Кіріспе

Гомеопатия немесе гомеопатия – альтернативті медицинаның ғылыми емес жүйесі. Оны 1796 жылы неміс дәрігері Сэмюэл Ганеман ойлап тапты. Оның іс жүзіндегі мамандары гомеопаттар немесе гомеопатиялық дәрігерлер деп аталады, олар сау адамдарда аурудың белгілерін тудыратын зат, ауру адамдардың ұқсас белгілерін емдей алады деп сенеді; бұл ілім similia similibus curentur, яки «ұқсас ұқсаспен емдейді» деп аталады. Гомеопаттар әр сұйытудың арасында препаратты соққыға ұшыратып немесе шайқап, осылайша сұйытқыштың бастапқы затты алып тастағаннан кейін «есінде сақтайтынын» айтады. Дәрігерлер мұндай препараттарды ішке қабылдағанда ауруды емдейтіні немесе жазып жіберуі мүмкін екенін мәлімдейді. Физика, химия, биохимия және биология саласындағы барлық ғылыми білім гомеопатияға қайшы келеді. Гомеопатиялық препараттар көбінесе биохимиялық жағынан белсенді емес және ешқандай белгілі ауруға әсер етпейді. Оның Ганеман миазмалар деп атаған қағидаларға негізделген ауру туралы теориясы, вирустар мен бактериялардың аурудың себептері ретінде кейіннен анықталуымен үйлеспейді. Клиникалық сынақтар жүргізілді және гомеопатиялық препараттардың объективті әсері жоқ екені көрсетілді. Гомеопатияның негізгі тұжырымдамасының сенімсіздігі және тиімділігінің дәлелденбеуі ғылыми және медициналық қауымдастықтарда оны шарлатандық және алаяқтық деп сипаттауға әкелді. Гомеопатия ең үлкен танымалдылыққа 19 ғасырда қол жеткізді. Ол 1825 жылы АҚШ-қа әкелінді, ал алғашқы американдық гомеопатиялық мектеп 1835 жылы ашылды. 19 ғасыр бойында Еуропа мен АҚШ-та ондаған гомеопатиялық мекемелер пайда болды. Осы кезеңде гомеопатия салыстырмалы түрде сәтті болып көрінді, себебі басқа емдеу түрлері зиянды және тиімсіз болуы мүмкін еді. Ғасыр соңына қарай бұл практика төмендеп, АҚШ-тағы соңғы гомеопатиялық медициналық мектеп 1920 жылы жабылды. 1970-ші жылдары гомеопатия қайтадан жандана бастады, кейбір гомеопатиялық өнімдердің сатылымы он есеге өсті. Бұл тенденция жаңа дәуір қозғалысының өрлеуімен сәйкес келді және синтетикалық химиялық заттарға ұтымсыз қарсылық – химияфобия және гомеопатиялық дәрігерлер ұзақ кеңес беру уақытын қамтамасыз етуі себеп болуы мүмкін. 21 ғасырда жүргізілген мета-талдаулар гомеопатияның терапиялық талаптарының ғылыми негіздемесі жоқ екенін көрсетті. Осының нәтижесінде ұлттық және халықаралық ұйымдар гомеопатияны денсаулық сақтау саласында мемлекеттік қаржыландыруды тоқтатуды ұсынды. Австралия, Ұлыбритания, Швейцария және Францияның ұлттық органдары, сондай-ақ Еуропа академиясының ғылыми кеңесі және Ресей ғылым академиясы гомеопатияның тиімсіз екеніне келісіп, оған қосымша қаржыландыруды ұсынбауды ұсынды. Англияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі гомеопатиялық препараттарға қаржы бөлмейді және Денсаулық сақтау департаментінен гомеопатиялық препараттарды тыйым салынған рецепттер тізіміне қосуды сұрады. Франция 2021 жылы қаржыландыруды тоқтатып, Испания да гомеопатия және басқа да ғылыми емес емдеулерді денсаулық сақтау орталықтарынан тыйым салу туралы шешім қабылдады.

Тарих

Гомеопатия 1796 жылы Сэмюэл Ханеманмен құрылды. Ханеман 18-ші ғасырдың соңындағы қалыпты медицинаны иррационалды және кеңессіз деп санады, себебі ол көбінесе тиімсіз және жиі зиян келтіретін. Ол жеке дәрілерді кішкентай дозаларда қолдануды жақтады және тірі организмдердің жұмыс істеуін материалдық емес, виталистік тұрғысынан қарастыруды ұсынды. "Гомеопатия" терминін Ханеман ойлап тапты және ол 1807 жылы алғаш рет жарияланды. Ол сондай-ақ дәстүрлі батыс медицинасын кемсіту үшін қолданылған "аллопатиялық медицина" терминін енгізді.

Тұжырымдама

Ганеман гомеопатияны шотландтық дәрігер және химик Уильям Калленнің медициналық еңбегін неміс тіліне аудару барысында ойлап тапты. Калленнің цинхона безгекті емдей алатынына күмәнданып, Ханеман оның қабығын жеп, қандай нәтиже болатынын анықтауға тырысты. Ол қызба, дікілдеу және буын ауруы сезімдерін бастан өткерді – бұл симптомдар безгек симптомдарына ұқсас болды. Осыдан Ханеман барлық тиімді дәрілер сау адамдарда емдейтін аурулардың белгілеріне ұқсас симптомдар тудырады деген қорытындыға келді. Бұл "гомеопатия" атауына себеп болды, ол "hómoios" – "ұқсас" және "páthos" – "ауру" сөздерінен құралған. "Ұқсас заң" деп аталатын, емделетін аурудың симптомдарына ұқсас симптомдар тудыратын дәрілердің тиімділігі туралы доктринаны Ханеман латын тіліндегі similia similibus curentur, яғни "ұқсас ұқсаспен емдейді" деген фразамен түсіндірді. Оливер Венделл Холмс 1861 жылы жариялаған цинхона қабығын жеудің әсері туралы есебі Ханеман сипаттаған симптомдарды қайта дамыта алмады.

