Кіріспе

Бразилиядағы өзен Сан-Франциско өзені (Rio São Francisco, sɐ̃w fɾɐ̃ˈsisku) – Бразилиядағы ірі өзен. Ұзындығы – 2830 шақырымды құрайды, бұл Бразилия аумағында толығымен орналасқан ең ұзын өзен, Оңтүстік Америкадағы төртінші ұзын өзен (Амазонка, Парана және Мадейрадан кейін). Колонизацияға дейін бұл өзенді жергілікті халықтар Опара деп атаған, ал қазір «Велхо Чико» деп те атайды. Сан-Франциско өзені Минас-Жерайс штатының орталық-батыс бөлігіндегі Канастра тауларынан бастау алады. Жағалау қатарының артында, Минас-Жерайс және Баия штаттарында солтүстікке қарай ағып, 519 000 шаршы километрден аса аумақты суландырады, содан кейін Баия штатының оң жағалауы мен Пернамбуко және Алагоас штаттарының сол жағалауы арасындағы шекараны құрап, шығысқа бұрылады. Одан кейін Алагоас және Сержипе штаттарының шекарасында аяқталып, Атлант мұхитына құяды. Сан-Франциско өзені тікелей өтетін немесе шекаралас бес штаттан басқа, оның су жинау алабына Гойас штаты мен Федералды округтен келген салалары да кіреді. Бұл Бразилия үшін маңызды өзен, ол «ұлттық біріктіру өзені» деп аталады, себебі ол елдің әртүрлі климаттық аймақтарын, әсіресе Оңтүстік-Шығысты Солтүстік-Шығыспен байланыстырады. Өзен елдің жартылай шөлейтті аймағынан өтетіндіктен де маңызды, бұл аймақ тарихи тұрғыдан құрғақшылықтармен және суға қол жеткізудің қиындығымен сипатталады. Пирапора (Минас-Жерайс) және Жуазейру (Баия) қалалары арасында, сондай-ақ Пираньяс (Алагоас) пен мұхиттың құйылыс жері арасында кеме жүруге болады, бірақ өзен ағысының өзгеруіне байланысты соңғы жылдары дәстүрлі жолаушылар тасымалы көлемі азайды (төменде қараңыз).

Аттар

Өзен 1501 жылы 4 қазан күні, оның мерекесінде еуропалықтар алғаш рет ашқаннан бастап Ассизилік Франциск әулиесінің құрметіне аталған. "Velho Chico" лақап атын "Ескі Франк" деп аударуға болады: "velho" сөзі "ескі" деген мағынаны білдіреді, ал "chico" – "Франсиско" есімінің кішіртілген түрі, ал "Франсиско" – "Франциск" есімінің португал тіліндегі нұсқасы.

Тарих

Сан-Франциско өзенінің алабында тукса, трука, нату, карири тілдері, шығыс Макскалиан тілдері, Же тілдері және әртүрлі жіктелмеген, жойылған тілдер сөйленген. Итальяндық саяхатшы Америго Веспуччи бұл өзенді алғаш рет 1501 жылдың 4 қазанында көрді. 1865 жылы британдық саяхатшы және дипломат Ричард Фрэнсис Бертон Бразилиядағы Сантосқа ауыстырылды. Ол өзеннің бастауынан Паулу-Афонсу сарсуатына дейін каноэмен жүзіп, орталық жоталарды зерттеді.

Кеме қатынасы

Сан-Франциско өзені Пирапора (Минас-Жерайс) мен Петролина (Пернамбуко) және Хуазеиро (Баия) егіз қалалары арасында жыл бойы табиғи түрде кеме жүзуге қолайлы, бірақ жауын-шашынға байланысты тереңдігінде үлкен өзгерістер болады. Кеме қатынасының физикалық ерекшеліктерінің алуан түрлілігіне байланысты, оны төмендегідей үш бөлікке бөлуге болады: Пирапорадан Пилао Аркадоға дейін (Баия), ұзындығы ; жаңбыр мен құрғақшылық салдарынан биіктіктегі айырмашылықтар туындауы мүмкін. Пилао Аркадодан Собрадиньо тоғанына дейін; соңғы тоғанның су қоймасы ұзын, беті шаршы метр, ал тереңдігі қолайлы. Собрадиньо тоғанынан Петролина/Хуазеироға дейін, ұзындығы және орташа тереңдігі , ағынмен қамтамасыз етілген. Соңғы жылдарға дейін Сан-Франциско өзенімен "гайола" (португал тілінде "клетка") деп аталатын жолаушылар қайықтары жүйлігімен қатынайтын. Бұл - дөңгелекті бу кемелері, олардың кейбіреулері Миссисипи өзеніндегі кемелер болған және Америка Азамат соғысы кезінен қалған. Баияда Собрадиньо тоғаны салынғаннан кейін кеме қатынасының жағдайы айтарлықтай өзгерді, өйткені тоғанның үлкен көлемі едәуір биіктіктегі қысқа толқындардың пайда болуына мүмкіндік берді. Тоғанда кеме жүзуге арналған шлюз болғанымен, толқындар мен ағыстар гайолалар үшін көлден өтуді қиындатты. Сонымен қатар, Сан-Франциско өзенінің және оның салаларының жоғарғы ағысындағы орманды жою және ауыл шаруашылығы үшін суды тым көп пайдалану орта ағыстағы су ағынын күрт азайтты, кеме қатынасына кедергі келтіретін құмды жағалаулар мен аралдарды құрады. Ұзақ уақыттан кейін жағдай сондай болды, үлкен гайолалармен кеме жүзу мүмкін болмай қалды, бірақ кіші кемелермен әлі де жүзуге болады. Осы ескі кемелердің қабықтары әлі күнге дейін Пирапора өзенінде көрініп тұр. 2009 жылдан бері бір ғана кеме, "Бенжамин Гимараес", Пирапорадан Сан-Ромауға және кері бағытта қысқа қашықтыққа туристік круиздер жасап тұр.

