Байонна қаласы: тарихы мен географиясы

Байонна, Франция: Атлантикалық Пиреней департаментіндегі қала, Аквитания аймағында орналасқан. Нив және Адур өзендерінің тоғысында, Баск елінің оңтүстігінде.

28 мин оқу

100%

Дереккөз: Bayonne — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Атлантикалық Пиренейдің субпрефектурасы, Новая Аквитания

Байон (баджон; ; ; lang es) – Испания шекарасына жақын, Оңтүстік-Батыс Францияда орналасқан қала. Бұл коммуна және Атлантикалық Пиреней департаментіндегі екі субпрефектураның бірі, Nouvelle Aquitaine аймағында орналасқан. Байон Ниве және Адур өзендерінің қосылған жерінде, Баск елінің мәдени аймағының солтүстік бөлігінде жатыр. Қала Баск аймақтық қауымдастығының орталығы болып табылады, ол Атлантикалық Пиренейдің батыс жартысын, соның ішінде жағалаудағы Биарриц қаласын қамтиды. Бұл аймақ сонымен қатар Гасконияның оңтүстік бөлігін құрайды, мұнда Аквитания бассейні Пиреней алдының бастауымен жалғасады. Жақын орналасқан Англе, Биарриц, Сен-Жан-де-Люз және бірнеше кішігірім коммуналармен бірге Байон 2018 жылғы халық санауы бойынша 273 137 тұрғыны бар қалалық аймақ құрайды; Байон коммунасында 51 411 адам тұрады. Қала Баск Еуроқаласы Байонн Сан-Себастьянның да бөлігі болып табылады. Ниве және Адур өзендерінің сол жағалауындағы аумақ б.з. дәуірінен бұрын қоныстанған болуы мүмкін; б.з. 1 ғасырында Тарбеллилер аумақты басып алған кезде бекінілген қоршау болғандығы куәландырылған. Археологиялық зерттеулер 4 ғасырдың соңында, қала Васкондармен қоныстанбас бұрын, Новенпопуланиядағы римдік каструмның, бекіністің болғандығын растады. 1023 жылы Байон Лабурдың астанасы болды. 12 ғасырда қала Ниве өзенінің сағасына дейін және одан әрі кеңейді. Осы кезде Адур өзенінің үстінен алғашқы көпір салынды. 1152 жылы Элеонора Аквитандықпен некелесу арқылы қала ағылшыздардың билігіне көшті: ол теңіз саудасының арқасында әскери және, ең бастысы, коммерциялық маңызға ие болды. 1177 жылы Англияның Ричард Арыстанжүректі патшасы қаланы Лабур виконтынан бөліп, бақылауға алды. 1451 жылы жүз жылдық соғыстан кейін қала Франция коронасының құрамына кірді. Ағылшыздармен сауданың тоқтатылуына өзеннің біртіндеп лайланып, кемелерге қатынас мүмкін болмай қалуы ілесіп келді. Қала солтүстікке қарай дамыған сайын, бұрынғы кезеңдермен салыстырғанда маңызы төмендеді. Сент-Эспирт ауданы бастапқыда Альгамбра жарлығы бойынша Испаниядан қуылған сефард еврейлерінің қоныстануынан пайда болды. Бұл қауым шоколад жасау өнерін әкелді, соның нәтижесінде Байон шоколадымен танымал болды. 1578 жылы Луи де Фуаның басшылығымен Адур өзенінің арнасы өзгертіліп, суды құрғатып, өзен бұрынғы құйылысына қайта оралды. Байон жүз жылдан астам уақытқа жоғалтқан теңіз саудасын қайта қалпына келтіргеннен кейін гүлденді. 17 ғасырда қала Ваубанмен бекітілді, оның жұмыстары 100 жыл бойы қорғаныс үлгісі ретінде қолданылды. 1814 жылы Байон және оның айналасы Наполеон әскерлері мен Веллингтон герцогы басқарған испандық-англо-португалдық коалиция арасындағы шайқас ошағы болды. Бұл қала қоршауға алынған соңғы рет болды. 1951 жылы аймақта Лак газ кен орны табылды; одан алынған күкірт және байланысты мұнай Байон портынан тасымалданады. 20 ғасырдың екінші жартысында көптеген тұрғын үйлер салынды, шеткері аймақтарда жаңа аудандар құрылды. Қала Англе және Биаррицпен бірге агломерация құру үшін дамыды: бұл агломерация үлкен Баск Ландес қалалық аймағының орталығына айналды. 2014 жылы Байон 45 000-нан астам тұрғыны бар коммуна болды, Байон қалалық аймағының және Кот Баск Адур агломерациясының орталығы. Бұл Англе және Биаррицті де қамтиды. Қала Баск Баяны Сан-Себастьян Еуроқаласының маңызды бөлігі болып табылады және Адур алабының экономикалық астанасы рөлін атқарады. Порт арқылы сатып алу және теңіз тасымалын жүзеге асыру мүмкіндіктерін пайдалану үшін металлургия және химия салалары құрылды. Бүгінгі таңда бизнес-қызметтер жұмыспен қамтудың ең ірі көзі болып табылады. Байон сонымен қатар мәдени астана, Баск және Гасконның күшті ықпалы бар және бай тарихи өткені бар қала. Оның мұрасы сәулетінде, музейлердегі коллекциялардың алуан түрлілігінде, гастрономиялық ерекшеліктерінде және Баонн фестивалі сияқты дәстүрлі шараларында көрінеді. Коммуна тұрғындары Байонна немесе Байонназ деп аталады.

Bayonne (bajɔn; ; ; lang es) is a city in Southwestern France near the Spanish border. It is a commune and one of two subprefectures in the Pyrénées Atlantiques department, in the Nouvelle Aquitaine region. Bayonne is located at the confluence of the Nive and Adour rivers in the northern part of the cultural region of the Basque Country. It is the seat of the Communauté d'agglomération du Pays Basque which roughly encompasses the western half of Pyrénées Atlantiques, including the coastal city of Biarritz. This area also constitutes the southern part of Gascony, where the Aquitaine Basin joins the beginning of the Pre Pyrenees. Together with nearby Anglet, Biarritz, Saint Jean de Luz, as well as several smaller communes, Bayonne forms an urban area with 273,137 inhabitants at the 2018 census; 51,411 residents lived in the commune of Bayonne proper. It is also a part of Basque Eurocity Bayonne San Sebastián. The site on the left bank of the Nive and the Adour was probably occupied before ancient times; a fortified enclosure was attested in the 1st century at the time when the Tarbelli occupied the territory. Archaeological studies have confirmed the presence of a Roman castrum, a stronghold in Novempopulania at the end of the 4th century, before the city was populated by the Vascones. In 1023, Bayonne was the capital of Labourd. In the 12th century, it extended to the confluence and beyond of the Nive River. At that time, the first bridge was built over the Adour. The city came under the domination of the English in 1152 through the marriage of Eleanor of Aquitaine: it became militarily and, above all, commercially important, thanks to maritime trade. In 1177, Richard the Lion Heart of England took control of it, separating it from the Viscount of Labourd. In 1451, the city was taken by the Crown of France after the Hundred Years' War. The loss of trade with the English was followed by the river gradually filling with silt and becoming impassable to ships. As the city developed to the north, its position was weakened compared to earlier times. The district of Saint Esprit developed initially from settlement by Sephardic Jewish refugees fleeing the Spanish expulsions dictated by the Alhambra Decree. This community brought skill in chocolate making, and Bayonne gained a reputation for chocolate. The course of the Adour was changed in 1578 by dredging under the direction of Louis de Foix, and the river returned to its former mouth. Bayonne flourished after regaining the maritime trade that it had lost for more than a hundred years. In the 17th century, the city was fortified by Vauban, whose works were followed as models of defense for 100 years. In 1814, Bayonne and its surroundings were the scene of fighting between the Napoleonic troops and the Spanish Anglo Portuguese coalition led by the Duke of Wellington. It was the last time the city was under siege. In 1951, the Lacq gas field was discovered in the region; its extracted sulphur and associated oil are shipped from the port of Bayonne. During the second half of the 20th century, many housing estates were built, forming new districts on the periphery. The city developed to form a conurbation with Anglet and Biarritz: this agglomeration became the heart of a vast Basque Landes urban area. In 2014, Bayonne was a commune with more than 45,000 inhabitants, the heart of the urban area of Bayonne and of the Agglomeration Côte Basque Adour. This includes Anglet and Biarritz. It is an important part of the Basque Bayonne San Sebastián Eurocity and it plays the role of economic capital of the Adour basin. Modern industries—metallurgy and chemicals—have been established to take advantage of procurement opportunities and sea shipments through the harbour. Business services today represent the largest source of employment. Bayonne is also a cultural capital, a city with strong Basque and Gascon influences, and a rich historical past. Its heritage is expressed in its architecture, the diversity of collections in museums, its gastronomic specialties, and traditional events such as the noted Fêtes de Bayonne. The inhabitants of the commune are known as Bayonnais or Bayonnaises.