Дәлелдеу

Ганеман адамдарда әртүрлі заттардың қандай әсерлер тудыруы мүмкін екенін тексеруге кірісті, бұл процедура кейіннен "гомеопатиялық дәлелдеу" деп аталды. Бұл сынақтар бақылаушыларға затты қабылдаудың әсерін, барлық симптомдарын және олардың пайда болған қосымша жағдайларын тіркеуді қажет етті. Ол 1805 жылы дәлелдеулер жинағын жариялады, ал 65 препараттың екінші жинағы оның "Materia Medica Pura" (1810) кітабында жарық көрді. Ганеман бірдей симптомдарды тудыратын дәрі-дәрмектердің үлкен дозалары ауруды тек күшейтеді деп сенгендіктен, ол ең жоғары дәрежеде сұйылтуды ұсынды. Ганеманның айтуынша, заттың емдік қасиеттерін сақтап, зиянды әсерін жоятын сұйылту әдісі жасалды. Ганеман бұл процестің "жалпы заттардың дәрілік күштерін" күшейтетініне сенді. Ол өзінің жаңа медициналық жүйесінің шолуын "Емдеу өнерінің органоны" (1810) кітабында жинап, жариялады, ал 1921 жылы гомеопаттар әлі күнге дейін қолданатын алтыншы басылымы жарық көрді.

Миазмалар мен аурулар

Органонда Ганеман "миазмалар" ұғымын созылмалы аурулардың "жұқпалы принциптері" және "өмірлік күштің ерекше бұзылыстары" ретінде енгізді. Ганеман әр миазманы нақты аурулармен байланыстырды және миазмаларға алғашқы әсер ету тері немесе жыныстық аурулар сияқты жергілікті белгілерді тудырады деп ойлады. Оның пікірінше, егер бұл белгілер дәрімен басылса, себебі тереңдей түсіп, ішкі органдардың аурулары ретінде көріне бастайды. Бастапқы миазма әлі де сақталады, ал терең тамырланған ауруларды өмірлік күштің терең бұзылуын жою арқылы ғана түзетуге болады. Ганеманның миазмалар туралы болжамдары бастапқыда үш жергілікті белгіні ұсынды: псора (қасыну), сифилис (жұқпалы ауру) немесе сикоз (жидек тәрізді өспе). Олардың ішіндегі ең маңыздысы – псора, ол терідегі кез келген қасыну ауруларымен байланысты деп сипатталды және көптеген аурулардың негізі болып табылады. Ганеман оның эпилепсия, рак, сарқырама, есіту қабілетінің жоғалтуы және катаракта сияқты аурулардың себебі деп сенді. Ганеманнан бері басқа миазмалар да ұсынылды, кейбіреулері бұрын псораға жатқызылған ауруларды, соның ішінде туберкулез және рак миазмаларын алмастырды. Ганеманның миазма теориясы тіпті қазіргі заманда да гомеопатияда даулы және көңіл бөлуге лайық мәселе болып қала береді. Бұл теория емдеудің сәтсіздігіне қарамастан гомеопатия жүйесін сақтау үшін жасалған түсінік ретінде сынға ұшырады, сондай-ақ көптеген жүздеген ауру түрлерін қамтуға жеткіліксіздігі үшін, ауруға бейімділікті, генетиканы, қоршаған орта факторларын және әр науқастың жеке ауру тарихын түсіндіре алмағаны үшін де сыналып келді.

