Кіріспе

Гижон (xiˈxon) немесе Жихон – Испанияның солтүстік-батысындағы қала және муниципалитет. Бұл Астурия автономды облысының халқы бойынша ең ірі қаласы және муниципалитеті. Қала Кантабрия теңізінің жағалауында, Бискай шығанағында, Астурияның орталық солтүстік бөлігінде орналасқан. Астурияның астанасы Овьедодан шамамен солтүстік-шығысқа қарай және Авилестен қашықтықта жатыр. 2023 жылғы мәліметтер бойынша халқы 273,744 адамды құрайтын Гижон Испаниядағы ең үлкен 15-ші қала. Гижон ірі қалалық аймақтың бір бөлігін құрайды, оған аймақтың орталығындағы жиырма муниципалитет кіреді. Бұл аймақ жолдардың, тас жолдардың және теміржолдардың тығыз желісімен байланысқан және 2011 жылы 835,053 тұрғынымен Испаниядағы жетінші ірі қалалық аймаққа айналды. 20-ғасырда Гижон болат және кеме жасау өнеркәсібінде дамыған өнеркәсіптік қала ретінде өркендеді. Алайда, осы салалардағы өндірістің төмендеуіне байланысты, соңғы жылдары Гижон маңызды туристік, университет, сауда және ғылыми-зерттеу орталығына айналуда. Гижон – Астурия княздығының радиотелевизиясы, Чимавилья ауданы, Гижон еңбек университеті, Ревильягигедо сарайы және Сан-Хуан Баутиста шіркеуінің орналасқан жері. Гижон – статистикалық (әкімшілік тұрғыдан әлі дамымаған) Гижон комаркасының құрамына кіреді.

Этимология

Кейбір ерте ортағасырлық мәтіндерге негізделген бір теорияда бұл "Гигия" деп аталады, ол грек және латын тілдеріндегі "гигиас" деген бірдей сөзден шыққан, яғни "алып" дегенді білдіреді, екеуі де грек мифологиясындағы алып Гигасқа сілтеме жасайды. Ортағасырлық "Gigia" атауы, өз кезегінде, Гижонның Симавилья ауданындағы түбекте салынған ежелгі римдік қабырғаға қатысты. Бұл қабырғаны римдіктер "Gegionem" деп атаған, ал өзі латын тілінен құралған термин, яғни "geg ionem" ("алыптық/ алып"), "gegi onem" ("бетонды алып") немесе "gegio nem" ("алыптың соңы") дегенді білдіреді. "Алып" деген мағынаны білдіретін терминді қолдану бұл аймақты мекендеген германдық астур тайпаларының дене бітіміне немесе қабырғаның өте үлкендігіне байланысты болуы мүмкін. Қаланың атауы "Сессио" деген орынның болжамды римдік атауынан туындауы мүмкін, ол ғасырлар өте келе "Ксисон" сөзіне айналған болуы мүмкін. Содан кейін испанша "Gijón" сөзі, орта ғасырларда "Jijón" немесе тіпті "Jixón" деп те жазылған, астуриялық атаудың кастильдік түрі болар еді. Бұл теория қазіргі таңда ең қабылданған теория болып саналады.

Тарихқа дейінгі кезең және романшалау

Қазіргі Гихон муниципалитеті ретінде танылған аймақта адамның алғашқы қоныстану белгілері Монте Девадағы көптеген обалар мен Монте Ареодағы неолиттік дольмендерде кездеседі. Бұл дольмендер 1990 жылы табылды және шамамен б.з.д. 5000 жылы салынған деп есептеледі. Алғашқы қоныс (Ноэга) Кампа-Торрес орналасқан. Оның тарихы б.з.д. 6-5 ғасырларға дейін жетеді. Бұл жерді Астур тайпасы (Cilúrnigos) мекендеген, кейіннен римдіктердің ықпалына өткен. Римнің Гегионем деп аталған қабырғасы Cimavilla түбегінде салынғаннан кейін Ноэга бірте-бірте тасталып қалды.

Орта ғасырлар мен жаңа дәуір

5 және 6 ғасырлардағы варвар тайпаларының шапқындары ешқандай із қалдырмады. 7 ғасырда аймақ вестгот патшасы Сисебуттың билігіне бағынды. Бұл кезең христиандықтың басталуымен белгіленді, алғашқы христиандық құдайға табыну орындарының бірі – Веранның римдік вилласы болды. Гижон 713 және 718 немесе 722 жылдар аралығында Мунуза билігімен Кантабрик теңізіндегі мұсылмандық территориялардың астанасы болды, бірақ бұл уақыт қысқа ғана болды. 722 жылы астуриялықтар Ковадонга шайқасында жеңіске жетті, бұл Реконкистаның басталуы деп есептеледі. Астурия әскерлерін Пелагий басқарды, ол Астурия Корольдігінің алғашқы патшасы атанды. 1270 жылға дейін Гижонның елді мекен ретінде нақты айғақтары болған жоқ, тек кейбір құжаттарда қысқаша сөз етілді. Осы жылы Кастилияның Альфонсо X оған пуэбла мәртебесін берді. Бұл құжаттар Сан-Висенте-де-Овьедо монастырында сақталған. 14 ғасырда Гижон графы Альфонсо Энрикес пен Норена және Кастилияның Генрих III арасындағы соғыс Гижон ауылының өртелуімен және толықтай қирауымен аяқталды, нәтижесінде ол дерлік жоғалып кетті. 15 және 16 ғасырларда Гижон қайтадан жандана бастады. Портта жаңа док салынды, бұл аймаққа балық аулау және сауданы дамытты. 17 және 18 ғасырларда Гижон қарқынды дамып, ескі қала орталығынан кеңейді, Гижон порты мен Америка колониялары арасындағы сауда байланыстары осы дамуға көмектесті. 18 ғасырда француз шапқыншылығы, соғыстар және сол дәуірдегі қаржылық қиындықтар дамуды тоқтатты, ғасыр соңына дейін. Осы кезде Овьедо-Гижон жолы салынды және порт Астуриядағы ең жақсысы деп танылды, бұл қаладағы өнеркәсіптік іс-әрекеттердің басталуына жағдай жасады.

Қазіргі заманғы тарих

XIX ғасыр көмір саудасымен, Гижон-Леон жолымен, кейін Лангрео-Гижон темір жолымен бірге үлкен дамуды әкелді. Бұның бәрі порттың жылдам кеңеюіне себеп болды, себебі көлік қозғалысының қарқыны порттың мүмкіндіктерін асып түсті. 1893 жылы жаңа порт – Эль-Мусель салынды және ол түбектің алғашқы көмір порты болды. Гижон жаңа буржуазиямен және қала құрылысымен бірге өнеркәсіптік қалаға айналды, жаңа көшелер мен алаңдар ашылды, су, қоқыс жинау, жарықтандыру сияқты жаңа коммуналдық қызметтер пайда болды. Осы өнеркәсіптік даму қалаға жаңа жұмыс күшін әкелді және Натахойо, Ла Кальзада, Треманьес немесе Эль Хумедал сияқты жаңа аудандар құрылды. XX ғасырда, Испания Азамат соғысы кезінде, қала Республикашыл фракцияны қолдады. Әскер Эль-Котода орналасқан болатын. Қарсылық күштері 1936 жылдың тамызында жойылды. Кейіннен қала 1937 жылдың 20 қазанына дейін Астурия және Леонның Егемендік Кеңесінің астанасы болды, сол кезде генерал Франсиско Франконың әскерлері қаланы басып алды. XIX ғасырдың соңынан бастап XX ғасырдың соңғы онжылдықтарына дейін Гижонның басты өнеркәсібі темір өндіру болды. Uninsa 1971 жылы құрылды және Ensidesa-мен бірікті. Ғасырдың соңғы жылдарында ол Aceralia-ға айналдырылды және Люксембургтік Arbed және француздық Usinor компанияларымен бірге Arcelor құрамына кірді. Ғасырдың соңғы онжылдықтарында темір өндірісі мен жергілікті кеме жасау саласына әсер ететін өнеркәсіптік дағдарыс болды. Бұл жаңа жағажайлар, саябақтар және аудандар құруға жаңа мүмкіндіктер берді. Сонымен қатар, Овьедо университетінің кампусы құрылды.

Орналасқан жері

Қала Астурияның орталық жағалауында, теңіз деңгейінен Пику Самариндегі биіктікке дейін және Пена де лос Куатро Жюсестегі биіктікке дейін орналасқан. Батысында Карреньо, шығысында Виллавичоса, оңтүстігінде Сиеро және Лланерамен шектеседі. Қала Астурия жағалауында орналасқан және Сан-Лоренцо жағажайын және оған жақын шығысқа қарайғы аудандарды, Пониенте және Арбеяль жағажайларын, кеме жасаушылық қондырғыларын, демалыс портын және батысқа қарай Эль-Мусел портын бөліп тұратын Чимавилья түбегімен (алғашқы қоныс) ерекшеленеді. Бұл Овиедо және Авилес сияқты Астурияның басқа да маңызды қалаларына жақын орналасқан.

Климат

Гижон Испанияның Атлантика жағалауына тән орташа мұхиттық климатқа (Кёппен климаттық жіктемесі Cfb) ие, жазда салқын, қыста ылғалды және көбінесе жұмсақ болады. Атлант мұхитынан соққан жел жазды салқын, қысты жұмсақ етеді, сондықтан қатал ыстық пен тым суық температуралар сирек кездеседі. Температураның тар диапазоны рекордтық тамыз температурасының қаңтар айындағы рекордтық температурадан бар болғаны 6,4 °C жоғары екендігімен көрсетіледі. Испания стандарттары бойынша климат ылғалды және бұлтты, бірақ елдегі Атлантика жағалауының басқа аймақтарына қарағанда құрғақ. Ылғалдылық жыл бойы жоғары. Жазғы температура өте тұрақты, мысалы, 1997 жылғы тамыз айының ең жоғары орташа температурасы 20,9 °C (70 °F) болды және тамыз айының қалыпты ең жоғары температурасы 23,2 °C (74 °F) екенімен салыстырғанда, ешбір айда орташа ең жоғары температура 24,7 °C (76 °F) жоғары тіркелген жоқ. Теңіздің әсерін көрсететін тағы бір мысал – тамыз айының ең суық жылы орташа температураға жақын, 17,9 °C (64 °F) болды.

Аудандар

Гижон алты ауданға бөлінеді: Орталық, Шығыс, Оңтүстік, Батыс, Эль Льяно және Ауылдық. Соңғы ауданда қала шетіндегі барлық аймақтар мен ауылдық бірлестіктер біріктірілген.

Демография

2021 жылғы муниципалды халық тізіліміне (INE) сәйкес, қалада 268 896 тұрғын бар, оның ішінде 142 411 әйел, 126 485 ер адамды құрайды. 20-шы ғасырда қала халқы едәуір өсті, әсіресе 1960-шы және 1980-шы жылдар аралығында, осы кезеңде халық саны екі есеге артты. 1990-шы жылдардан бастап өсім тоқтап, Испанияның ұлттық деңгейіндегі ұқсас баяулауға сай келді. Дегенмен, Астурияның басқа муниципалитеттерінен және шетелден келген көші-қонның арқасында 21-ші ғасырдың басында халық саны қайтадан өсуге бағытталды.

Фильм

Хосе Луис Гарси 1980-ші жылдардың басында "Volver a empezar" фильмінің көп бөлігін қалада түсірді. Бұл фильм кейіннен үздік шетелдік фильм номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. 1990-шы жылдардың басында қалада «Xixón Sound» деп аталған инди-музыкалық топтардың қарқынды өрлеуі болды. «Mortadelo & Filemon: The Big Adventure» комедиясының бір бөлігі де Гихонның Мәдениет қаласында түсірілді. 2009 жылы Лабораль және оның төңірегі Фернандо Гонсалес Молинаның «Брейн дренаж» фильмі үшін Оксфорд университетіне айналдырылды. Амалия Ульманның 2021 жылғы «El Planeta» фильмі Гихон қаласында түсіріліп, Гихон туралы әңгімелейді.

Университеттер

Гижон қаласында екі кампус орналасқан, біреуі Овьедо университетіне, екіншісі Ұлттық қашықтықтан білім беру университетіне тиесілі.

Овьедо университеті

Гижон политехникалық инженерлік мектебі. Машина жасау, электр инженериясы, электроника инженериясы, компьютерлер және жүйелер инженериясы, химия инженериясы және телекоммуникация инженериясы. Азаматтық теңіз мектебі. "Jovellanos" сауда, туризм және әлеуметтік ғылымдар факультеті. Мемлекеттік басқару және менеджмент, сауда және маркетинг, туризм және әлеуметтік жұмыс.

Ұлттық қашықтықтан оқыту университеті (UNED)

Гижонда UNED-тің бөлімшесі бар, онда түрлі мамандықтарды қашықтықтан оқуға мүмкіндік бар.

Спорт

Командалық спортта Гижонның кәсіби футбол командасы, "Спортинг де Гижон", қазіргі уақытта Испанияның екінші дивизионында ойнайды. CP Gijón Solimar – Еуропадағы ең маңызды әйелдер роллер хоккей командаларының бірі, өйткені ол бес рет Еуропа кубогының чемпионы атанған. Círculo Gijón қаланың негізгі баскетбол командасы және испан баскетболдың үшінші лигасынде ойнайды. 2009 жылы таратылған Gijón Baloncesto бұл спорт түрінде Гижондағы ең маңызды команда болды және Еуропадағы ең жоғары ұлттық лига – Liga ACB-де төрт маусым өтті. 1997 мен 2018 жылдар аралығында Гижонда CD Basket Mar әйелдер баскетбол клубы жұмыс істеді. CSI Gijón – Испанияның жыл сайын Гижондағы ат спорты кешенінде өткізілетін ресми конкур атты жарысы. Гижонда 33 000-нан астам мүшесі бар Real Grupo de Cultura Covadonga жеке спорт клубы да бар, ол Астуриядағы ең ірі клуб. Оның гандбол секциясы үшінші дивизионда, сондай-ақ AB Gijón Jovellanos та ойнайды, ал әйелдер волейбол командасы Испанияның екінші лигасынде өнер көрсетеді. Гижоннан көп алыс емес Астурияда бірнеше шаңғы курорттары бар, олардың ішіндегі ең ірісі – Вальгранде Пахарес. Қаланың портында көптеген яхталар тобы орналасқан және ол көптеген су спорты түрлері үшін негіз болып табылады, ал Royal Astur Yacht Club қаладағы ең маңызды яхта клубы. 2022 жылы қалада алғаш рет ATP теннис турнирі өтеді.

Спорттық орындар

Гижонның ең ірі спорт орталықтары – 30 000 орындық «Эстадио Эль Молинон», 12 000 орындық «Plaza de Toros de El Bibio» және 5 000 орындық «Palacio de Deportes». 1982 жылғы ФИФА Әлем Кубогы кезінде қалада ойындар өтті. Қалада барлығы 13 мемлекеттік спорт орталығы (испан тілінде: Centros Municipales Integrados) бар, оларда бассейн, спортзал және сауналар орналасқан. 14 жасқа дейінгі балаларға бассейн тегін.