Этимология

Қазіргі баск тіліндегі дұрыс жазылысы Baiona және Gascon Occitan тілінде де осылай болғанымен, "Bayonne атауының тарихи және тілдік тұрғыдан әлі де шешілмеген бірқатар мәселелері бар". Оның мағынасына қатысты түрлі түсіндірулер бар. Bayonne-дағы onne жұрнағы гидронимдердегі onne немесе одан туындаған топонимдерде кездесетін көптеген сөздерден шығуы мүмкін. Кейбір жағдайларда onne элементі үнді-еуропалық түбірге сәйкес келеді: *ud r/n (грек тіліндегі húdōr сөзінен гидро, гот тіліндегі watt сөзінен "су" мағынасы), демек *udnā "су" дегенді білдіреді, Vienne сөздігінде unna және onno түрінде кездеседі. Осылайша, Unna Адур өзенін білдіреді. Бұл топонимикалық тип жергілікті жерден өтетін өзенді еске түсіреді. unna сөзі Гароннаның атында да кездеседі (Garunna – бірінші ғасыр, Garonna – төртінші ғасыр). Дегенмен, Шаренте (Karantona, 875 жыл) немесе Шарентонна (Carentona, 1050 жыл) атауында кельт тіліне дейінгі ona жұрнағын табуға болады. Бұл түпнұсқа латын түбірінен шыққан, "судың кең жайылымы" мағынасын беретін Gascon қосымшасы болуы мүмкін, немесе баск тілінен алынған атау, онда bai – "өзен", ал ona – "жақсы" дегенді білдіреді, демек "жақсы өзен". Эжен Гойхенештің ұсынысын, Манекс Гойхенеш қайталап, Жан Батист Орпустан қолдаған пікір бойынша, бұл bai una – "өзеннің орны" немесе bai ona – "өзен жанындағы төбе". Баск тілінде ibai – "өзен", ал muinoa – "төбе" дегенді білдіреді. "Францияның солтүстігінен оңтүстігіне дейінгі көптеген қалалық жер аттарының шығанақ немесе Bayon элементінен шыққандығы естен шығып кеткен болуы мүмкін: Bayons, Bayonville, Bayonvillers, және олардың баск немесе гаскондық екендігі туралы ерекше мәселе туындайды" дейді Пьер Урмат. Алайда, Bayonne-ның ең көне түрі – Baiona, әйелдік немесе a тақырыбын анық көрсетеді, бұл Béon немесе Bayon үшін тән емес. Сонымен қатар, Солтүстік Франциядағы Bayonville немесе Bayonvillers қалаларындағы Bayon – бұл жеке германдық есім, Baio.

Тарихқа дейінгі дәуір

Нақты объективті деректердің болмауына байланысты, бұл жерде ежелгі заманға дейінгі кезеңде балық аулау ауылы болған деген сенімге негіз бар. Байон аймағында Орта Палеолиттен бастап, әсіресе көршілес Сен-Пьер-д'Ирубедегі қазбаларда, адамдар қоныстанғандығының көптеген іздері табылды. Екінші жағынан, қазіргі Кафедралды шаршыда Ниваға қарап тұрған, шамамен биіктігі бар үйінді анықталды, ол Ниваның сол жағалауында табиғи қорғаныс пен қолдануға болатын портты құрады. Сол кезде үйінді солтүстік және батыс жағынан Адур батпақтарымен қоршалған еді. Оның етегінде әйгілі «Байон теңізі» – екі өзеннің қосылған жері орналасқан, ол Сент-Эспирит пен Гранд-Байон арасында кеңістікке ие болып, қазіргі Бург-Нойф (Петит-Байон ауданында) орналасқан жерді толығымен жапқан болуы мүмкін. Оңтүстікке қарай Нива өзенінің соңғы бұрылысы Сен-Леон төбелерінің жанында кеңейеді. Дегенмен, Адур аңғарының тарылуы, сағаның бойындағы кез келген басқа жерге қарағанда оңай кешіп өтуге мүмкіндік берді. Қорытындылай келе, бұл биіктіктің стратегиялық маңызы соншалықты айқын болғандықтан, ол әрқашан мекенделген деп есептеуге болады. 1995 жылдың қазан және қараша айларында жүргізілген археологиялық зерттеулер осы болжамды қолдайтын бірнеше дәлелдер ұсынды. Готикалық собордың іргесінің бойындағы төрт қабатты топырақ қабатында (собордың апсиді аймағында) І ғасырдың соңына жататын ескі заттардың 2 метрлік тереңдігі табылды, атап айтқанда, итальяндық үлгіде жасалған Монтанның галл керамикасы, жұқа қабырғалы ыдыстар және амфора сынықтары. «Оңтүстік секторда», монастырь есігінің жанында І ғасырдың екінші жартысына және III ғасырдың бірінші жартысына жататын заттар мен монеталар табылған. Әскери мақсатта емес, адамның болуының жоғары ықтималдығы, кем дегенде үшінші ғасырдың шамасында бұл жердің игерілгенін уақытша растайды. IV ғасырдың соңына жататын римдік каструм, Новемпопуланияның бекітілген орны ретінде дәлелденді. Лапурдум деп аталған бұл атау Лабурд провинциясының аты болды. Эжен Гойхенешеге сәйкес, Baiona атауы қала, порт және соборды білдірсе, Лапурдум тек аумақтық белгілеу болған. Бұл римдік қоныс стратегиялық маңызға ие болды, өйткені ол Пиреней арқылы өтетін жолдарды және римдік билікке қарсылық көрсеткен жергілікті халықты бақылауға мүмкіндік берді. Бірнеше авторлардың пікірінше, құрылыстың ауданы 6-10 гектарды құрады.

In the absence of accurate objective data there is some credence to the probable existence of a fishing village on the site in a period prior to ancient times. Numerous traces of human occupation have been found in the Bayonne region from the Middle Paleolithic especially in the discoveries at Saint Pierre d'Irube, a neighbouring locality. On the other hand, the presence of a mound about high has been detected in the current Cathedral Quarter overlooking the Nive ,which formed a natural protection and a usable port on the left bank of the Nive. At the time ,the mound was surrounded north and west by the Adour swamps. At its foot lies the famous "Bayonne Sea"—the junction of the two rivers—which may have been about wide between Saint Esprit and the Grand Bayonne and totally covered the current location of Bourg Neuf (in the district of Petit Bayonne). To the south ,the last bend of the Nive widens near the Saint Léon hills. Despite this, the narrowing of the Adour valley allows easier crossing than anywhere else along the entire length of the estuary. In conclusion, the strategic importance of this height was so obvious it must be presumed that it has always been inhabited. The archaeological discoveries of October and November 1995 provided a shred of evidence to support this projection. In the four layers of sub soil along the foundation of the Gothic cathedral (in the "apse of the cathedral" area), a 2 metre depth was found of old objects from the end of the 1st century—in particular sigillated Gallic ceramics from Montans imitating Italian styles, thin walled bowls, and fragments of amphorae. In the "southern sector" near the cloister door, there were objects from the second half of the 1st century as well as coins from the first half of the 3rd century. A very high probability of human presence, not solely military, seems to provisionally confirm the occupation of the site at least around the third century. A Roman castrum dating to the end of the 4th century has been proven as a fortified place of Novempopulania. Named Lapurdum, the name became the name of the province of Labourd. According to Eugene Goyheneche, the name Baiona designated the city, the port, and the cathedral while that of Lapurdum was only a territorial designation. This Roman settlement was strategic as it allowed the monitoring of the trans Pyrenean roads and of local people rebellious to the Roman power. The construction covered 6 to 10 hectares according to several authors.