19 ғасыр: танымалдылыққа жету және ерте сын

Гомеопатия 19 ғасырда ең үлкен танымалдылыққа ие болды. Оны 1825 жылы Ханеманның шәкірті Ханс Бирч Грам АҚШ-қа әкелді. АҚШ-та алғашқы гомеопатиялық мектеп 1835 жылы ашылды, ал 1844 жылы Америка гомеопатия институты құрылды. 19 ғасырда Еуропа мен АҚШ-та ондаған гомеопатиялық мекемелер пайда болды. 1900 жылға қарай АҚШ-та 22 гомеопатиялық колледж және 15 000 дәрігер болды. Гомеопатиялық препараттар тиімді болмаса да, олар көбінесе зиянды емес, сондықтан ем алушыларға көмектесуі тиіс емнен зиян көру ықтималдығы төмен. Гомеопатияның танымалдылығының өсуіне себеп – жұқпалы аурулар эпидемиясынан зардап шеккен адамдарды емдеудегі көрінетін сәттілік болды. 19 ғасырдағы холера сияқты аурулар эпидемиясы кезінде гомеопатиялық ауруханалардағы өлім-жітім көрсеткіші дәстүрлі ауруханалардағыдан көбінесе төмен болды, себебі сол кезде қолданылған емдеу әдістері зиянды болуы және аурулармен күресуде тиімсіз болуы мүмкін. Гомеопатияның танымалдылығы артып келе жатқан кезде де ғалымдар мен дәрігерлер оны сынап бақты. 1843 жылы королева Викторияның дәрігері сэр Джон Форбс гомеопатияның өте аз дозаларын пайдасыз деп сынайды және оны "адам ақылына қарсы келетін нәрсе" деп санады. 1853 жылы Джеймс Янг Симпсон жоғары сұйылтылған дәрілер туралы: "Қаншалықты күшті болса да, миллиардауы немесе дециллиондауы адамға әсер етпейтін немесе шыбынды қорқытпайтын ешқандай у болмайды" деді. 19 ғасырдың американдық дәрігері және жазушысы Оливер Венделл Холмс та гомеопатияны сынағандардың бірі болды және 1842 жылы "Гомеопатия және оның туысқан алдамшылықтары" атты мақала жариялады. АҚШ-тағы соңғы гомеопатиялық мектеп 1920 жылы жабылды. Unschuld сондай-ақ гомеопатия АҚШ-та толығымен қалыптаспағанын, бірақ еуропалық ойлауда тереңірек орныққанын айтады. АҚШ-та 1938 жылғы "Тамақ, дәрі-дәрмек және косметика туралы" заң (Нью-Йорк штатының сенаторы және гомеопатия дәрігері Ройал Коплендтің қолдауымен) гомеопатиялық препараттарды дәрілік заттар ретінде мойындады. 1950 жылдары АҚШ-та барлығы 75 гомеопатия дәрігері болды. 1970 жылдардың ортасынан кейін гомеопатия қайта жандана бастады және кейбір гомеопатиялық компаниялардың сатылымы он есеге өсті. Кейбір гомеопаттар жаңаруды грек гомеопаты Джордж Витулкасқа байланыстырады, ол 1970 жылдары "гомеопатия сценарийлерін жаңарту және теориясы мен практикасын жетілдіру үшін көптеген зерттеулер жүргізді", бірақ Эрнст және Саймон Сингх оны Жаңа дәуір қозғалысының өсуімен байланыстырады. Ғасырдың соңына қарай гомеопатияға қарсылық қайтадан күшейді; Денсаулық сақтаудың алаяқтыққа қарсы ұлттық кеңесінің президенті Уильям Т. Джарвис: "Гомеопатия – бұл үкіметтің қолдауымен, сенатор Ройал С. Коплендтің саяси билігін теріс пайдалануының нәтижесінде халыққа жасалған алаяқтық" деді.

ХХІ ғасыр: жаңа сын

ХХІ ғасырдың басынан бері бірнеше мета-талдаулар гомеопатияның емдік талаптарының ғылыми негіздемесі жоқ екенін көрсетті. Бұл көптеген үкіметтердің қаржыландыруды азайтуына немесе тоқтатуына әкелді. 2010 жылғы баяндамада Ұлыбритания Парламентінің Ғылым және технология комитеті гомеопатияға ғылыми негіздің болмауына байланысты Ұлттық денсаулық сақтау жүйесінен (NHS) қаржыландыруды тоқтатуды ұсынды. 2018 жылғы Фармация сыйақысы мен реттеу жөніндегі комиссияның 45 ұсынысының тек үшеуін ғана федералды үкімет қабылдады. Сол жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) гомеопатиялық дәрі-дәрмектерді реттеу мәселесі бойынша қоғамдық тыңдау өткізіп, пікірлер жинады. 2017 жылы FDA гомеопатиялық өнімдерді реттеуді күшейтуді жариялады. 2018 жылы американдық коммерциялық емес «Center for Inquiry» (CFI) ұйымы гомеопатиялық дәрі-дәрмектерді сатудағы тұтынушылардың алдалуына байланысты CVS дәріханасына қарсы сотқа шағым түсірді. CFI, CVS стандартты дәрілерге қарағанда гомеопатиялық препараттарды алуды жеңілдеткенін мәлімдеді. 2019 жылы CFI Walmart-қа қарсы «гомеопатиялық дәрі-дәрмектерді сату және таңдау арқылы кең ауқымды тұтынушылардың алдалуына және клиенттерінің денсаулығына қауіп төндіргені» үшін ұқсас сот ісі қозғады. Олар сондай-ақ зерттеу жүргізді, нәтижесінде тұтынушылар гомеопатиялық емнің тиімділігін растайтын дәлелдердің жоқтығын білгенде, Walmart және CVS сияқты дүкендерде сатылатын препараттар үшін алданып қалғандарын айтты. 2021 жылы Францияның денсаулық сақтау министрі гомеопатиялық дәрі-дәрмектерге әлеуметтік төлемдерді кезең-кезеңмен тоқтатты. Испания да гомеопатия және басқа да жалған емдеу түрлерін тыйым салу жоспарларын жариялады. Содан кейін Валенсия университеті гомеопатия бойынша магистратура бағдарламасын жойғанын хабарлады.

Дайындау және өңдеу

Гомеопатиялық препараттар "гомеопатиялық дәрілер" деп аталады. Дәрігерлер дәрі тағайындағанда екі түрлі анықтамалық материалға сүйенеді: Materia medica және реперторийлер. Гомеопатиялық Materia medica – әліпбилік тәртіппен ұйымдастырылған "дәрілік суреттердің" жинағы. Гомеопатиялық реперторий – бұл Materia medica-ның жылдам анықтамалық нұсқасы, ол симптомдарды және әрбір симптомға байланысты дәрілерді тізімдейді. Екі жағдайда да әртүрлі авторлар анықтамалық материалдарға енгізілген нақты мәліметтерге қатысты пікір келіспеушіліктер тудыруы мүмкін. Алғашқы симптомдық гомеопатиялық Materia medica-ны Ханеман жасаған. Алғашқы гомеопатиялық реперторий – 1835 жылы неміс тілінде жарық көрген Георг Яһрдың "Симптом кодексі", ол 1838 жылы ағылшын тіліне "Materia medica-ның ерекше симптомдарының реперторийі" деп аударылды. Бұл нұсқа ауру санаттарына аз назар бөлді және Джеймс Тайлер Кенттің кейінгі еңбектеріне арқау болды. Ағылшын тілінде 118-ден астам реперторий жарық көрген, олардың ішінде Кенттің реперторийі ең көп қолданылатынының бірі.

