Кіріспе

Француз Полинезиясының тілі

Таити тілі (тахит: Reo Tahiti, Француз Полинезиясы тілдерінің бір бөлігі) – полинезиялық тіл, негізінен Француз Полинезиясындағы Қоғам аралдарында сөйленеді. Ол Шығыс Полинезия тобына жатады. Таити тілінде батыс елдерінен келген колонистер келгенге дейін жазба дәстүр болмағандықтан, оны алғаш рет 19-ғасырдың басында Лондон миссионерлік қоғамының миссионерлері жазып түсірген.

Тарих

18 ғасырдың соңында еуропалықтар Таитиге алғаш келген кезде, онда жазу жүйесі болмаған, ал таити тілі тек ауызша тіл болған. Кейбір ерте еуропалық саяхатшылардың, соның ішінде Киростың, есептерінде Маркеза аралдарының жергілікті халқымен алғашқы қарым-қатынас кезінде естілген маңызды таити сөздерін жазуға жасалған тырастықтар қамтылған. "Эндевор" кемесінде лейтенант Джеймс Кук және кеме капитаны Роберт Молино, таитилік ариои Тупая айтқан сөздер бойынша тиісінше 72 және 55 аралдың атауларын жазып алды. Олардың көпшілігі полинезия мифологиясының "географиялық емес" немесе "көне аралдары" болды және барлығы фонетикалық ағылшын әрпімен транскрипцияланды. 1797 жылы Джеймс Уилсон басқарған "Дафф" атты британдық кемемен протестант миссионерлері Таитиге келді. Миссионерлердің арасында таити тілін үйренген Генри Нотт (1774–1844), таити патшасы Помаре II және уэльстік миссионер Джон Дэвис (1772–1855) болды. Олар Таити тіліне Киелі кітапты аудару үшін бірлесіп жұмыс істеді. Таити тіліндегі Киелі кітапта бес дауысты және тоғыз дауыссыз әріптер қабылданды, ол көптеген полинезиялықтардың оқу мен жазуды үйренуіне негізгі кітапшаға айналды. Джон Дэвистің әрпілік кітабы (1810) таити тілінде басылған алғашқы кітап болды. Ол сондай-ақ осы тілдің грамматикасы мен сөздігін жариялады.

Стресс

Таити тілінде стресс болжамды. Ол әрқашан сөздің соңғы үш бунасының біріне түседі және ауыр және жеңіл буналарды ажыратуға негізделеді. Дифтонгтары немесе ұзын дауыстылары бар буналар ауыр саналады. Басқа буналар жеңіл саналады. Ауыр буналар әрқашан екінші деңгейдегі стресс алады. Жалпы, сөздің алдынан соңғы бунасына негізгі стресс түседі. Дегенмен, егер соңғы бунада ұзын дауысты немесе дифтонг болса, сол бунаға негізгі стресс түседі. Егер алдынан соңғы бунада ұзын дауысты болса, ал алдынан соңғы буна жеңіл болса, алдынан соңғы бунаға негізгі стресс түседі. Стресс үлгісін түсіндіру үшін тағы бір ереже қажет болатын сөздердің басқа бір түрі де бар. Оларға «бірінші», «аяқ киім», «патша» кіреді, олардың барлығы алдынан соңғы бунаға стресс түседі. Осы сөздердің барлығында соңғы екі дауысты бірдей, олар глоттис тоқтауымен бөлінеді. Мұндай сөздерде соңғы буна экстраметрикалық, яғни стресс тағайындауына қатыспайды деп болжауға болады. Бұл экстраметрикалық қағида тек екі буналы сөздерге қолданбастанды, олар алдынан соңғы бунада стресс алады. Құрама сөздерде әр морфеманың стрессі бар бунасы екінші деңгейдегі стресс алады, ал соңғы морфеманың стрессі бар бунасы бірінші деңгейдегі стресс алады. Мысалы, *manureva* 'ұшақ' (*manu* 'құс' және *reva* 'кетеді') сөзі осылай айтылады. Таити тілінде қайталау да бар. Кейбір етістіктердің соңғы буналары қайталанып, етістікке қайталамалық мән береді. Мысалы, *reva* *revareva* болады, «жылдам жаса» сөзі , ал *pīhae* 'жарып жіберу' *pīhaehae* болады. Қайталанған етістіктерде соңғы етістік бунасы негізгі стресс алады, ал алдыңғылары екінші деңгейдегі стресс алады. Сөзге қосымшалар қосылғанда, түбір сөздің негізгі және екінші деңгейдегі стрессі екінші және үшінші деңгейдегі стресс ретінде сақталады, ал сөз үшін жаңа негізгі стресс есептеледі. Үшінші және екінші деңгейдегі стресс көбінесе біріктіріледі. Қосымша әрқашан негізгі стресс алмайды. Мысалы, етістіктерге атау жасаушы қосымша қолданылғанда, стандартты стресс тағайындауы түбір етістіктің соңғы бунасына стресс түсуіне әкеледі. Бұл V дауысының стрессін жоюға байланысты. Мысалы, «өмір» сөзі (*ora* 'тіршілік ету' және ) алдынан соңғы бунаға стресс түсіп айтылады. Түбір сөзге қосылған префикстер негізгі стресс алмайды. Мысалы, *rama* 'көру' сөзімен байланысты «көру» сөзі екінші бунада стресс алады, бірінші бунадағы ұзын дауыстыға қарамастан. Бұл «түсіну» етістігінде де көрінеді. Оған себептік префиксі қосылғанда, ол сөзіне айналады, ол алдынан соңғы бунада стресс алады.