Орта ғасырлар

Географиялық орналасуы, өзендер жүйесінің шығыстан батысқа қарай бағытталған торабында және Еуропаны Иберия түбегімен солтүстіктен оңтүстікке қарай байланыстыратын жол желісінің қиылысында орналасуы, осы жерді қамал және порт рөлін бірдей атқаруға ыңғайлы етті. Римдік дәуірден кейін қала 12-15 ғасырлар аралығында үш ғасыр бойы васкондар мен ағылшындардың билігіне кезекпен қарады. Римдіктер 4-ші ғасырда қаланы тастап кетті, ал әрқашан болған басктар Гаронна, Океан және Пиреней таулары арасындағы бұрынғы Новемпопулания провинциясын бақылады. Новемпопулания Васкония, содан кейін Гаскония деп аталды (германдықтардың, визиготтар мен франктардың шапқындарынан туындаған өзгеріс). Басктардың жазық аймақтағы ықпалы, римдік мәдениеттің таралуына қарсы әлсіз болды. Баск және латын тілдерінің қосылуынан гаскон тілі пайда болды. Байонна қаласының жоғары орта ғасырлардағы тарихына қатысты құжаттар көбінесе жоқ, тек екі нормандық шапқыншылықтан басқа: 844 жылғы күмәнді шапқыншылық және 892 жылғы растамаланған шапқыншылық. 1023 жылы Лаборд құрылғанда, Байонна астанасы болды және виконт осы жерде тұрды. Байоннаның тарихы 1056 жылы Базас епискобы Раймонд II Жасқа Байонна шіркеуін салуды тапсырған кезде басталды. 1130 жылы Арагон королі Альфонсо Соғысшы қаланы қоршауға алды, бірақ сәттілікке жете алмады. 1152 жылы Элеонора Аквитандық Англияның Генрих II-ге үйленгенде Байонна ағылшын билігіне көшті. Бұл одақ Байоннаға көптеген саудалық жеңілдіктер берді. Байондықтар Бордо шараптарын және басқа оңтүстік-батыс өнімдерін – мырыш, шұжық және ваданы Англияға тасымалдады. Байонна сол кезде маңызды әскери база болып табылды. 1177 жылы Ричард патша Лаборд виконттығын бөліп, Устарицті оның астанасы етіп белгіледі. Көптеген қалалар сияқты, 1215 жылы Байонна муниципалдық хартаны алды және феодалдық биліктен азат болды. 1273 жылы ресми жарияланған, қаланың ерекше әдет-ғұрыптары бес ғасыр бойы күшінде болды, Байонна Лабордтан бөлінгенше. Сол кезде Байоннаның өнеркәсібі кеме жасаумен басым болды: ағаш (емен, шаған, Пиренейден кестені, Ландестен қарағай) мол болды. Сонымен қатар, балық аулау, сауда кемелеріне экипаждарды ұсыну және, сол кезде кез келген сауда кемесін соғыс кемесіне айналдыру оңай болғандықтан, Англия Корольдік теңіз флоты үшін қызмет көрсету сияқты теңіз шаруашылығы да дамыды.

The geographical location of the locality at the crossroads of a river system oriented from east to west and the road network connecting Europe to the Iberian Peninsula from north to south, predisposed the site to the double role of fortress and port. The city, after being Roman, alternated between the Vascones and the English for three centuries from the 12th to the 15th century. The Romans left the city in the 4th century and the Basques, who had always been present, dominated the former Novempopulania province between the Garonne, the Ocean, and the Pyrénées. Novempopulania was renamed Vasconia and then Gascony after a Germanic deformation (resulting from the Visigoth and Frankish invasions). Basquisation of the plains region was too weak against the advance of romanization. From the mixture between the Basque and Latin language Gascon was created. Documentation on Bayonne for the period from the High Middle Ages are virtually nonexistent, with the exception of two Norman intrusions: one questionable in 844 and a second attested in 892. When Labourd was created in 1023, Bayonne was the capital and the Viscount resided there. The history of Bayonne proper started in 1056 when Raymond II the Younger, Bishop of Bazas, had the mission to build the Church of Bayonne

In 1130, the King of Aragon Alfonso the Battler besieged the city without success. Bayonne came under English rule when Eleanor of Aquitaine married Henry II of England in 1152. This alliance gave Bayonne many commercial privileges. The Bayonnaises became carriers of Bordeaux wines and other south western products like resin, ham, and woad to England. Bayonne was then an important military base. In 1177, King Richard separated the Viscounty of Labourd whose capital then became Ustaritz. Like many cities at the time, in 1215 Bayonne obtained the award of a municipal charter and was emancipated from feudal powers. The official publication, in 1273, of a Coutume unique to the city, remained in force for five centuries until the separation of Bayonne from Labourd. Bayonnaise industry at that time was dominated by shipbuilding: wood (oak, beech, chestnut from the Pyrenees, and pine from Landes) being overabundant. There was also maritime activity in providing crews for whaling, commercial marine or, and it was often so at a time when it was easy to turn any merchant ship into a warship, the English Royal Navy.

Қайта өрлеу дәуірі мен қазіргі заман

Жан де Дюнуа – Жанна д’Аркпен бірге шайқасқа қатысқан бұрынғы серігі – 1451 жылдың 20 тамызында қаланы басып алып, оны “көп құрбандықтарсыз” тәжге қосып алды, бірақ бір жыл ішінде төленуге тиіс 40 000 алтын экю соғыс өтемақысы есебінен, епископтың мүмкіндігін пайдалануының арқасында, ол “көкте ақ айқыш пен тәжбен біріккен, кейін лилияға айналатын нәрсені” көргенін мәлімдеді, бұл Байонды патша әскеріне қарсы күресуден бас тартуға көндірді. Қала Испания шекарасынан туындаған қауіптен қорғау үшін Франция патшаларымен бекітіліп келді. 1454 жылы Карл VII жеке сот округін құрды: Ланн Сенашылығы – «ағылшын кезеңінде Гвиеннің бір бөлігі», ол Байон, Дакс және Сен-Северді қоса алғанда, кең аумаққа билік етті және азаматтық сот төрелігін жүзеге асырды, округтік кеңесшілердің құзыретіне кіретін қылмыстық сот төрелігін жүргізді. Уақыт өте келе, Дакстағы «Сенашылдың қылышы» протоколдық рөлден басқа ешқандай рөл атқармады, ал Байон, Дакс және Сен-Север «Сенашылдың бас лейтенантының» билігімен жеке Сенашылдың де-факто орталығына айналды. 1462 жылдың мамыр айында король Людовик XI Байон келісіміне қол қойғаннан кейін патент арқылы екі жылдық жәрмеңкелер өткізуге рұқсат берді, содан кейін 1472 жылдың шілдесінде корольдің інісі, Берри герцогы Шарль де Валуаның қайтысынан кейін тұрғындардың әдет-ғұрыптарымен расталды. Испан инквизициясы Иберия түбегінде болған кезде испан және португалдық еврейлер Испаниядан, кейін Португалиядан қашып, Оңтүстік Францияға, соның ішінде Адур өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан Байонның солтүстік ауданы Сен-Эспиритке (Атлантикалық Пиренейлер) қоныстанды. Олар шоколад пен оны дайындау рецептін әкелді. 1750 жылы Сен-Эспириттегі (Пиреней Атлантикасы) еврей халқының саны шамамен 3500 адамға жеткен деп есептеледі. Қаланың алтын ғасыры 15 ғасырда Англиямен сауданың тоқтауымен және Адурдың солтүстікке қарай жылжуынан туындаған Байон портының лайлануымен аяқталды. 16 ғасырдың басында Лабурдеде оба ауруы пайда болды. Оның жолын тізілімдерді оқып білуге болады. 1515 жылдың шілдесінде Байон қаласына «обадан зардап шеккен жерлерден адамдарды қабылдауға тыйым салынды», ал 21 қазанда «біз осы қаланың барлық шаруалары мен тұрғындарына [ ] обалдың жұқпасына байланысты [ ] Бидарт шіркеуіне баруға тыйым саламыз». 1518 жылдың 11 сәуірінде Сен-Жан-де-Люзде оба ауруы болды және Байон қаласы «барлық шаруалар мен қала тұрғындарына және басқа да шетелдіктерге жұқпадан қайтыс болған адамдар орналасқан Сен-Жан-де-Люз жерімен қарым-қатынас жасауға тыйым салды». 1518 жылдың 11 қарашасында Байонда оба ауруы болды, сондықтан 1519 жылы қалалық кеңес Англеттегі Бриндос (сол кезде Бериндос) ауданына көшті. 1523 жылы Фуа графы Одет, Лаутрек виконты Карл V қызметіндегі Шалонның Филибертіне қарсы тұрып, Байонды қоршаудан босатты. Павия шайқасында жеңілгеннен кейін тұтқынға алынған Франциск I-ді босату үшін алынған құн төлемі Château Vieux-де жиналды. 1565 жылы Екатерина де Медичи мен Филипп II-нің елшісі Альба герцогының Байондағы кездесуі Байон сұхбаты ретінде белгілі. Франция патшалығының кейбір бөліктерінде католиктер мен протестанттар бір-бірімен соғысқан кезде Байон бұл қиындықтардан салыстырмалы түрде зардап шекпеген сияқты көрінді. Қала басшыларының қатаң билігі белгілі болды. Шын мәнінде, олар «қоғамдық игілік» атынан тәртіпті сақтау үшін зорлық-зомбылық пен қылмыстық санкцияларды қолданудан тартынбады. 16 ғасырдың екінші жартысында Байон қаласының мэрінің орынбасарлары болған Саубат және Иоганн Сорхайндо ағайындылары осы кезеңді жақсы бейнелейді. Олар жиі католицизм мен протестантизм арасында теріс талпыныстар жасады, бірақ әрқашан қаланың бірлігі мен беделін сақтауға тырысты. 16 ғасырда корольдің инженерлері Луи де Фуаның басшылығымен Адурдың бағытын өзгертіп, өзен арнасын сақтау үшін саға жасады. Өзен 1578 жылдың 28 қазанында мұхитқа құйылды. Байон порты белсенділіктің жоғары деңгейіне жетті. Треска және кит аулау балықшылар мен кеме иелерінің байлығын қамтамасыз етті. 1611-1612 жылдары Байон колледжінің директоры болашағы бар 26 жасар Корнелиус Янсен, кейіннен Янсениус аталған, Ипр епискобы болды. Байон Жансенизмнің туған жеріне айналды, бұл Людовик XIV монархиясын күшті түрде дүрліктірген қатаң ғылым болды. 17 ғасырдың ортасынан бастап француз ауылдарын мазалаған спорадикалық қақтығыстар кезінде Байон шаруалары оқ-дәрі жетіспеді. Олар ұзын аңшылық пышақтарын мылтықтарының оқ атуына бекітіп, кейін штык деп аталған уақытша найзалар жасады. Сол ғасырда Людовик XIV Вабанға қаланы нығайтуды тапсырды. Ол Сан-Эспирит Кап-де-У-ду-Пун ауданына қарап тұратын төбеде цитадель салды.