Консультация

Гомеопаттар әдетте консультациядан бастайды, бұл 10–15 минуттық немесе бір сағаттан астам уақытқа созылуы мүмкін, онда пациент өзінің медициналық тарихын сипаттайды. Пациент "модальдықтарды" сипаттайды, яғни олардың симптомдары ауа райына және басқа сыртқы факторларға байланысты өзгеретінін айтады. Дәрігер сонымен қатар пациенттің көңіл-күйі, ұнайтын және ұнамайтын нәрселері, физикалық, психикалық және эмоционалдық жағдайлары, өмірлік жағдайлары және кез келген физикалық немесе эмоционалдық аурулары туралы ақпарат сұрайды. Бұл ақпарат (кейде "симптомдық сурет" деп те аталады) материя медикадағы немесе реперторидегі "дәрілік суретпен" салыстырылады және тиісті гомеопатиялық препараттарды анықтау үшін қолданылады. Классикалық гомеопатияда дәрігер симптомдардың барлық жиынтығына (симилиум) бір препаратты таңдауға тырысады, ал "клиникалық гомеопатия" аурудың симптомдарына негізделген препараттардың комбинацияларын қамтиды. Мысалдарға арсеникум альбум (арсен оксиді), натрум муриатикум (натрий хлориді немесе ас тұзы), лахезис мута (бушмастер жыланың уы), опиум және тиреодинум (тиреоид гормоны) жатады. Гомеопаттар мұның дәлдікті қамтамасыз ету үшін жасалатынын айтады. АҚШ-та препараттың жалпы атауы көрсетілуі керек, бірақ латынша атауы да болуы мүмкін. Изопатия – гомеопатиядан туындаған терапия, онда препараттар фекальдық, зәр және тыныс алу жолдарының, қанның және тіндердің аурулы немесе патологиялық өнімдерінен алынады. Таутопатия – бұрын пациент қабылдаған дәрі-дәрмектерден немесе вакциналардан тұратын изопатияның бір түрі. Бұл препараттар алғашқы қолданылған кезде туындаған зиянды жоюға арналған деп есептеледі. Изопатияның тиімді емдеу әдісі екенін көрсететін нақты ғылыми дәлелдер жоқ. Кейбір заманауи гомеопаттар "салмақсыз" деп аталатын препараттарды қолданады, өйткені олар заттан емес, алкоголь немесе лактозамен "ұсталған" деп есептелетін басқа құбылыстан шығады. Мысалдарға рентген сәулелері мен күн сәулесі жатады. Тағы бір туындысы – электрогомеопатия, онда емдік құндылығы бар электрлік биоэнергия өсімдіктерден алынады. XIX ғасырдың соңында танымал болған электрогомеопатия өте псевдоғылыми болып табылады. 2012 жылы Үндістанның Уттар-Прадеш штатындағы Аллахабад жоғары соты электрогомеопатияны шарлатандық деп таныды және оны медицина жүйесі ретінде мойындаудан бас тартты. Радионика – радио толқындары сияқты электромагниттік сәулеленуді қолдану арқылы препараттар жасау әдісі де бар. Мұндай тәжірибелер классикалық гомеопаттар тарапынан негізсіз, болжамдық және сиқыр мен ырым-жырымға жақын деп қатты сынға алынды. Гүл препараттары гүлдерді суға салып, күн сәулесіне ұшырату арқылы жасалады. Олардың ең танымалдары – Эдвард Бах жасаған Бахтың гүлдерінен жасалған препараттар.

