Кіріспе
Қақ табақшалы шапка – қақ табақшасынан немесе алюминий фольгасынан жасалған бір немесе бірнеше қабаттан, немесе фольгамен астарланған кәдімгі бас киімнен жасалған шапка. Оны көбінесе миды электромагниттік өрістер, ойды бақылау және ойды оқу сияқты қауіптерден қорғайды деген сеніммен немесе үмітпен киеді. Мұндай қорғаныс үшін қолмен жасалған бас киім кию идеясы паранойя, қуғыншылдық ойлар, жалған ғылым мен артық ойлау теорияларына сенудің кең таралған стереотипі мен белгісіне айналды. "Қақ фольга" – ағылшын тілінде алюминий фольганы дұрыс емес атаудың жиі кездесетін түрі; бұрын металл фольга қақтан жасалған, кейін алюминийге ауыстырылды.
A tin foil hat is a hat made from one or more sheets of tin foil or aluminium foil, or a piece of conventional headgear lined with foil, often worn in the belief or hope that it shields the brain from threats such as electromagnetic fields, mind control, and mind reading. The notion of wearing homemade headgear for such protection has become a popular stereotype and byword for paranoia, persecutory delusions, and belief in pseudoscience and conspiracy theories. "Tin foil" is a common misnomer for aluminium foil in English speaking countries; packaging metal foil was formerly made out of tin before it was replaced with aluminium.
Шығу тегі
Кейбір адамдар – "фольгалық бас киім киюшілер" – мұндай бас киімдер үкіметтердің, тыңшылардың, қылмыстық топтардың, корпорациялардың немесе экстрасенстік қабілеттері немесе микротолқынды дыбыс әсерін пайдаланатын паранормальды күштердің сананы бақылауына кедері келтіреді деп сенеді. Көптеген елдерде өздерін "көрсетілген адамдар" деп есептейтін адамдар үкіметтік, корпоративтік немесе қылмыстық бақылауға немесе мазалауға ұшырап, өз алаңдауларын талқылау үшін веб-сайттар, конференц-байланыстар мен қолдау жиналыстарын ұйымдастырады, соның ішінде қорғанысқа арналған бас киім туралы идеяны да қамтиды. Vice Magazine журналының мәлімдемесіне сәйкес, халық арасында фольгалық бас киімнің тамыры "1927 жылы Джулиан Хаксли жазған өте ерекше және көреген қысқа әңгімесі" – "Ткань культурингінің патшасы" шығармасына дейін жетеді, онда басты кейіпкер зұлым ғалымның сананы бақылауына жол бермеу үшін металл бас киімді пайдаланады. Уақыт өте келе "фольгалық бас киім" термині параноямен және қастандық теорияларымен байланысты болды.
Ғылыми негіз
Электромагниттік сәулелердің денсаулыққа тигізетін әсері көптен бері анықталған. Металл қоршаудың электромагниттік сәулеленуді тоқтату тиімділігі, сәулеленудің нақты толқын жиіліктеріне қатысты өткізгіштің "тері тереңдігімен" анықталатын фольганың қалыңдығына байланысты. Жарты миллиметрлік алюминий фольга үшін, шамамен 20 кГц жоғары жиілікті сәулелену (яғни AM және FM диапазондарын қоса алғанда) ішінара тоқтатылады, бірақ алюминий фольга осы қалыңдықпен сатылмайды, сондықтан осы нәтижеге қол жеткізу үшін көп қабат фольга қажет болады. 1962 жылы Аллан Х. Фрей микротолқындық есту әсерін (яғни радиожиілікті электромагниттік сигналдармен туындаған дыбыстарды қабылдау, бұл дыбыстар сықырлау мен гул ретінде естіледі) уақтылы лобтің үстіне орналасқан сым тормен (фольга емес) тоқтатуға болатынын анықтады. 2005 жылы MIT студенттері тобының әзіл-қалжыңға толы тәжірибелік зерттеуі, қалайы фольгадан жасалған бас киімдер киюшілерін сынақтан өткен спектрдің көп бөлігінде радио толқындарынан қорғайтынын, бірақ 2,6 ГГц және 1,2 ГГц жиіліктерін күшейтетінін көрсетті.
Танымал мәдениетте
2005 жылы Брюс Перенс Ричард Столлман мен БҰҰ Ақпараттық қоғам жөніндегі әлемдік саммитінде қауіпсіздік қызметкерлерінің арасындағы кездесу туралы хабарлады, ол "Столлман қалайы фольгадан бас киім кигені үшін БҰҰ қауіпсіздігімен мәселеге тап болды" деп аталды. Атаудағы қалайы фольгадан жасалған бас киім – метафора, өйткені Столлман шын мәнінде қалайы фольгадан бас киім жасаған жоқ, бірақ жеке өміріне қол сұғуға қарсылық ретінде радиожиіліктік идентификация құрылғысы бар жеке куәлігін қалайы фольгаға орады. 2016 жылы музыкант және зерттеуші Дэниел Уилсон паранормальдық Fortean Times журналында "ой кезінде басқа айналып тұратын оқшаулағыш электр құрылғысы" туралы алғашқы сілтеме бар екенін атап өтті. Бұл сілтеме 1909 жылы өзін "көрнеуші" деп жариялаған Джон Палфридің (әрі "Джеймс Батерст" деп танылған) "Атомдық сана" атты еңбегінде кездеседі, ол мұндай бас киімнің "ойлар мен идеяларды сақтау" үшін тиімді емес екенін айтты, себебі ол оны "телепатиялық әсерге" қарсы қорғау үшін жасаған. Қалайы фольгадан жасалған бас киімдер "Шиғалар" (2002), "Норой: қарғыс" (2005) және "Футурама: Жабайы жасыл кеңістікке" (2009) фильмдерінде пайда болды. 2019 жылғы HBO телесериалы "Watchmen" кейіпкері Уэйд Тилман/Looking Glass-ты көрсетеді, ол отталғыш фольгадан жасалған маска киетін полиция қызметкері, ал жұмыстан тыс уақытта оның санасын шетелдік психологиялық шабуылдардан қорғау үшін фольгамен қапталған бас киім киеді.