Jean de Dunois – a former companion at arms of Joan of Arc—captured the city on 20 August 1451 and annexed it to the Crown "without making too many victims", but at the cost of a war indemnity of 40,000 gold Écus payable in a year,—thanks to the opportunism of the bishop who claimed to have seen "a large white cross surmounted by a crown which turns into a fleur de lis in the sky" to dissuade Bayonne from fighting against the royal troops. The city continued to be fortified by the kings of France to protect it from danger from the Spanish border. In 1454, Charles VII created a separate judicial district: the Seneschal of Lannes a "single subdivision of Guyenne during the English period" which had jurisdiction over a wide area including Bayonne, Dax and Saint Sever and which exercised civil justice, criminal jurisdiction within the competence of the district councilors. Over time, the "Seneschal of the Sword", which was at Dax, lost any role other than protocol, and Bayonne, along with Dax and Saint Sever, became the de facto seat of a separate Seneschal under the authority of a "lieutenant general of the Seneschal". In May 1462, King Louis XI authorized the holding of two annual fairs by letters patent after signing the Treaty of Bayonne after which it was confirmed by the coutoumes of the inhabitants in July 1472 following the death of Charles de Valois, Duke de Berry, the king's brother. At the time the Spanish Inquisition raged in the Iberian Peninsula, Spanish and Portuguese Jews fled Spain and also later, Portugal, then settled in Southern France, including in Saint Esprit (Pyrénées Atlantiques), a northern district of Bayonne located along the northern bank of the Adour river. They brought with them chocolate and the recipe for its preparation. In 1750, the Jewish population in Saint Esprit (Pyrénées Atlantiques) is estimated to have reached about 3,500 people. The golden age of the city ended in the 15th century with the loss of trade with England and the silting of the port of Bayonne created by the movement of the course of the Adour to the north. At the beginning of the 16th century Labourd suffered the emergence of the plague. Its path can be tracked by reading the Registers. In July 1515, the city of Bayonne was "prohibited to welcome people from plague stricken places" and on 21 October, "we inhibit and prohibit all peasants and residents of this city [ ] to go Parish Bidart [ ] because of the contagion of the plague". On 11 April 1518, the plague raged in Saint Jean de Luz and the city of Bayonne "inhibited and prohibited for all peasants and city inhabitants and other foreigners to maintain relationships at the location and Parish of Saint Jean de Luz where people have died of the plague". On 11 November 1518, the plague was present in Bayonne to the point that in 1519 the city council moved to the district of Brindos (Berindos at the time) in Anglet. In 1523, Marshal Odet of Foix, Viscount of Lautrec resisted the Spaniards under Philibert of Chalon in the service of Charles V and lifted the siege of Bayonne. It was at Château Vieux that the ransom demand for the release of Francis I, taken prisoner after his defeat at the Battle of Pavia, was gathered. The meeting in 1565 between Catherine de Medici and the envoy of Philip II: the Duke of Alba, is known as the Interview of Bayonne. At the time that Catholics and Protestants tore each other apart in parts of the kingdom of France, Bayonne seemed relatively untouched by these troubles. An iron fist from the city leaders did not appear to be unknown. In fact, they never hesitated to use violence and criminal sanctions for keeping order in the name of the "public good". Two brothers, Saubat and Johannes Sorhaindo who were both lieutenants of the mayor of Bayonne in the second half of the 16th century, perfectly embody this period. They often wavered between Catholicism and Protestantism but always wanted to ensure the unity and prestige of the city. In the 16th century, the king's engineers, under the direction of Louis de Foix, were dispatched to rearrange the course of the Adour by creating an estuary to maintain the river bed. The river discharged in the right place to the Ocean on 28 October 1578. The port of Bayonne then attained a greater level of activity. Fishing for cod and whale ensured the wealth of fishermen and shipowners. From 1611 to 1612, the college Principal of Bayonne was a man of 26 years old with a future: Cornelius Jansen known as Jansénius, the future Bishop of Ypres. Bayonne became the birthplace of Jansenism, an austere science which strongly disrupted the monarchy of Louis XIV. During the sporadic conflicts that troubled the French countryside from the mid 17th century, Bayonne peasants wewhalesre short of powder and projectiles. They attached the long hunting knives in the barrels of their muskets and that way they fashioned makeshift spears later called bayonets. In that same century, Vauban was charged by Louis XIV to fortify the city. He added a citadel built on a hill overlooking the district of San Espirit Cap deou do Punt.

Француз революциясы мен империясы

Байон қаласының белсенділігі 18 ғасырда ең жоғары деңгейге жетті. Сауда палатасы 1726 жылы құрылды. Испания, Нидерланды, Антиль аралдарымен сауда, Ньюфаундленд жағалауындағы треска балығын аулау және құрылыс алаңдары порттағы белсенділіктің жоғары деңгейін сақтап келді. 1792 жылы Адур өзенінің оң жағалауында орналасқан Сен-Эспирит ауданы (революционерлер оны Порт-де-ла-Монтань деп атады) қаладан бөлініп, Жан-Жак Руссо деп аталды. Ол 1857 жылдың 1 маусымында Байон қаласымен қайта біріктірілді. 65 жыл бойы автономды коммуна Ландес департаментінің құрамында болды. 1808 жылы Марак сарайында императордың "достық қысымымен" испан корольі Карл IV Наполеоннің пайдасына тақтан басқандығы туралы құжатқа қол қойылды. Осы процесте Байон статуты – алғашқы испан конституциясы ретінде бекітілді. Сондай-ақ 1808 жылы Франция империясы Варшава герцогтығына Баёнь келісімін жүктеді, осы арқылы Пруссияның Францияға қарызын сатып алуға міндеттелді. 43 миллионнан астам алтын франк сомасындағы қарыз 21 миллион франкке сатылып алынды. Байон қаласын қоршау 1814 жылдың 5 мамырында Веллингтон басқаратын коалициядан жеңілген маршал Жан де Дью Соулттың Наполеон әскерлерінің тапсыруымен аяқталды, бұл осы кезеңнің соңы болды.