Суарулар

Ганеманның сөзінше, сұйылтылмаған дозалар түрлі реакцияларды, кейде қауіпті жағдайларды тудыруы мүмкін, сондықтан препараттарды ең төмен дозада қолдану керек. Көбірек сұйылтылған ерітінді жоғары "қуаты" деп сипатталады, демек, олар күштірек және тереңірек әсер етеді деген пікір бар. Сұйылтудың негізгі әдісі – сериялық сұйылту, онда еріткіш алдыңғы қоспаның бір бөлігіне қосылады, бірақ "Корсаков әдісі" де қолданылуы мүмкін. Корсаков әдісінде препарат дайындалатын ыдыс босатылып, еріткішпен қайта толтырылады, ал ыдыс қабырғаларына жабысқан сұйықтық көлемі жаңа партия үшін жеткілікті деп есептеледі. Тағы бір әдіс – Fluxion, ол затты үнемі су ағыны арқылы флаконнан өткізу арқылы сұйылтады. Гранит, алмаз және платина сияқты ерімейтін қатты заттар лактозамен ("ұнтақтау") ұнтақталады. Ганеман өмірінің көп бөлігінде жүздік шкаланы (centesimal scale) пайдалануға басымдық берді, бірақ соңғы он жылында 1 бөлігі 50 000 бөлік еріткішке сұйылтылатын квинтамиллиссималдық (Q) шкаласын әзірледі. 2C сұйылтуы ерітіндідегі бастапқы заттың 10 000 бөлігіне бір бөлігін құрайды. Стандартты химияда бұл 0,01% (көлем бойынша көлемдік пайыз) концентрациясына тең. 6C сұйылтуы бастапқы затты 10−6 есеге (бір триллионнан бір бөлік) сұйылтумен аяқталады. Соңғы өнім көбінесе соншалық сұйылтылған болады, оны еріткіштен (таза су, қант немесе спирт) ажырату мүмкін емес. Бастапқы заттың кем дегенде бір молекуласын қамтитын ең жоғары сұйылту деңгейі шамамен 12C болып бағаланады. Ганеман 1 бөлігін 1060 немесе 30C дейін сұйылтуды ұсынды. Ганеман 30C дейін сұйылтуды жиі қолданды, бірақ "мұның да шегі болуы керек" деген пікір білдірді. Математикалық тұрғыдан дұрыс мысал ретінде 12C ерітіндісі "Солтүстік және Оңтүстік Атлант мұхиттарындағы тұздың бір ұсақ кристаллына" теңдігі келтіріледі. Жердегі барлық суға бір тамшы бастапқы заттың үштен бір бөлігін қосса, шамамен 13C концентрациялы препарат алынады. 200C сұйылтуы, Oscillococcinum деген атпен сатылатын үйрек бауырларынан жасалған препарат, соңғы өнімде тек бір түпнұсқа молекула болуы үшін 10320 ғаламшардың көлеміндегі молекулалар қажет. Гомеопатияда қолданылатын жоғары сұйылту дәрежелері көбінесе ең даулы және сенімсіз аспектілердің бірі саналады.

Дәлелдеу

Гомеопаттар өздерінің препараттарының қасиеттерін «дәлелдеу» деп аталатын әдіс арқылы анықтай алады деп мәлімдейді. Ханеманның жүргізген зерттеуінде дені сау еріктілерге түрлі препараттар берілді. Еріктілер кейіннен бірнеше ай бойы бақыланды. Олар күннің нақты уақытындағы барлық белгілерін егжей-тегжейлі жазған күнделіктерді жүргізуге міндеттелді. Эксперимент барысында кофе, шай, дәмдеуіштер немесе шарап ішуге тыйым салынды. Шахмат ойнауға да рұқсат берілмеді, себебі Ханеман оны «тынышсыздық тудыратын» деп есептеді, бірақ оларға сыра ішуге рұқсат етілді және орташа деңгейде жаттығу жасауға ұсынылды. Бастапқыда Ханеман дәлелдеу үшін сұйылтылмаған дозаларды қолданды, бірақ кейіннен 30C сұйылтылған препараттармен дәлелдеуді жақтады.

Дәлелдеулер клиникалық сынақтың дамуына үлкен үлес қосты деп есептеледі, себебі олар қарапайым бақылау топтарын, жүйелі және сандық процедураларды ерте пайдаланды, сондай-ақ медицинада статистиканы қолдануды бастады. Гомеопаттардың жүргізген өздігінен тәжірибелерінің ұзақ жазбалары кейде қазіргі заманғы дәрілерді әзірлеуде пайдалы болды: мысалы, нитроглицериннің стенокардияны емдеуде пайдалы болуы мүмкін екендігі гомеопатиялық дәлелдеулерді қарау арқылы анықталды, бірақ гомеопаттар сол кезде оны осы мақсатта қолданған жоқ. Алғашқы дәлелдеулерді Ханеман 1796 жылы жариялаған «Жаңа принцип туралы эссесінде» келтірді. Оның «Fragmenta de Viribus» (1805) еңбегінде 27 дәлелдеудің нәтижелері, ал 1810 жылғы «Materia Medica Pura» 65 дәлелдеуді қамтыды. Джеймс Тайлер Кенттің 1905 жылғы «Гомеопатиялық Материя Медика бойынша лекцияларында» 217 препарат дәлелдеуден өтті және қазіргі нұсқаларға жаңа заттар үнемі қосылады. Дәлелдеу процесі клиникалық сынақтармен кейбір ұқсастықтарға ие болғанымен, ол негізінен өзгеше, себебі бұл процесс субъективті, соқыр емес және қазіргі дәлелдеулерде сыналып жатқан заттың фармакологиялық белсенді деңгейлері қолданылмайды. Күні бұрын, 1842 жылы Оливер Холмс дәлелдеудің өте шалақы екенін және күтілетін әсердің әртүрлі субъектілер арасында қайталанбайтынын атап өтті. немесе псевдонаука, ал медициналық қауымдастық оны шарлатандық деп санайды. Белсенді ингредиенттері жоқ препараттарды қолдану гомеопатияның жалған ғылым және шарлатандық екендігі туралы пікірлерге әкелді, немесе 1998 жылғы медициналық шолуда айтылғандай, «ең жақсы жағдайда плацебо терапиясы және ең нашар жағдайда шарлатандық». Ресей Ғылым академиясы гомеопатияны «жұмыс істемейтін қауіпті жалған ғылым» деп санайды және «адамдарды гомеопатияны сиқырмен теңестіруге шақырады». 2013 жылы Ұлыбритания үкіметінің бас ғылыми кеңесшісі және Ғылым жөніндегі үкімет кеңсесінің басшысы Марк Уолпорт «гомеопатия - бұл ақылға сыймайтын нәрсе, ол ғылым емес» деді. Оның алдындағы Джон Беддингтон да гомеопатияның «ғылыми негіздемесі жоқ» және оны үкімет «назарға алмай келе жатыр» деді. Ұлттық қосымша және баламалы медицина орталығының директорының орынбасары Джек Киллен гомеопатияның «химия мен физиканың қазіргі түсініктерінен асып түсетінін» айтады. Ол былай деп қосты: «Менің білуімше, гомеопатияның тиімді ем бола алатын ешқандай жағдай жоқ». Гомеопаттар көбінесе мета-талдауды елемеуге бейім, мысалы, нақты бір байқау зерттеуін (Голдакре оны «клиенттердің қанағаттануын зерттеуден аздап артық» деп сипаттайды) жақсы нәтижелер көрсеткендей көрсетуге тырысады, оны кездейсоқ бақыланатын сынақтар сериясынан гөрі маңыздырақ деп бағалайды. Бұл аксиомалар ғылыми фактілерге қайшы келеді, тіпті олармен тікелей қарама-қарсы келеді. Егер гомеопатия дұрыс болса, физика, химия және фармакологияның көп бөлігі дұрыс емес болуы керек».