Балық

Сан-Франциско өзенінің бассейнінде 200-ден астам балық түрі белгілі, және болашақта, әсіресе өзеннің салыстырмалы түрде жақсы зерттелмеген жоғарғы бөліктерінен, тағы бірнеше түрлер табылуы күтілуде. Өзен бассейніндегі белгілі балық түрлерінің шамамен 10% қауіп төменде, ал 13% балық аулауда маңызды. Бассейндегі белгілі балық түрлерінің шамамен 64% эндемиктер, олардың ішінде Lophiosilurus alexandri (жазық сымбас), Orthospinus franciscensis (харацин және оның туысының жалғыз өкілі) және Salminus franciscanus (алтын дорадоға жақын түр). Сан-Франциско өзенінің бассейнінде, әсіресе Cynolebias және Hypsolebias туыстарынан 40-тан астам жылдық килифиш түрлері табылған.

Қалалар мен халық саны

Өзен арқылы өтетін аймақ кең және сирек қоныстанған, бірақ өзен бойында бірнеше қала орналасқан. Минас-Жерайс штатынан басталатын өзен Пирапора, Сан-Франциско, Януария, Бом-Хесус-да-Лапа, Петролина мен Жуазеироның егіз қалалары және Паулу-Афонсу қалаларынан өтеді. Ішкі аймақ құрғақ және аз халыққа ие болғандықтан, көптеген қалалар шағын және оқшауланған. Тек Петролина мен Жуазеиро ғана орташа өлшемдегі қалаларға өсіп, суармалы егіс негізіндегі жеміс өндірісі арқасында гүлденген.

Су электр бөгеттері

Өзеннің су электрлік әлеуеті 1955 жылы Баия мен Алагоас арасында Паулу Афонсу бөгеті салынғанда қолданыла бастады. Паулу Афонсу электр станциясы қазір бүкіл Солтүстік-Шығыс Бразилиясын электр қуатымен қамтамасыз етеді. Кейіннен тағы төрт ірі су электр станциясы салынды: 1961 жылы салынған Минас-Жерайс штатындағы Трес-Мариас, 1977 жылы салынған Баия штатындағы Собрадиньо, 1988 жылы Баия мен Пернамбуко арасындағы Луиз-Гонзага (Итапарика) және 1994 жылы Пираньяс қаласының жанындағы Синго. Собрадиньо су қоймасы – әлемдегі ең ірі жасанды көлдердің бірі, оның ауданы… Паулу Афонсу және Синго бөгеттері арасындағы әсерлі каньондар аймағы, Синго су қоймасының бір бөлігімен қоса, Рио-Сан-Франсиску табиғи ескерткішімен қорғалады.

Мәдени маңызы

Сан-Франциско тарихында, әсіресе халық ауыз әдебиетінде зор маңызы бар. Бұл тарих әндерде, аңыздарда және сувенирлерде бейнеленген. Сувенирлердің негізі – гайола қайықтарының басында орнатылатын карранкалар, олар өзендегі шайтандарды қайықтан аластату үшін жасалған, белгілі бір гаргульдер түрі. Өзеннен шалқап жатқан туристік дүкендерде жоғалып бара жатқан түпнұсқалардың заманауи көшірмелері мен кішкентай мүсіншелері сатылады. Өзен шайтандары мен құбыжықтары туралы әңгімелер бүгінге дейін жетіп келді. Пауло Афонсодан Алагоас штатындағы Пенедо тарихи қаласына дейін өзен тік жартасты шатқалдың түбінде жатыр. Жақын орналасқан Пираньяс қаласы бір кезде теміржолдың соңғы станциясы болған. Сол дәуірден сақталған көптеген тарихи ғимараттар қалада бар. Олар қайта жаңартылып, туристерді қызықтыратын орынға айналуда.

Даулы бағытты ауыстырып салу жобасы (құрылыста)

2005 жылы Бразилия үкіметі өзеннен суды Бразилияның төрт штатының – Сеара, Пернамбуко, Параиба және Рио-Гранде-ду-Норте штаттарының құрғақ аймақтарына жеткізетін су бұру жобасын ұсынды. Бұл жобаға экологиялық жағдайды қорғайтындар қарсы шығып, оның зияны пайдадан артық екенін, тек ірі жер иелері мен өте шағын топқа пайда келтіретінін, ал экологиялық салдарының ауқымды болатынын айтады. Үкімет болса, жобаның төрт штаттың халқына аса қажетті сумен қамтамасыз ететінін мәлімдейді. Су бұру жобасының бастапқы нүктесі Кабробода орналасқан.