19 және 20 ғасырлар

1854 жылы Парижден теміржол келді, Биарриц жағажайларын көруге құштар көптеген туристерді әкелді. Байонна Адур өзенінің металлургиялық зауыттары арқылы болат өнеркәсібіне бет бұрды. Порт өнеркәсіптік сипатқа ие болды, бірақ 19 ғасырда оның баяу құлдырауы тоқтаусыз сияқты көрінді. Лак газ кен орнының табылуы белгілі бір серпіліс сыйлады. Байон келісімі 1856 жылдың 2 желтоқсанында жасалды. Ол Бидасоа өзенінің сағасынан Наварра және Арагон шекарасына дейінгі аумақтағы Франко-испан шекарасын белгілеудегі дауларды шешті. Қала 20 ғасырдың басында Биаррицке қосылу үшін үш жеңіл теміржол желісін салды. Ең тікелей желі – Байонн лицейі – Биарриц трамвайы 1888 жылдан 1948 жылға дейін жұмыс істеді. Сонымен қатар, Анле қаласына солтүстікке қарай бағытталған желі қызмет көрсетті, оны 1877 жылдан 1953 жылға дейін Bayonne Anglet Biarritz теміржол компаниясы басқарды. Соңында, Адур өзенінің сағасын және Атлант мұхитын, Анледегі тосқа арқылы жалғайтын желі 1919 жылдан 1948 жылға дейін VFDM réseau basque компаниясымен жұмыс істеді. 1933 жылдың 23 желтоқсанында таңертең вице-префект Антельме Байонн қалалық банкінің директоры Густав Тиссиерді қабылдады. Ол оның табанды сұрақтарына қызығушылықпен, тіпті таңғалумен жауап берді. Ол ғасырдың ең ірі алаяқтығына айналған осы алаялықты іске асырып жатқан адамды көргенде таңқалды. "Кредит Муниципаль банкінің директоры Тиссиер жалған құжат жасау және мемлекеттік қаражатты жымқыру күдігімен тұтқындалды және түрмеге қамалды. Ол Кредит Муниципаль атынан мыңдаған жалған облигациялар шығарды [ ]" Осылай Стависки ісі басталды, ол басқа да жанжалдар мен саяси дағдарыстармен бірге 1934 жылғы 6 ақпандағы Париж көтерілісіне әкелді.

Дүниежүзілік соғыстар

249-шы жаяу әскер полкі, 49-шы жаяу әскер полкінен құрылды, Бірінші дүниежүзілік соғыста операцияларға қатысты, соның ішінде де Дам шайқасы, әсіресе Креонн үстіртінде. 700 байонет қақтығыста қаза тапты. 1914 жылдың тамызында Байон қаласында шетелдік еріктілерді тарту орталығы құрылды. Онда көптеген ұлт өкілдері болды, әсіресе испандар, португалдар, чехтар және поляктар. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Байон 1940 жылдың 27 маусымынан 1944 жылдың 23 тамызына дейін 3-ші СС танк дивизиясы "Тотенкопф" басып алды. 1942 жылдың 5 сәуірінде одақтастар Байонға қонуға тырысты, бірақ баржа Адур өзеніне үлкен қиындықпен енгеннен кейін операция тоқтатылды. 1944 жылдың 21 тамызында портта жиырма кемені жарылқағаннан кейін неміс әскерлері кері шегінді. 22-сі күні бес көліктен тұратын соңғы колонна қала арқылы өтті. Ол гестапо кеден агенттерін және фельджандармерияның бір бөлігін тасымалдады. Бір немесе бірнеше неміс автоматтарынан атып, үш адамды қаза қылды. 23-і күні, жас вице-префект Гай Ламасур Алжирде 27 маусымнан бері құрылған Франция Республикасының Уақытша Үкіметін өкілдік ете отырып, "арнайы қалалық делегациясын" ресми емес және дереу орнатып қойды.

Байонна кантондары

1789 жылғы 22 желтоқсандағы Жарлыққа сәйкес Байон екі кантонның құрамына кірді: Байон Солтүстік-шығысы, оған Байон қалалық әкімдігінің бір бөлігі қосылып, Букау, Сен-Пьер-д'Ирубе, Лахонс, Мугер және Уркуит кірді; және Байон Солтүстік-батысы, оған Байон қалалық әкімдігінің қалған бөлігі қосылып, Анлет, Аркангуес және Басуссари кірді. 1973 жылы кантондардың бірінші қайта қаралуында осы жалпы аумақтан үш кантон құрылды; географиялық аймақ: Солтүстік Байон, Шығыс Байон және Батыс Байон. 1982 жылы тағы бір қайта құру негізінен Байонға бағытталды және Букауды қамтитын Байон Солтүстік кантонынан басқа, Байон Шығыс және Байон Батыс кантондары өзгеріссіз қалды. 22 және 29 наурызда өткен 2015 жылғы француздық департамент сайлауларынан бастап, 2014 жылғы 25 ақпандағы жарлық күшіне еніп, жаңа бөлініс қолданысқа алынды. Тағы да Байонды орталық еткен үш кантон анықталды: Баёня 1—Анлеттің бір бөлігімен; Баёня 2—Бұқауды қамтиды; және Баёня 3 қазір аймақтың кантондық аумақтық бөлінісін белгілейді.

Сот және әкімшілік іс жүргізу

Байон аймақтың көптеген соттарының орналасқан жері. Ол Байонның Tribunal d'instance (Ауданылық соты), Байонның Tribunal de grande instance (Жоғары сот), Паудың Cour d'appel (Апелляциялық соты), Байонның Tribunal pour enfants (Кәмелетке толмағандар соты), Байонның Conseil de prud'hommes (Еңбек дауы туралы сот), Байонның Tribunal de commerce (Коммерциялық сот), Паудың Tribunal administratif (Әкімшілік соты) және Бордоның Cour administrative d'appel (Әкімшілік апелляциялық соты) қарауына жатады. Коммунада полиция бөлімі, Департаменттік жандармерия, аудандық жандармерияның Автономиялық аумақтық бригадасы, Мобильдік жандармерияның 24/2 эскадрильясы және Салық жинау кеңсесі бар.

География

Байон Францияның оңтүстік-батысында, Баск елі мен Гасконияның батыс шекарасында орналасқан. Ол Адур және оның сол жағынан құятын Нив өзендерінің қосылған жерінде, Атлант мұхитының жағалауынан 6 км қашықтықта дамыған. Бұл коммуна Баск провинциясының Лабурд аймағының бір бөлігі болған.

Жол

Байон A63 тас жолының (Бордо – Испания) және A64 тас жолының D1 жалғасының (Тулузға қарай) қиылысында орналасқан. Қала үш қосылыс арқылы қызмет көрсетеді, олардың екеуі A63 тас жолында: шығу (Bayonne Nord) Байонның солтүстік аудандарына қызмет етеді, сонымен қатар қала орталығына жылдам қол жеткізуге мүмкіндік береді, ал шығу (Bayonne Sud) оңтүстікке және Англетке жол ашады. Үшінші қосылыс – D1 / A64 Моссеролл қосылысы арқылы (Баён Моссеролл шығу орны), ол сол аттас ауданды байланыстырады, сондай-ақ Могер және Сен-Пьер-д'Ирубе көршілес муниципалитеттеріне де қызмет көрсетеді. Байон арқылы Парижді Хендайға жалғастырған Route nationale 10 тас жолы бұрынғыдан төмендетіліп, енді D810 облыстық жолы болып табылады. Байоннан Тулузға дейінгі 117-ші ұлттық тас жол D817 облыстық жолына дейін төмендетілді.