Этика және қауіпсіздік

Гомеопатиялық препараттарды қолдану этикалық емес деп есептеледі. Лондон университетінің колледжінде (UCL) хирургия профессоры, медицина гуманитарлық ғылымдарының қонақ профессоры Майкл Баум гомеопатияны "қатыгез алдау" деп сипаттады. Ұлыбританиядағы қосымша медицинаның алғашқы профессоры және бұрынғы гомеопат Эдзард Эрнст, фармацевттердің өздерінің этикалық кодексін бұзуына, яғни гомеопатиялық өнімдердің нақты табиғаты туралы "қажетті және маңызды ақпаратты" клиенттерге бермеуіне алаңдаушылық білдірді. 2013 жылы Ұлыбританияның жарнама стандарттары органы Гомеопаттар қоғамының осал науқастарды нысанаға алып, гомеопатиялық өнімдердің тиімділігі туралы жалған мәлімдемелер жасап, қажетті медициналық емді алудан бас тартуға ықпал еткенін анықтады. 2015 жылы Австралия Федералды соты гомеопатиялық компанияға жұқпалы безгек вакцинасының тиімділігі туралы жалған немесе бұрмалаушы ақпарат бергені үшін және гомеопатиялық емді балама ретінде ұсынғаны үшін айыппұл салды. 2000 жылы гомеопаттар жасаған шолуда гомеопатиялық препараттардың "ауыр жағымсыз әсерлерді тудыруы екіталай" екені көрсетілді. 2012 жылы гомеопатияның мүмкін болатын жағымсыз әсерлеріне қатысты жүргізілген жүйелі шолу "гомеопатия пациенттер мен тұтынушыларға тікелей және жанама түрде зиян келтіруі мүмкін" деген қорытындыға келді. 2016 жылғы жүйелі шолу және мета-талдау гомеопатиялық клиникалық сынақтарда гомеопатия алған пациенттерде плацебо немесе дәстүрлі медицина алған пациенттердегідей жағымсыз әсерлердің тіркелгенін көрсетті. Кейбір гомеопатиялық препараттарда белладонна, сынап және уытты лоза сияқты улы заттар бар. Сирек жағдайларда бастапқы ингредиенттер анықтамалы деңгейде кездеседі. Бұл дұрыс дайындалмауынан немесе уәжілі түрде азайтылмауынан болуы мүмкін. Кейбір гомеопатиялық препараттармен байланысты немесе тудырған ұстамалар және өлім сияқты ауыр жағымсыз әсерлер туралы хабарланған. 2016 жылы FDA тұтынушыларға гомеопатиялық тіс гельдері мен таблеткаларын пайдаланудан сақтандыратын қауіпсіздік туралы ескерту жариялады, себебі оларды қолданғаннан кейін жағымсыз оқиғалар туралы хабарламалар түскен. FDA-ның бұрынғы тексеруі бұл өнімдердің дұрыс азайтылмағанын және құрамында "белладоннаның қауіпсіз емес деңгейі" бар екенін анықтады, сондай-ақ бұл өнімді қолданған балалардағы ауыр жағымсыз оқиғалар туралы хабарламалар "белладоннаның уыттылығына сәйкес келеді". Гомеопатияны дәлелге негізделген медицинаның орнына таңдаған пациенттер уақтылы диагноз қоюдан және тиімді ем алудан қалып, қатерлі ісік сияқты ауыр жағдайлардың нәтижесін нашарлатады. Сынаушылар дәстүрлі медицинамен оңай емделетін ауруларды дұрыс емдемеген пациенттердің қайтыс болу жағдайларын келтірді. Олар сондай-ақ дәрі-дәрмектердің тиімділігін сынға алып, оны төмендетуші "маркетингтік тәжірибені" айыптады. 1978 жылы Лондондағы Корольдік гомеопатиялық аурухананың консультант-дәрігері Энтони Кэмпбелл Джордж Витулкастың сифилис антибиотиктермен емделгенде екінші және үшінші деңгейге жетіп, орталық нерв жүйесіне әсер ететіні туралы мәлімдемелерін сынады. Витулкастың мәлімдемесінде ауруды сырттан дәрімен емдеу симптомдарды тереңдетеді деген идея жатыр, бұл пенициллинмен емдеудің 90%-дан астам жағдайларда сифилисті толыққанды емдейтінін көрсететін ғылыми зерттеулерге қайшы келеді. Гомеопатияны ауыр жұқпалы аурулардың алдын алу үшін пайдалану, гомеопрофилактика деп аталады, әсіресе даулы мәселе. Кейбір гомеопаттар (әсіресе дәрігер емес) пациенттеріне егуден бас тартуға кеңес береді. Басқалары вакциналарды гомеопатиялық "нозодтармен" алмастыруды ұсынады. Ганнеман мұндай препараттарға қарсы болғанмен, қазіргі заманғы гомеопаттар оларды жиі қолданады, бірақ олардың пайдалы екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ. Вакциналарға гомеопатиялық баламаларды ұсыну қауіпті, орынсыз және жауапкершіліксіз деп сипатталды. 2014 жылдың желтоқсанында Австралиялық гомеопатия жеткізушісі Homeopathy Plus! вакциналарға гомеопатиялық баламаларды насихаттауда алдамшылық әрекеттер жасағаны анықталды. 2019 жылы Telegraph газетінің журналистік зерттеуі гомеопатия дәрігерлерінің пациенттерді балаларына вакцина салудан белсенді түрде бас тартуға ынталандырғанын көрсетті. Гомеопаттардың құрт ауруына қарсы препараттарды қолданудан бас тарту жағдайлары да анықталды. 2006 жылғы шолу фармацевтикалық колледждерге қауіпсіздігі мен тиімділігі дәлелденбеген өнімдерді ұсынудағы этикалық дилеммаларды талқылайтын міндетті курс енгізу және студенттерге дәлелге негізделген медицинадан қалысқан гомеопатия сияқты дәлелсіз жүйелер туралы білім беру ұсынылады.

