rubber or latex "wounds" to a healthy "patient's" limbs, chest, head, etc., or as complex as using makeup and theatre techniques to provide elements of realism (such as blood, vomitus, open fractures, etc.) to the training simulation. The practice dates to at least the Renaissance, when wax figures were used for this purpose. In Germany some universities and hospitals use their historical moulage collections for the training of students. The often very lifelike models are especially useful to show the students today the characteristics of rare diseases, such as skin tuberculosis or leprosy.
Тарих
16 ғасырға дейін еуропалық ғалымдар адам және жануарлар анатомиясы туралы аз білген. Болонья мен Париждегі медицина студенттері Аристотель, Гален және басқа грек ғалымдарының кітаптарын оқыды. Арабтардың шапқынынан, Рим мен Парсы империясының құлауынан кейін өткен төрт ғасыр ішінде көптеген грек кітаптары араб тіліне аударылды. Содан кейін еуропалық ғалымдар осы араб кітаптарын латын және грек тілдеріне аударды. Медицина саласында бұл Еуропа елдерінде Галенді медициналық авторитет ретінде қабылдауға әкелді. Еуропалық медицина мектептерінде анатомия профессоры тек Галеннің лекцияларын оқыды, адам денесін тілмеді, ал Галеннің кітаптары анатомияны үйренудің жалғыз жолы болды. Андреас Везалий (1514–1564), фламанд анатомисті, бастапқыда Париж университетінде «Галенист» болды. Италияға көшіп, Падуа университетіне түскен соң, ол адам денелерін тіле бастады. Ол адам анатомиясының көптеген егжей-тегжейін зерттеді және Галеннің кейбір анатомиялық қателіктер жасағанын анықтады. Мысалы, Гален кеуде сүйегінің жеті сегменттен тұратынын жазған, ал Везалий оның үш сегменттен тұратынын тапты. Гален қол сүйегінің адам денесіндегі ең ұзын сүйек екенін жазған, бірақ Везалий жамбас сүйегінің іс жүзінде ең ұзын екенін анықтады. 25 жасында Везалий Галеннің анатомиялық білімінің жануарлар анатомиясынан алынғанын және Гален адам денесін тілмегенін түсінді. 1543 жылы Везалий «Жеті кітаптағы адам денесінің құрылысы туралы» (De humani corporis fabrica libri septem) немесе қысқаша «De Fabrica» деп аталатын анатомиялық шедевр жазды. Кітапта терісі тілінген еркек және әйел суреттері болды. Бұл суреттер болашақ анатомиялық балауыз модельдерін жасауға үлкен әсер етті. Везалийдің анатомиялық суреттерін Иоганн Веслинг («Веслингиус») және Иероним Фабрициус суреттері ілесіп келді. 1600 жылы Фабрициус 300 анатомиялық сурет жинап, «Tabulae Pictae» деп аталатын анатомиялық атлас жасады. Джулио Чезаре Кассери («Кассериус»), Спигелий және Уильям Харви Андреас Везалийдің суреттерінің басқа да ізбасарлары болды. 1714 жылы басылған Бартоломео Эустахидің (1552) «Tabulae anatomicae» анатомиялық балауыз модельдерінің тарихына үлкен әсер етті. Бұл жұмыс Папа Бенедикт XIV-ке соншалықты әсер етті, ол 1742 жылы Болоньяда анатомия мұражайын құруды бұйырды, оған Эрколь Лелли есімі берілді және анатомиялық балауыз модельдері қойылды. Феличе Фонтана мәйіттен жасалған үлгілерді анатомиялық оқыту үшін құю әдісімен балауыз модельдерге айналдырды. Балауыз модельдердің тарихы көне заманға дейін жетеді. Балауыздан жасалған анатомиялық модельдерді алғаш рет Гаэтано Джулио Цуммо (1656–1701) жасады, ол алдымен Неапольде, содан кейін Флоренцияда және ақырында Парижде жұмыс істеді, онда Людовик XIV оған монополиялық құқық берді. Кейін Жюль Баретта (1834–1923) Париждегі Сен-Луи ауруханасында 2000-нан астам балауыз модельдерін жасады, онда 4000-нан астам балауыз модельдері жиналды. Балауыз модельдер жасалып жатқанда, ол науқастармен жағымды әңгімелер жүргізіп, ән шырқады немесе кейде пианинода ойнайтын. Муляждар бүкіл әлемдегі дерматологтарды оқыту үшін жасалды, бірақ ақырында олар түсті слайдтармен алмастырылды.