Көпірлер

Нива және Адур өзендері арқылы бірнеше көпірлер салынған, олар түрлі аудандарды байланыстырады. Адурдың ағысынан келгенде, алдымен A63 көпірі, содан кейін D 810 жолын алып жүретін Сен-Фредерик көпірі, одан кейін ескі Эйфель темір көпірінің орнына салынған теміржол көпірі, Сен-Эсприт көпірі және соңында Гренет көпірі орналасқан. Сен-Эсприт көпірі Сен-Эсприт ауданын Нива өзенінің құйылысынан жоғары орналасқан "Амираль Берже" демалыс алаңымен байланыстырады. 1845 жылы бастапқыда ағаштан салынған ескі көпір, жеті аркасы бар таспен қайта салынды. Ол кезде ол алғашқы тасты салған Орлеанның Луи, Немурдың алтыншы герцогының құрметіне Немур көпірі деп аталды. Көп ұзамай көпір Сен-Эсприт деп аталды. 1868 жылға дейін көпірдің сол жағалауында жылжымалы бөлігі болды. 1912 жылы ат арбалары мен автокөліктердің қозғалысын жеңілдету үшін көпір кеңейтілді. Теміржол көпірі, содан кейін D810 көпірі, Génie көпірі (немесе Pont Millitaire), Pannecau көпірі, жабық базарларға апаратын Marengo көпірі және Mayou көпірі де бар. Pannecau көпірі бұрын ұзақ уақыт Бертако көпірі деп аталды және Наполеон III кезінде таспен қайта салынды. Франсуа Лафитт Гусаттың сөзінше, "[ ] 1327 жылғы қалалық жарлықта ұрыс-керіс жасайтын, жаман мінез-құлықтағы әйелді Нива өзенінің суына түсірілетін темір торға қамау қарастырылған. Бұл тәжірибе 1780 жылға дейін жалғасты [ ]"

Велосипед желісі

Коммуна Vélodyssée велосипед жолымен кесіп өтеді. Велосипед жолдары Адур өзенінің сол жағасында, Нив өзенінің сол жағалауының көп бөлігінде және қаланың велосипед жолақтары бар әртүрлі бағыттары бойымен орналасқан. Қала тұрғындарына велосипедтерді тегін пайдалануға беруге мүмкіндік бар.

Қалалық желі

Байонның «Трансдев» агломерациясы басқаратын Chronoplus автобус желісінің көп бөлігі Байонды қалалық көлік аймағына кіретін басқа коммуналармен – Англет, Биарриц, Бидарт, Букао, Сен-Пьер-д'Ирубе және Тарноспен байланыстырады. Байон қалалық тегін шаттлы Байон қала орталығын (Гранд және Петит Байон) бірнеше тұрақтармен байланыстырып қызмет көрсетеді; басқа тегін шаттлдар коммуна ішінде қысқа қашықтыққа жүзеді.

Қалааралық желілер

Байонн, Пиреней Атлантикс департаментінің батыс жартысындағы Сен-Жан-де-Люс және Сен-Палас сияқты көптеген қалалармен, Бас кеңес басқаратын Transport 64 ұзын қашықтықты автобус желісі арқылы байланысты. 2013 жылдың жазында желі қайта құрылымдалғаннан бері барлық бағыттар Байоннада шоғырланады. Байонна сонымен қатар Ландес департаменттік желісі XL'R қызметтерімен де қамтамасыз етіледі.

Темір жол көлігі

Баяун вокзалы Сент-Эспирит ауданында орналасқан және Бордо-Ирун теміржолының маңызды станциясы болып табылады. Бұл сонымен қатар Тулузадан Баяунға және Баяуннан Сен-Жан-Пье-де-Портқа қатынайтын пойыз желілерінің соңғы станциясы. Ол TGV, Intercités, Intercités de nuit және TER Nouvelle Aquitaine пойыздарымен қызмет көрсетеді (Хендай, Сен-Жан-Пье-де-Порт, Дакс, Бордо, Пау және Тарб қалаларына).

Әуе көлігі

Байонна қаласын Биарриц – Анлет – Байонна әуежайы қызмет көрсетеді (IATA коды: BIQ • ICAO коды: LFBZ), ол Анлет және Биарриц коммуналарының аумағында орналасқан. Бұл әуежай Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі бомбалаудан келген зақымдар жөнделгеннен кейін 1954 жылы қайта қолдануға берілді.

Демография

2017 жылы коммунада 51 228 тұрғын болды.

Білім

Байон коммунасы Бордо академиясына қарайды. Онда ақпараттық-бағдарлау орталығы (CIO) бар. 2015 жылдың 14 желтоқсанына қарай Байонда 10 балабақша, 22 бастауыш мектеп (12 мемлекеттік және 10 жеке бастауыш мектеп, оның ішінде екі ikastolas) болды. 2 мемлекеттік колледж (Альберт Камю және Маррак колледждері), 5 жеке колледж (La Salle Saint Bernard, Saint Joseph, Saint Amand, Notre Dame және Largenté) екінші деңгей білімнің бірінші сатысына сәйкес келеді. Екінші саты үшін Байонда 3 мемлекеттік лицей (Рене Кассин мектебі (жалпы білім беру), Луи де Фуа мектебі (жалпы, технологиялық және кәсіптік білім беру), және Поль Берт кәсіптік лицейі), 4 жеке лицей (Saint Louis Villa Pia (жалпы білім беру), Largenté, Bernat Etxepare (жалпы және технологиялық), және Le Guichot кәсіптік лицейі) бар. Сонымен қатар, Морис Равел атындағы музыка, би және драма өнері консерваториясы мен Байонн-Англе-Биарриц қалалық қауымдастығының өнер мектебі де бар.

Мәдени мерекелер мен іс-шаралар

550 жыл бойы әрбір қасиетті бейсенбі, жұма және сенбі күндері маусымның басталуын белгілеу үшін "Фоир-о-Жамбон" (Шұжық фестивалі) өтіледі. 1932 жылдан бері коммунада бес күнге созылатын жыл сайынғы жазғы фестиваль өткізіліп келеді, ол шерулер, бұқалар жарыстары, отшашу және баск және гаскон дәстүріндегі музыка айналасында ұйымдастырылады. Бұл фестивальдер Франциядағы ең ірі мерекелік шаралардың біріне айналды. Байон Франциядағы ең көне бұқа күресі дәстүрімен мақтанады. 1283 жылға қарайтын encierro-ны реттейтін ереже бар: жазғы фестиваль кезінде Петит-Байонның көшелерінде жыл сайын сиырлар, өгіздер мен бұқалар босатылады. 1893 жылы ашылған қазіргі арена 10 000-нан астам орынмен Оңтүстік-Батыс Франциядағы ең үлкені болып табылады. Жыл сайын онға жуық бұқа күресі өтіледі, оған бұқа күресінің ең танымал шеберлері қатысады. Жаз бойы бірнеше novillada да ұйымдастырылады. Қала француздық бұқа күресі қалаларының одағының мүшесі.

Денсаулық

Байонн қаласы Байонн агломерациясы және Оңтүстік Ландес аймағы үшін ауруханалық қызметтердің маңызды орталығы болып табылады. Осы аймақтағы барлық тұрғындар медициналық, акушерлік, хирургиялық немесе психиатриялық көмек көрсететін ауруханаға 35 км-ден жақын жерде орналасқан. Баск жағалауындағы ауруханалардың көп бөлігі Байоннда (Сен-Леон және Кам-де-Пратс негізгі орындары) және Сен-Жан-де-Люзде, онда бірнеше клиника бар, орналасқан. Клубтың ең танымал бөлімдері – кәсіби регби және футбол клубтары. 1972 жылы құрылған Байонн Олимпиада клубы Hauts de Sainte Croix ауданында орналасқан. Клуб пелота, гимнастика, жауынгерлік спорттар және жүзу бөлімі сияқты көптеген спорт түрлерін ұсынады. 2007 жылы клубта 400-ге жуық мүше тіркелген. Баск пелотасы бойынша Байонн маңызды орынға ие. Баск пелотасының француз федерациясының кеңсесі Тринке модерн стадионында, бұқа сарайының жанында орналасқан. Қаладан шыққан пелоташылар көптеген жүлделер жеңіп алды. 1978 жылы Биарриц қаласымен бірлесіп өткен Әлем чемпионаты Байоннда өтті. Регби Баск елінде 19 ғасырдың соңында пайда болды, 1897 жылы Байонн орта мектебіне Бордода регбиді ашқан 20 жастағы Ландес азаматы келді және оның достарын осы спортқа көндірді. Испан қақпасының жанында жаттығулар жасаған олар, өздерінің құлшынысын Байонн және Биаррицтегі басқа колледждерге таратып, 1913 жылы бірігіп Биарриц Олимпик құрамына енген Биарриц спорт клубы мен Биарриц стадионының құрылуына ықпал етті. Байоннда екі регби клубы бар: Байонн спорт қауымдастығы (ASB) Fédérale 3 лигасында ойнаса, Aviron Bayonnais 2014-2015 маусымында Top 14 лигасында өнер көрсетті, және 2004-2005 маусымынан бері үздіріліссіз қатысып келеді. Aviron Bayonnais Франция чемпионатында үш рет жеңіске жеткен (1913, 1934 және 1943 жылдары). Бұл Франция чемпионы атанған шағын қаладан шыққан алғашқы клуб. Оның стадионы Жан Даугер стадионы. Сондай-ақ, ASB құрамында Ұлттық 1B дивизионында ойнайтын әйелдер командасы бар. Бұл команда 2014 жылы Armelle Auclair турнирін жеңіп алды.