Регламенттеу және таралу

Гомеопатия кейбір елдерде кең таралған, ал басқаларында сирек кездеседі; кейбір елдерде қатаң реттеледі, ал басқаларында көбінесе реттелмейді. Ол бүкіл әлемде қолданылады және көптеген елдерде кәсіби біліктілік пен лицензиялар қажет. 2019 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) есебінде 2012 жылы сауалнама жүргізілген 133 мүше мемлекеттің 100-і өз халқының гомеопатия қолданғанын мойындады, 22-сі осы практика реттелгенін және 13-і медициналық сақтандыруды қамтамасыз ететінін мәлімдеді. Кейбір елдерде гомеопатияны қолдануға қатысты арнайы заңдық ережелер жоқ, ал басқаларында аккредиттелген университеттерден дәстүрлі медицина бойынша лицензия немесе диплом талап етіледі. 2001 жылы гомеопатия Үндістан, Мексика, Пәкістан, Шри-Ланка және Ұлыбритания сияқты көптеген елдердің ұлттық денсаулық сақтау жүйелеріне енгізілді, сондай-ақ Люксембургқа да. Францияда 2021 жылға дейін қолданыста болды, бірақ ерекшеліктер жасалуы мүмкін; жеке медициналық сақтандыру полистеріне кейде гомеопатиялық емдер кіреді. Швейцария үкіметі 2005 жылы гомеопатия мен тағы төрт қосымша емдеу әдісін алып тастады, олар тиімділік және экономикалық тиімділік критерийлеріне сәйкес келмейтінін мәлімдеді, бірақ 2009 жылы өткен референдумнан кейін бес терапия тағы 6 жылдық сынақ кезеңіне қайта енгізілді. Германияда гомеопатиялық емдер мемлекеттік медициналық сақтандырудың 70 пайызымен қамтылады және олар дерлік барлық дәріханаларда қол жетімді. 2017 жылы Англияның Ұлттық денсаулық сақтау қызметі (NHS) гомеопатиялық препараттарды тағайындамауға кеңес берді. 2016 жылы Ұлыбританияның жарнамалық практика комитетінің командасы Ұлыбританиядағы гомеопаттарға "олардың маркетингтік материалдарында не айта алатынын және айта алмайтынын реттейтін ережелерді еске түсіру үшін" хат жолдады. Хатта гомеопаттарға "гомеопатия медициналық жағдайларды емдей алады деген тікелей немесе жанама мәлімдеме жасамауға" және олардың маркетингтік хабарламаларын "веб-сайттар мен әлеуметтік желілер парақшаларын қоса алғанда" тексеруге шақырылды. Ұлыбританиядағы Бристоль гомеопатиялық ауруханасында ұсынылған гомеопатиялық қызметтер 2015 жылдың қазан айында тоқтатылды. Еуропалық Одақтың мүше мемлекеттері гомеопатиялық өнімдерді тіркеуді қамтамасыз етуі тиіс, бірақ бұл процесс тиімділігін дәлелдеуді талап етпейді. Испанияда науқастарды жалған ғылыми емдерден қорғау қауымдастығы гомеопатиялық дәрілерді тіркеудің оңай процедурасынан арылу үшін лоббилік жұмыс жүргізуде. Үндістан үкіметі гомеопатияны өзінің ұлттық медицина жүйесінің бірі ретінде таниды және олар медициналық талаптарымен сатылады. Оңтүстік Үндістанның Керала штатында да АЮШ департаменті бар. Гомеопатияның орталық кеңесі 1973 жылы гомеопатияның жоғары білімін бақылау үшін құрылды, ал 1975 жылы Гомеопатия ұлттық институты құрылды. Гомеопатиялық өнімдердің принциптері мен стандарттары Үндістанның гомеопатиялық фармакопеясында қамтылған. Пакистан, Үндістан және Бангладештегі кейбір медициналық мектептер гомеопатия бойынша бакалавриат бағдарламасын ұсынады. Оқуды аяқтағаннан кейін колледж гомеопатия медицинасы және хирургиясы бакалаврын (B.H.M.S.) беруі мүмкін. АҚШ-та әрбір штат гомеопатияға қатысты заңдар мен лицензиялық талаптарды бекітеді. 2015 жылы АҚШ-тың Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы (FDA) гомеопатиялық өнімдерді реттеу туралы тыңдау өткізді. Тыңдауда Тергеу орталығы мен Скептикалық тергеу комитетінің өкілдері гомеопатиялық препараттардың жалпы жұртшылыққа келтірген зиянын және ұсынылған реттеуші шараларды қорытындылады. 2016 жылы АҚШ Федералды сауда комиссиясы (FTC) "Қолданбалы гомеопатиялық дәрілерді маркетингтік талаптарға қатысты саясатты орындау туралы мәлімдеме" шығарды, онда FTC гомеопатиялық дәрілерге басқа ұқсас пайда әкелетін өнімдерге қолданатын стандарттарды қолданатыны айтылды. Байланысты есепте гомеопатияның тиімділігі туралы мәлімдемелер "көптеген қазіргі заманғы медицина мамандары тарапынан қабылданылмайды және бұл өнімдердің айтылған емдік әсерлеріне қатысты сенімді ғылыми дәлел бола алмайды" деген қорытынды жасалды. 2019 жылы FDA мақұлдалмаған гомеопатиялық препараттарды сатуға рұқсат берген құқық қорғау саясатын алып тастады. Қазіргі уақытта FDA гомеопатиялық препараттарды мақұлдаған жоқ. Канадада гомеопатиялық дәрілер табиғи денсаулық сақтау өнімдері ретінде реттеледі. Health Canada барлық өнімдерді сату алдында лицензия алуды талап етеді және өтініш берушілер "гомеопатиялық дәрі-дәрмектің қауіпсіздігі, тиімділігі және сапасына" дәлел келтіруі керек. 2015 жылы Канаданың телерадиокомпаниясы балаларды мақсат еткен дәрі-дәрмекті өндіру үшін мемлекеттік лицензияны сұрап, оны алды. Австралияда гомеопатиялық өнімдердің сатылымын Therapeutic Goods Administration реттейді. 2015 жылы Австралияның Ұлттық денсаулық және медициналық зерттеу кеңесі гомеопатияның тиімділігіне сенімді дәлелдер жоқ екенін және оны созылмалы, қауіпті немесе қауіпті болуы мүмкін денсаулық жағдайларын емдеу үшін қолдануға болмайтынын мәлімдеді. Олар гомеопатияны қолдануды қарастыратын кез келген адамға тіркелген денсаулық сақтау маманынан кеңес алуға кеңес берді, үкімет алаңдаушылықтарын ескергенімен ұсынысты қабылдамады. Жаңа Зеландияда гомеопатияға қатысты арнайы ережелер жоқ және Жаңа Зеландия медициналық қауымдастығы гомеопатияны қолдануға қарсы емес, бұл позиция кейбір дәрігерлер тарапынан этикалық емес деп айтылды.