Типографиялық

Eta әріптері The (қазіргі уақытта okina ретінде кодталған), Lucida Sans шрифтінде көрінетіндей. Бұрынғы кезде таити тіліндегі глоттальды тоқтату сирек жазылатын, бірақ бүгінде ол көбінесе тік апостроф немесе типографиялық тұрғыдан артықшылыққа ие икемді апостроф (төменде қараңыз) түрінде, гавай тіліндегі бұрылған апострофтың (жергілікті атауы ʻokina) орнына қолданылады. Сөздіктердегі әліпбилік тәртіпте глоттальды тоқтатулар ескерілмейтін. Дегенмен, қазіргі ғалымдар мен зерттеушілер глоттальды тоқтатуларды дұрыс қолданып мәтін жариялайды. Тарава мен қолданылуы басқа полинезия тілдеріндегі осындай символдардың қолданылуымен бірдей болғанымен, оны Таити академиясы қолдайды және аумақтық үкімет қабылдайды. Акценттерді қолданудың оннан астам әдісі бар. Олардың кейбіреулері тарихи және қазір қолданылмайды. Қазіргі уақытта Таити академиясы қай түрінде көрсетілуі керек – әдеттегі апострофта ма, әлде бұрылған апострофта ма (гавай тілінде ʻokina деп аталады) – туралы соңғы шешімін бермеген сияқты. ASCII апострофы француз AZERTY пернетақтасында апостроф пернесін бассаңыз шығатын символ болғандықтан, жазушылар глоттальды тоқтатуларды белгілеу үшін оны қолдануға бейім. Бірақ, цифрлық құжаттардағы негізгі тыныш белгілердің әріптерге автоматты түрде ауыстырылуынан туындайтын қиындықтарды болдырмау және таити және француз тілдерін араластыратын көптілді мәтіндердегі әдеттегі апострофпен шатастыруды (апостроф француз тіліндегі жалпы есімдердің, сөздердің немесе бөлшектердің соңындағы соңғы шваның жойылуын және дауысты дыбыспен басталатын сөз алдындағы бос орынның орфографиялық жойылуын көрсетеді, екі сөзді қамтитын бір фонемалық буынды білдіреді) болдырмау үшін, saltillo қолдануға болады. Бүгінде макрондармен белгіленген дауыстылар мен ұялы құрылғыларда да қолжетімді, әдепкі параметр ретінде немесе макрондармен дауыстыларды енгізуге арналған қосымшаны орнатқаннан кейін.

Грамматика

Таити тілі морфологиялық құрылымында грамматикалық қатынастарды білдіру үшін "көмекші сөздерді" (мысалы, предлогтар, артикльдер және бөлшектер) пайдаланады, еуропа тілдеріне тән болғандай, сөздердің өз түбірлерінің өзгеруіне емес. Жеке жалғаулы есімдер бірлік, көптік және екілік сандар үшін жеке формаларға ие болғандықтан басқа, бұл тіл өте аналитикалық тіл болып табылады.

Жекелік алмастырушылар

Таити тілінде, көптеген австронезия тілдері сияқты, бізді қамтитын және қамтимайтын есімдіктер бөлек, сондай-ақ жекеше, екіше және көпше жақтар ажыратылады.

Бірлік

Au ("а", "о" немесе "у" әріптерінен кейін Vau) "Мен, мені": "Мен балық жедім"; "Мен ертең мектепке барамын". "Сен": "Сен балық жедің"; "Сен біздің машинамызды бүлдірдің". "Ол": "Ол балық жеді"; "Неге ол мұнда? Неге ол келді?" "Ол мұнда жоқ".

Екілік

Tāua '(ішкі) біз / біз екеуміз': 'Біз (біз екеуміз) балықты жедік'; E haere tāua 'Келіңіз' (сөзбе-сөз 'екеуміз'); 'Біздің досымыз келді'. Māua '(тек) біз / біз екеуміз': 'Біз балықты жедік'; 'Титауа мен мен үйге қайтамыз'; Nō māua tera fare 'Бұл біздің үйіміз'. "Сендер екеуің": "Сендер екеуің балықты жедіңдер"; "Сендер екеуің барыңдар"; "Бұл кітап сендер екеуіңе тиесілі". Rāua 'екеуі': 'Олар (екеуі) балықты жеді'; Nō hea mai rāua? 'Олар (екеуі) қайдан келді?'; 'Ол және Па үйде қалды'.

Сөз тәртібі

Типологиялық тұрғыдан алғанда, таити тіліндегі сөздердің реті VSO (етістік-тұрғылық-объект) болып келеді, бұл полинезия тілдеріне тән ерекшелік. Ал, егер етістіктерді/модалдық мағынаны (объектсіз) білдіргенде, сөздердің реті етістік-тұрғылық-тұрғын мүше болып өзгереді. Сөздердің ретіне мысалдар: