Кіріспе

Хендай (Hendaia, lang es) — Францияның Оңтүстік-Батысындағы Пиреней-Атлантик департаменті мен Жаңа Аквитания аймағындағы коммуна. Францияның ең оңтүстік-батыс нүктесі және танымал теңіз жағалауындағы туристік курорт саналатын бұл қала, Бидасоа өзенінің оң жағалауында орналасқан. Өзен Франко-Испан шекарасын белгілейді және Атлант мұхитында құяды, бұл аймақ Франциялық Баск елдігіне жатады. Хендайдың үш ерекше бөлігі бар: Сент-Винсент шіркеуінен басталып, SNCF теміржол станциясы мен өнеркәсіптік аймаққа дейін созылатын қала; La plage (жағажай), теңіз жағалауы ауданы; және les hauteurs (биіктіктер), екі басқа аймақтың арасында және артындағы төбелердегі виллалар мен кемпинг алаңдары.

Тарих

Хендай 1598 жылы Сент-Винсент шіркеуі салынған кезде Уругн приходынан тәуелсіздік алды. Франко-испан соғысында қала 1636 жылдың қыркүйегінде испандықтармен қысқа мерзімге басылып алынды. Өзендегі бекітілген Фейзан аралында 1659 жылы Пиреней келісіміне қол қойылып, Франция мен Испания арасындағы ондаған жылдық үзіліс-үзіліс соғыс аяқталды. Аралдың билігі Франция мен Испания арасында әр алты ай сайын алмасады. Дегенмен, ауыл шекара маңындағы әскери қимылдардың салдарынан қирауға ұшырауын жалғастырды. Пиреней соғысында (1793–1795) ауыл толығымен жермен тегіс етілді, 1799 жылы Вильгельм фон Гумбольдт былай деп сипаттады: «Елді мекен өте кең аумаққа жайылған және бұрын таза әрі сұлу болған сияқты. Қазіргі уақытта, бірнеше үйден басқа барлық үйлер қираған. Тұрған жерінен қирап жатқан қабырғалар ғана көрінеді, ал бұрынғы қоныс орны бұталар мен доланамен жабылып кеткен. Қабырғаларға ағаш қамыс өсіп, бөлмелерден құлап жатқан терезелер арқылы шаушаң мұхит көрінеді. Көшеде әлі де оқ-дәрілер кездеседі, бірақ адамдарды кездестіру сирек. Тұрғындарының көпшілігі қашқандағы қауіп-қатер мен көмекке мұқтаж болғандықтан қаза тапты немесе басқа жерлерге тарап кетті». Француз провинцияларының таратылуы, Пиреней соғысы және испан Баск аймақтарындағы басктардың өзін-өзі басқару құқығының жойылуы (1841 жылы Эбро өзеніндегі кедендер Пиренейге көшірілді) – төменгі Бидасоа және Тсингуди шығанағы маңындағы баск тілінде сөйлейтін қауымдастықтардың еркін шекаралық саудасы мен табиғи өмір сүруіне нүке айырды, осыдан бастап Испания мен Франция шекарасымен бөлінді. 1863 жылдың 22 қазанында теміржол Хендайға келді, испан жағындағы жол да Бидасоа шекарасына жақындады. 1864 жылдың 15 тамызында алғашқы Мадрид-Париж пойзы Хендайға келді, бұл ауылдың халқы мен қалалық ландшафтын түгелдей өзгертіп, қарқынды дамуға ықпал етті. Хендай Биарриц үлгісінде (1854) элиталар үшін халықаралық торап және теңіз жағалауындағы курорт ретінде Доностия (Сан-Себастьян) мен Биарриц арасында ерекше көзге түре бастады. 1913 жылы жағалау бойындағы Доностияға (кейін «топо», «күршік» деп аталды) дейін қызмет көрсететін испандық баск теміржолы Хендай вокзалына келді. 1940 жылдың 23 қазанында Рамон Серрано Сунер, Франсиско Франко, Адольф Гитлер және Йоахим фон Риббентроп Хендай теміржол вокзалында (неміс оккупациялаған Францияда) Испанияның Екінші дүниежүзілік соғысқа Осінің құрамында қатысуын талқылау үшін кездесті. Франко Гитлердің тілегін қабылдамады және Ұлыбританиямен соғыстан аулақ болып, басқа фашистерден ұзақ өмір сүрді. Хендай – 16 ғасыр француз шаруасы Мартин Геррдің туған жері, ол танымал алдамшылық ісінің ортасында болды.

Көрікті жерлер

Қала алаңында әр сәрсенбі сайын ашық аспан астындағы базар өткізіледі. Онда XVII ғасырдағы атақты "Гендайдың Ұлы кресті" орналасқан – алхимилік символдармен ойылған, болашақтағы жаһандық апат туралы шифрланған ақпаратты қамтиды деп есептейтін эзотериктерге қызықты тас крест. Сент-Винсент шіркеуі 1598 жылы салынған, ал келесі ғасырлардағы өрттер мен бомбалаулар салдарынан көп рет қайта жаңартылған. Оның соңғы жаңартылуы 1968 жылы аяқталды. XIII ғасырға жататын айқыш – шіркеудің ең бағалы мүлігі. 1685 жылы Вобанмен нығайтылған XVII ғасырдың басындағы бекіністердің қираған қалдықтары және Гондаррибияға қарап тұрған ескі зеңбіректер – Тсингуди шығанағының жағалауымен серуендеудің ерекшелігі. Архитектор және теоретик Эжен Виолет ле Дюк салған Антуан д'Аббадидің теңіз жағалауындағы шатосы – готикалық жаңғыру стилінің ескерткіші. 1885 жылы салынған Казино ғимараты, Сокобуру ауданына көшірілгенге дейін казино ретінде (содан аты да солай қалған) пайдаланылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол француз әскерінің госпиталі, ал 1918 жылдың 15 маусымынан 1919 жылдың 23 ақпанына дейін – португалиялық әскери госпиталь ретінде қызмет етті. Канетаның көркем әрі ескі балық аулау порты Тсингуди шығанағына, Хондаррибияға және Яицкибельге көрініс ашады, сонымен қатар Пьер Лотидің үйі мен ескі кеден ғимараты да осында орналасқан. "Жұп тастар" (баск тілінде Дунбарриак, сөзбе-сөз "қоңырау тастары") Хендайдың символына айналды. Толқындардың әсерінен жартастардан ойылып жасалған бұл екі биік тас тіреуі жағажайдан немесе Abbadia доменінен – коммунаның шетіндегі, Conservatoire du littoral жобасымен байланысты табиғат паркінен көрінеді.

Музыка

Хендайда арнайы музыкалық орындар жоқ, бірақ топтар өнер көрсетуге болатын көптеген жерлер бар. Белцениядағы жабық пелота фронтонының сыйымдылығы жоғары, және баск халық музыкасы тобы Оскорри бірнеше рет осы жерде концерт берген. Жазда үлкен топтар Hendaye Plage регби алаңында ашық ауада өнер көрсете алады. Мұнда, басқалармен қатар, Туре Кунда да өнер көрсеткен. "Cinéma les Variétés" кинотеатрында концерттер ұйымдастырылуы мүмкін, оның сыйымдылығы да жоғары. Жабық базар жергілікті топтарға шағын концерттер өткізуге ыңғайлы орын. Паб мәдениетінен гөрі, жергілікті топтар жаз бойы Хендайдағы көптеген кемпингтерде жиі ойнайды. Ланэтик Эгина музыка клубы – Хендайдың музыкалық өмірінің орталығы. Оның өте жақсы беделі бар және ол тұрақты түрде концерттер ұйымдастырады. Бұл сонымен қатар, барлық жастағы музыканттардың кездесіп, топ құруына мүмкіндік беретін орын. Хендайдан шыққан ең сәтті топтардың бірі – баск ска-панк тобы Скунк, олар көптеген альбомдар шығарды.