Bayonne is the focus of much of the hospital services for the agglomeration of Bayonne and the southern Landes. In this area, all inhabitants are less than 35 km from a hospital offering medical, obstetrical, surgical, or psychiatric care. The hospitals for all the Basque Coast are mainly established in Bayonne (the main site of Saint Léon and Cam de Prats) and also in Saint Jean de Luz which has several clinics. The pro rugby and football club are the most famous sections of the club. The Bayonne Olympic Club, created in 1972, is located in the district of Hauts de Sainte Croix. The club offers a wide range of sports including pelote, gymnastics, combat sports, and a pool section. The club had nearly 400 members in 2007. Basque Pelota Bayonne is an important place for Basque pelota. The French Federation of Basque Pelota is headquartered at Trinquet moderne near the Bullring. Many titles were won by pelota players from the city. The World Championships took place in Bayonne in 1978 in association with Biarritz. Rugby appeared in Basque Country at the end of the 19th century with the arrival, in 1897 at Bayonne High School, of a 20 year old person from Landes who converts his comrades to football rugby which he had discovered in Bordeaux. Practicing in the fields near the Spanish Gate, they communicated their enthusiasm to other colleges in Bayonne and Biarritz leading to the creation of the Biarritz Sporting Club and Biarritz Stadium which merged in 1913 to become Biarritz Olympique. Bayonne has two rugby clubs: The Bayonne Athletic Association (ASB) plays in Fédérale 3 while the Aviron Bayonnais rugby pro in the 2014–2015 season played in Top 14, where they have played without interruption since the 2004–2005 season. Aviron Bayonnais has won three league titles in France (1913, 1934 and 1943). It was the first club from a small town to become champion of France. Its stadium is the Stade Jean Dauger. There is also a women's team in the ASB, playing in the National Division 1B. This team won the 2014 Armelle Auclair challenge.

Христиандық ғибадат

Байонн Байонн, Лескар және Олорон епархиясында орналасқан, 2002 жылдан бері Бордо архиепархиясының басқаруындағы suffragan епископы бар. Монсеньор Марк Айлет 2008 жылдың 15 қазанынан бастап осы епархияның епископы қызметін атқарып келеді. Епархия Байоннадағы Монсеньор Ванстенберг алаңында орналасқан. Гранд-Байондағы Байон соборынан басқа, Байонда Сент-Эспирит, Сент-Эндрю (Ру де Лисс көшесі), Арен (Чех легионы даңғылы), Сент-Этьен және Сент-Аманд (Марешал-Солт даңғылы) шіркеулері де бар. Маракк ауданында орналасқан Байон кармелиті 1858 жылдан бері кармелиттік қауымның мекені. Базтан жолы (сонымен қатар Базтан маршруты немесе Базтан жолы) – Сантьяго жолымен қажылық сапарында Пириней тауларын батысқа қарай ең төменгі өткел арқылы (Белате жотасы, 847 м) кесіп өтетін жол. Бұл ежелгі жол қажылардың Байоннаға түсіп, содан кейін Сулак жолымен жағалау бойымен немесе Англиядан келгендері үшін Памплонада француз жолымен мүмкіндігінше ертерек қосылу үшін пайдаланған жолы. Байон жолы француз жолымен Бургостағы ағыс бойында қосылады. Протестант шіркеуі Альберт I көшесі мен Тэмпль көшесінің қиылысында орналасқан. Сент-Эспирит ауданында евангелистік шіркеу орналасқан, сондай-ақ Франция протестанттар федерациясының цыған евангелистік шіркеуіне қарасты шіркеу де бар.

Яһудилердің ғибадат етуі

Синагога 1837 жылы қаланың солтүстігіндегі Сент-Эспирт ауданында салынған. Байон қаласының еврей қауымы көне – ол 1492 жылы Испаниядан және 1496 жылы Португалиядан яһудилер қуылғаннан кейін Сент-Эспирт-ле-Байоннеге қоныс аударған Наварра және Португалиядан қашқандардың әртүрлі топтарынан құралған. 1846 жылы Орталық консистория Сент-Эспиртке көшірілді, ол 1857 жылы Байоннамен біріктірілді.

Халық және табыс салығы

2011 жылы үй шаруашылығының орташа табыс салығы 22 605 евроны құрады, бұл Байонн қаласын Франция материгіндегі 49-дан астам үй шаруашылығы бар 31 886 коммунаның ішінде 28 406-шы орынға қойды. 2011 жылы үй шаруашылықтарының 47,8% салық төлеуге міндетті емес еді.

Жұмыспен қамту

2011 жылы 15-тен 64 жасқа дейінгі халық саны 29 007 адамды құрады, олардың 70,8%-ы жұмыс істеуге жарамды, 60,3%-ы жұмыспен қамтылған және 10,5%-ы жұмыссыз болды. Жұмыспен қамту аймағында 30 012 жұмыс орны болды, бұл көрсеткіш 2006 жылы 29 220 болған еді. Аймақта тұратын және жұмыс істейтін адамдардың саны 17 667-ге жетті, жұмыс орындарының шоғырлану деңгейі 169,9%-ды құрады, яғни әрбір жұмыс іздеушіге шамамен екі жұмыс орны қарастырылған.

Шеберханалар мен өнеркәсіп

Баёнда мұндай өнеркәсіп салалары аз, бұл туралы алдыңғы кестелерде көрсетілген. Пластиктен жасалған қаптамаға маманданған Plastitube компаниясы бар (190 қызметкер). Сонымен қатар, BUT (240 қызметкер), Carrefour (150 қызметкер), E. Leclerc (150 қызметкер), Leroy Merlin (130 қызметкер) және Galeries Lafayette (120 қызметкер) компаниялары да жұмыс істейді. Банктер, тазалау компаниялары (Onet, 170 қызметкер) және күзет қызметтері (Brink's, 100 қызметкер) коммунадағы ірі жұмыс берушілердің қатарында. Қалалық көлік жүйесі де шамамен 200 қызметкерді жұмыспен қамтиды. Бес медициналық клиника бар, олардың әрқайсысында 120-170 адам жұмыс істейді және барлығында 500-ден астам төсек-орын бар. Баёнда Лакк табиғи газ кен орнына құбыр желісі арқылы қосылу арқасында үлкен пайда көреді. Бұл Францияның тауар айналымы бойынша тоғызыншы ірі порты, жылдық айналымы шамамен 4,2 миллион тоннаны құрайды, оның 2,8 миллионы экспортқа жұмсалады. Бұл сонымен қатар Францияның жүгері экспорты бойынша ең ірі порты. Металлургиялық өнімдердің жылдық айналымы бір миллион тоннадан асады, ал Испанияға жүгері экспорты 800 000 мен 1 миллион тонна аралығында ауытқиды. Порт TotalEnergies компаниясының Донгестегі мұнай өңдеу зауытынан тазартылған мұнай өнімдерін де қабылдайды (жылына 800 000 тонна). Тыңайтқыштардың жылдық айналымы 500 000 тоннаны құрайды, ал Лакктан күкірттің айналымы 400 000 тоннаны құрайды, бірақ ол айтарлықтай төмендеп барады. Портқа сонымен қатар Испания мен Португалиядан Ford және General Motors көліктері, тропикалық және Ландес ағаштары жеткізіледі. 2012 жылдың 31 желтоқсанында қалада 800-ден астам бөлме ұсынатын 15 қонақ үй болды, бірақ кемпингтер жоқ еді. Баёндағы айналасындағы қалалық аймақтағы туристік инфрақұрылым жергілікті ұсынысты толықтырады, шамамен 5800 бөлме 200-ге жуық қонақ үйде және 86 кемпингте 14 000-нан астам төсек-орынмен ұсынылады.