Ауру таралуы

Гомеопатия – баламалы медицинаның ең көп қолданылатын түрлерінің бірі және оның бүкіл әлем бойынша үлкен нарығы бар. Walmart, CVS, Walgreens сияқты ірі сауда орындары дәстүрлі дәрілерге ұқсайтын гомеопатиялық өнімдерді сатады. 2007 жылы 2,9 миллиард доллар жұмсалды. Гомеопатия Қытайда қолданылады, бірақ ол көптеген басқа елдерге қарағанда әлдеқайда кеш келді, бұл ішінара он тоғызыншы ғасырдың соңына дейін сақталған шетелдіктерге қатысты шектеулерге байланысты. Африканың барлық аймақтарында дәстүрлі медицинаға жоғары сенім артылады, бұл қазіргі заманғы дәрі-дәрмектердің құнымен және дәрігерлердің салыстырмалы көптігімен байланысты болуы мүмкін. Африканың көптеген елінде ресми оқу орындары жоқ. Гомеопатияны органикалық егіншілік саласында қолдану белсенді түрде насихатталады. Гомеопатияның адамдарға тигізетін әсері плацебо әсеріне және консультация кезіндегі кеңес беруге байланысты екенін ескере отырып, мұндай емдеулер жануарларға тіпті аз тиімді. Зерттеулер көрсеткендей, жануарларға плацебо беру, емдеудің тиімділігіне иелерінің сенуіне белсенді әсер ете алады, тіпті оның жоқ болған жағдайда да. Тақырып бойынша жасалған ағымдағы зерттеулердің көбі тиімділік туралы сенімді деректер беруге жеткілікті ғылыми деңгейде емес. Германияның Кассель университетінің ғалымдары 1981 жылдан 2014 жылға дейінгі рецензияланған мақалаларды 2016 жылы қарап шығып, гомеопатияны мал шаруашылығындағы жұқпалы ауруларды емдеу үшін қолдауға жеткілікті дәлелдер жоқ деген қорытындыға келді. Ұлыбританияның Қоршаған орта, азық-түлік және ауыл шаруашылығы департаменті (Defra) гомеопатияны қоса алғанда, жануарларға арналған "баламалы" препараттарды қолдануға қатысты қатаң позицияны қабылдады. Британдық ветеринариялық қауымдастығының баламалы медицинаға қатысты мәлімдемесінде гомеопатияны "қолдамайтыны" айтылған, ал Австралиялық ветеринариялық қауымдастық оны "тиімсіз терапиялар" тізіміне енгізді.