Театр және спектакльдер

Cinéma les Variétés – театр, би және сахналық өнердің тұрақты өткізілетін орны болып табылатын үлкен классикалық театр және кино. Сокобуруда, Плаж ауданының жанында, Саль Антуан д'Аббади деген кинотеатр бар, бірақ ол тек ерекше жағдайларда ғана пайдаланылады. Биаррицтен келген Théâtre des Chimères театры Хендайда жиі қойылымдар қояды.

Өнер және әдебиет

Франсуа Миттеран атындағы қалалық медиатека – кітаптар, журналдар, фильмдер және CD-дискілер ұсынатын қоғамдық кітапхана. Бұл сонымен қатар Хендай қаласының басты көркемсурет галереясы болып табылады.

Гастрономия

Қаланың көптеген мейрамханалары Плаж ауданында және Тсингуди шығанағының жағасында шоғырланған. Хендай жергілікті жерлерде өте сапалы тхурросымен әйгілі.

Көлік

Қала маңызды теміржол торабы болып табылады, себебі Испанияның басты пойыз қатынастары континенттік Еуропаға қарағанда кеңірек рельс енін пайдаланады, ал француз теміржол желісі Бидасоа өзенінің жағасында аяқталады. Гара д'Хендайдан басқа, қаланың жағажайлық бөлігіне (Хендай Плаж) дейін қызмет ететін, аяқталған станцияға дейін орналасқан Gare des Deux Jumeaux деп аталатын станция да бар. Баск жедел транзиттік жүйесі Сан-Себастьян метросы қаланы Доностия-Сан-Себастьянмен байланыстырып, тікелей Хендайеге, SNCF стансасына дейін жетеді. Жақында жаңа LGV Sud Europe Atlantique (TGV желісі) бойынша пікір қақтығысы туды, жоспар бойынша бұл желі Хендайе қаласының ішінде немесе жанында тоқтамай, қаладан ішкі жағынан өтеді. Жергілікті тұрғындардың көп бөлігі, сондай-ақ Баск жағалауының қалған бөлігі, TGV жобасын қолдайды, бірақ жаңа желіге қарсы, себебі ол айналып өтіп, қаланың төңірегіндегі табиғатты жояды. Сондықтан, қазіргі желіні TGV қатынасына сәйкес жаңарту және Хендайе станциясында тоқтау жасау ұсынылды. Бұл, сондай-ақ, шығындарды азайтып, жергілікті экономиканы дамытуға мүмкіндік береді.

Агломерация

Хендая – Байонна қалалық бірлігінің және Баск елі агломерациясының құрамына кіреді.

Спорт

Бұл GR 10 ұзақ қашықтыққа арналған жаяу жолының батыс ұшы. Ол Raid Pyreneen ұзақ қашықтыққа арналған велосипедтік сынағының басталуы (немесе аяқталуы) болып табылады. Ендеика ескек клубы 1889 жылы құрылған және 2006 және 2007 жылғы Франция чемпионаттарында үш күміс медаль, ал 2014 жылы жағалау әлем чемпионатында алтын медаль жеңіп алды. Хендайда 1908 жылы құрылған Stade Hendayais регби және гандбол клубы бар. Онда "Эглантиндер" футбол клубы және "Бидасоа" серфинг клубы бар. Хендай - серфингке танымал орын, ол бастаушыларға қолайлы жұмсақ жағажай толқындарымен әйгілі. 2004 жылдан бері су спорты бренді Tribord-тың әлемдік концепция орталығы Хендайда орналасқан. Хендай 850 орындық маринасымен танымал, бұл оны Аквитаниядағы үшінші ірі марина етеді. Теннисшілер жазғы теннис турниріне жиналады.