Экономика

XX ғасырдың көп бөлігінде қала дамыған ауыр өнеркәсіпке зор тәуелді болды, бірақ франкизм аяқталғаннан кейін үшінші сектордағы жұмыс орындары қала халқымен бірге қарқынды өсе бастады. 2007 жылы Хихон қаласының ресми халқы 277 897 адамды құрады, ал Хихон агломерациясының жалпы халқы шамамен 380 000 адамды құрады. Порт – көптеген жергілікті кәсіпорындардың орталығында орналасқан. Портпен тікелей байланысты қызметтерден басқа, экономика туризмге, болат өндірісіне (Arcelor), басқа металлургия салаларына, мал шаруашылығына және балық аулауға негізделген.

Әуежайлар

Гижон қаласына Астурия әуежайы қызмет көрсетеді, ол қала орталығынан шамалы қашықтықта орналасқан; әуежай Кастриллон муниципалитетінің құрамында. Әуежай A8 тас жолы, N 632 ұлттық тас жолы және белгілі бір кесте бойынша жүретін автобус (Alsa) арқылы қаламен байланысты.

Теңіз порты

LD Lines компаниясы Гижон қаласында ұсынатын қызметі тоқтатылды. Ең жақын теміржол паромдық қызметтері қазір Сантандер және Бильбаода. Алайда, Гижонда El Musel арқылы жүк тасымалы әлі де жақсы деңгейде жалғастырылуда.

Қоғамдық көлік

Қазіргі уақытта Гижон қаласында 18 автобус бағыты және тағы төрт "Búho" (түнгі) бағыты бар. Түнгі бағыттар жұма және сенбі күндері түні, ал шілде және тамыз айларында күн сайын жұмыс істейді.

Теміржол

Қала Гижон теміржол станциясымен қамтамасыз етілген.

Жолдар мен автомобиль жолдары

Түрі Аты Баламалы аты Маршруты Тас жол Autovía del Cantábrico Баамонде – Хихон – Льянес – Торрелавега – Соларес – Бильбао – Сан-Себастьян Autovía Ruta de la Plata Хихон – Овьедо – Миерес – Леон – Бенавенте – Самора – Саламанка – Бехар – Пласенсия – Мерида – Альмендралехо – Севилья Autovía Minera Хихон – Пола-де-Сьеро – Лангрео – Миерес Autovía Industrial Хихон – Луго-де-Льянера – Овьедо GJ 10 Ішкі айналма жол Хихон порты (Эль Мусель) – Пумарин – Эль Льяно GJ 20 Батыс айналма жол GJ 81 (Autopista Acceso Sur a Gijón) – Треманьес – Хихон порты (Эль Мусель) Оңтүстік кіру жолы (A 8/A 66) – Пласа-дель-Умедаль Ұлттық тас жол Хихон – Овьедо – Миерес – Пуэрто-де-Пахарес – Леон – Самора – Саламанка – Пласенсия – Мерида – Альмендралехо – Севилья Cenero – Кудильеро – Мурос-дель-Налон – Сото-дель-Барко – Авилес – Хихон – Вильявисиоса – Колунга – Каравиа – Рибадеселья N 641 Эль Мусельге кіру жолы Хихон – Ла Кальсада – Хихон порты (Эль Мусель) Аймақтық және жергілікті жолдар AS 19 Хихон-Авилес жолы Хихон – Эль Эмпальме – Прендес – Табаса – Авилес AS 246 Карбонера жолы Хихон – Альто-де-ла-Мадера – Норенья – Эль Беррон – Ла Гаргантада – Лангрео AS 247 Пилес-Инфансон жолы Хихон – Сомио – Альто-дель-Инфансон AS 248 Хихон-Сьеро жолы Хихон – Вега-де-Поха – Пола-де-Сьеро AS 266 Овьедо-Хихон жолы Овьедо – Лугонес – Прувия – Порсейо – Хихон AS 19a Хихон-Авилес жолы Пуэнтесеко – Муниелло

Үкімет

PSOE 1979 жылдан 2011 жылға дейін қалада үкім етті, бұл Испания демократияға көшкеннен бергі ең ұзақ үздіксіз кезең еді. Қазіргі мэр Кармен Морион 2023 жылдың 17 маусымында мэр сайланды және ол Астурия форумының мүшесі.