Көрікті жерлер

Нива Байонды Гранд Байон және Пети Байонға бөледі, екеуінің арасында бес көпір салынған. Екі ауданда да Вобанның қабырғалары сақталған. Ниваның бойындағы үйлер баск сәулетінің көрнекті үлгісі, олар жартылай ағаштан салынған және қызыл және жасыл ұлттық түстердегі жалюзилермен әсемделген. Адур Нивадан солтүстікке қарай, одан әлдеқайда кеңірек. Пон Сен-Эспир көпірі Пети Байонды Адур арқылы Сен-Эспир ауданымен байланыстырады, онда алып Цитадель мен теміржол вокзалы орналасқан. Гранд Байон – қаланың сауда және әкімшілік орталығы, кішкентай жаяу өтетін көшелері дүкендерге толы, сонымен қатар собор мен Hôtel de Ville де осында. Сент-Мари соборы 13-15 ғасырлар аралығында салынған готикалық стильдегі ғимарат. Мұнаралардың қызыл түсті шпильдері 19 ғасырда, масштабты қайта жаңарту жобасы кезінде қосылды. Соборда 9 ғасырдың епископы Сент-Леон де Карантанның қасиетті реликвиясы сақталған және ол ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Жақын жерде Шато Вьекс орналасқан, оның бір бөлігі 12 ғасырға дейін соққанда, қала басшылары, соның ішінде ағылшынның Қара ханзадасы осында тұрған. Баск мұражайы – Баск елінің этнографиялық мұражайы. 1924 жылдың ақпанында ашылған мұражайда баск шаруашылығы мен тарихы, теңізшілік, пелота және қолөнерге арналған арнайы көрмелер ұйымдастырылады. Музей Бонна жергілікті суретші Леон Боннаның мол коллекциясының негізінде құрылған. Бұл мұражай Францияның оңтүстік-батысындағы ең танымал галереялардың бірі, онда Эдгар Дега, Эль Греко, Сандро Боттичелли және Франсиско Гоя сияқты суретшілердің туындылары қойылған. Пети Байонның артында, қамалдардың арасында, Неуф сарайы орналасқан. Қазір көрме орталығы болып табылатын бұл сарай 1460 жылы қалаға бақылау жасау үшін келген француздықтар тарапынан салынған. Сарайдың жанындағы қабырғалар келушілерге ашық. Олар қазір өсімдіктер үшін маңызды орынға айналған, ал Байонның ботаникалық бағы Ниваның екі жағындағы қабырғалармен жалғасқан. Адурдың арғы жағындағы аймақ негізінен тұрғын үйлер мен өнеркәсіптік нысандардан тұрады, олардың көп бөлігі теміржол құрылысына орын беру үшін бұзылған. Сент-Эспир шіркеуі Сантьяго-де-Компостелаға қажылыққа барғандарға көмек көрсету үшін Людовик XI салған үлкен кешеннің бір бөлігі. Шіркеуде "Мысырға қашқан қасиетті отбасы" атты ағаштан жасалған мүсін сақталған. Ауданға үстемдік ететін Вобанның 1680 жылғы Цитаделі тұр. 1813 жылы цитадельді қоршау кезінде қаза тапқан Веллингтон армиясының сарбаздары жақын маңдағы ағылшын зиратында жерленген. Биаррицке келген Виктория патшайымы және басқа да британдық сарай өкілдері осы зиратты барып көрген. Адурдың солтүстік жағалауында орналасқан Izarra атақты жергілікті ликерін жасаушы завод келушілерге ашық.

The Nive divides Bayonne into Grand Bayonne and Petit Bayonne with five bridges between the two, both quarters still being backed by Vauban's walls. The houses lining the Nive are examples of Basque architecture, with half timbering and shutters in the national colours of red and green. The much wider Adour is to the north. The Pont Saint Esprit connects Petit Bayonne with the Quartier Saint Esprit across the Adour, where the massive Citadelle and the railway station are located. Grand Bayonne is the commercial and civic hub, with small pedestrianised streets packed with shops, plus the cathedral and Hôtel de Ville. The Cathédrale Sainte Marie is a Gothic style building constructed between the 13th and 15th centuries. The tower spires were not added until the 19th century, during a substantial restoration project. The cathedral houses the shrine of Saint Léon de Carentan, 9th century Bishop of Bayonne, and is a recognized UNESCO World Heritage Site. Nearby is the Château Vieux, some of which dates back to the 12th century, where the governors of the city were based, including the English Black Prince. The Musée Basque is an ethnographic museum of the entire Basque Country. Opened in February 1924, the museum has special exhibitions on Basque agriculture and history, seafaring, pelota, and handicrafts. The Musée Bonnat began with a large collection bequeathed by the local born painter Léon Bonnat. The museum is one of the best galleries in south west France and has paintings by Edgar Degas, El Greco, Sandro Botticelli, and Francisco Goya, among others. At the back of Petit Bayonne is the Château Neuf, among the ramparts. Now an exhibition space, it was started by the newly arrived French in 1460 to control the city. The walls nearby have been opened to visitors. They are important for plant life now and Bayonne's botanic gardens adjoin the walls on both sides of the Nive. The area across the Adour is largely residential and industrial, with much demolished to make way for the railway. The Saint Esprit church was part of a bigger complex built by Louis XI to care for pilgrims to Santiago de Compostela. It is home to a wooden Flight into Egypt sculpture. Overlooking the quarter is Vauban's 1680 Citadelle. The soldiers of Wellington's army who died besieging the citadelle in 1813 are buried in the nearby English Cemetery, visited by Queen Victoria and other British dignitaries when staying in Biarritz. The distillery of the famous local liqueur Izarra is located on the northern bank of the Adour and is open to visitors.

1200 жылдар

Эдмунд Краучбек немесе Эдмонд Плантагенет, Ланкастер графы, 1245 жылы Лондонда туып, 1296 жылы Байоннада қайтыс болды, ағылшын ханзадасы. Генрих III патшасы мен Прованстың Элеонорасының екінші баласы, ол Ланкастердың тұңғыш графы және Ланкастер әулетінің негізін қалаушы.

Танымал мәдениетте

Уиндэм Льюисдің "Жабайы дене" романында (1927) басты кейіпкер Кер Орр, бірінші әңгімесінде "Кілкі сарбазы", Парижден пойызға мініп, Испанияға барар алдында Байоннада тоқтайды. Эрнест Хемингуэйдің "Күн де шығады" романында үш кейіпкер Испанияның Памплона қаласына жолда Байоннаға барады. Ким Стэнли Робинсонның "Күріш пен тұздың жылдары" (2002) романында Байон – Еуропаны Қара өлім толық қырып салғаннан кейін мұсылмандар қайта отарлаған алғашқы қала. "Барака" деп аталған оның алғашқы отарлаушылары кейін Аль-Андалустан келген қарсыластары тарапынан қуылғаннан кейін Луара аймағына қашып, онда Нсара қаласын құрайды. Треванианның "Шибуми" романында Хана Солтүстік Баск елінің бір ауылындағы егде жастағы баск әйелдері тарапынан "Байонналық әйел" деп аталған. Джо Бонамассаның "Dust Bowl" альбомының жетінші трегі "The Last Matador of Bayonne" деп аталады. 2008 жылдың жазында Ману Чаоның концерттік альбомы Baionarena Байонна аренасында жазылды. Ағылшын тобы Little Comets-тің "Life is Elsewhere" альбомында "Bayonne" атты ән бар. La Nef тобының "La Traverse Miraculeuse" альбомының сегізінші трегі "Le Navire de Bayonne" деп аталады.

Библиографиялық дереккөздер

Леон Х. Баён еврейлерінің тарихы, Париж, Арман Дюрлахер, 1893. 4-беттік, xvj, 436 бет; 4 суреттен тұратын иллюстрациялар. Пьер Дюбур Новес Байон, Батыс Франция, 1986 ж. Мәтінде "DN" деп көрсетілген. Эжен Гойенеш, Баск елi: Суль, Лабур, Төменгі Наварра, Société nouvelle d’éditions régionales et de diffusion, По, 1979, BnF FRBNF34647711 Мәтінде "EG" деп көрсетілген. Пьер Хурмат, Баён қаласының тарихы, бастауынан 1789 жылғы Француз революциясына дейін, Société des Sciences Lettres & Arts de Bayonne, 1986 ж. Мәтінде "PH" деп белгіленген. Пьер Урмат, Баёнға сапар, Суд-Уэст, 1989 ж. Мәтінде "PiH" деп жазылған. Нив және Адур маңындағы Баён, Франсуа Лафитт Хауссат, Алан Саттон, Joué lès Tours, 2001 ж. Мәтінде "FL" деп белгіленген. Баён қаласының ресми сайты. Мәтінде "M" деп белгіленген.