Балауыздан жасалған мүсін, муляжда пайдаланылады
Анатомияны оқытуда адам денесінің жұмсақ бөліктерін модельдеу алғаш рет Ренессанс дәуірінде Флоренцияда қолданылған. Муляж практикасы, яғни адам анатомиясы мен түрлі ауруларды бейнелеу (бастапқыда) желатин қалыптарды, кейін алгинат немесе силикон қалыптарды пайдаланып, негізгі материал ретінде балауызды қолданды (кейін латекс пен резеңкемен алмастырылды). Кейбір муляждар ауруға шалған адамдардың денесінен тікелей құйылды, ал басқалары сау адамдардың денесінен жасалды, оларға балауыз және пигменттермен шеберлікпен ауру белгілері (көпіршіктер, жаралар, ісіктер, бөртпелер) қосылды. 19-шы ғасырда муляж адам денесінің ауруға шалған бөліктерінің үш өлшемді, шынайы бейнесіне айналды. Мұндай муляждарды көптеген еуропалық медициналық мұражайларда көруге болады, атап айтқанда, қазір Брюссельдегі Шпицнер коллекциясында, Берлиндегі Charité ауруханасының мұражайында және Ұлыбританиядағы Лондондағы Гай ауруханасындағы Гордон патология мұражайында. Муляж тарихына арналған толық монография – Томас Шналке (автор), Charité мұражайының директоры және Кэти Спацчек (аудармашы) еңбегі «Балауыздағы аурулар: Медициналық муляж тарихы». 19-шы ғасырда медициналық пациенттердің муляждарын оқу мақсатында жасады. Дайындалған модель бастапқы ауруды нақты бейнелеу үшін боялды. Қазіргі таңда анатомиялық модельдер медициналық мектептердегі анатомия және биология кафедраларында адам анатомиясын оқытудың маңызды құралы болып табылады.
Қазіргі заманғы муляж
Муляж бастапқы мақсатынан бері үлкен өзгерістерге ұшырады. Қазіргі заманда «муляж» термині симуляциялық тәсілдерде «арнайы эффект макияжы (SPFX) және аурулар мен жарақаттарды көшіретін құю немесе қалыптау техникаларын» қолдануды білдіреді. Көрінетін мысалдарға диабеттік жараларды жасау, күйіктер немесе дерматологиялық бөртпелер, оқ жаралары сияқты басқа да аурулардың әсерлерін шығару жатады. Бұл аурулар мен жарақаттардың әсерлері оқу манекендеріне немесе оқу мақсатында немесе басқа да себептермен симуляцияланған немесе стандартталған пациенттерге қолданылады. Симуляциялық персонал осы техникаларды үйрену үшін оқудан өтеді. Муляждың симуляцияда қолданылуы реализмді арттырады немесе қатысушылардың ынтасын жақсартады делінеді, ал зерттеушілер муляждың оқу процесіне қалай әсер ететінін зерттеп жатыр. Әскери оқуда жарақаттарға төзімділік қалыптастыру, шайқасқа дайындық және жарақаттарды емдеу үшін жоғары дәрежеде шынайы муляж техникалары қолданылады. Саладағы жаңа жетістіктерге татуировкаланған жарақаттар және толықтырылған шындық арқылы муляж жасау кіреді. Муляж үшін қажетті шынайылық деңгейі әлі анықталған жоқ.