Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баск халқының мәдени және тарихи мекені
Cultural and historic land of the Basque people
Баск елі (; lang es; ) – баск халқының туған жері. Баск елі батыс Пиреней тауларында, Франция мен Испания шекарасында, Бискай шығанағының жағалауында орналасқан. Испаниядағы Баск елі және Наварра автономиялық облыстары, сондай-ақ Францияның Солтүстік Баск елінен құралған бұл аймақ баск халқының, олардың тілінің, мәдениетінің және дәстүрлерінің мекені болып табылады. Аймақ тілдік және мәдени тұрғыдан біртекті емес, және кейбір аймақтарда өзін баск деп санамайтын адамдар көп, мысалы, Наварраның оңтүстігі. Бұл ұғым әлі де күрт даулы, ал Наварраның Жоғарғы соты Баск елінің құрамындағы Наварра қауымдастығын қамтитын оқулықтарға мемлекеттік қаржыландырудан бас тартуды қолдады.
The Basque Country (; lang es; ) is the name given to the home of the Basque people. The Basque Country is located in the western Pyrenees, straddling the border between France and Spain on the coast of the Bay of Biscay. Comprising the Autonomous Communities of the Basque Country and Navarre in Spain and the Northern Basque Country in France, the region is home to the Basque people , their language , culture and traditions. The area is neither linguistically nor culturally homogeneous, and certain areas have a majority of people who do not consider themselves Basque, such as the south of Navarre. The concept is still highly controversial, and the Supreme Court of Navarre has upheld a denial of government funding to school books that include the Navarre community within the Basque Country area.
Этимология
Баск тіліндегі атауы – Euskal Herria. Баск тіліндегі "herri" сөзінің мағыналық ауқымы кең болғандықтан, бұл атауды басқа тілдерге дәл аудару қиын. Оны "ұлт", "ел", "жер", "халық", "жұрт", "қала", "ауыл" немесе "мекен" деп аударуға болады. Алғашқы бөлігі – "Euskal" – "Euskara" баск тілінің сөйлеу атауы.
The name in Basque is Euskal Herria. The name is difficult to accurately translate into other languages due to the wide range of meanings of the Basque word herri. It can be translated as nation; country, land; people, population and town, village, settlement. The first part, Euskal, is the adjectival form of Euskara "the Basque language".
Аумағы
Баск елі термині баск халқының қоныстанған аймақтар жиынтығын білдіреді, баск тілінде Euskal Herria деп аталады. Бұл термин алғаш рет Аксулардың Gero атты әдеби туындысында жеті дәстүрлі аймақты қамтиды деп айтылған (ол сондай-ақ баск тілінің "көптеген басқа жерлерде де сөйленіп жүргенін" көрсетеді), бұл оқиға 17 ғасырдың басында болған. Кей басктар жеті дәстүрлі аймақты бірге Zazpiak Bat деп атайды, яғни "Жеті – біріккен", бұл ұран 19 ғасырдың соңында пайда болған.
The term Basque Country refers to a collection of regions inhabited by the Basque people, known as Euskal Herria in Basque language, and it is first attested as including seven traditional territories in Axular's literary work Gero (he goes on to suggest that Basque language is spoken "in many other places"), in the early 17th century. Some Basques refer to the seven traditional districts collectively as Zazpiak Bat, meaning "The Seven [are] One", a motto coined in the late 19th century.
Ежелгі кезең
Кейбір теорияларға сәйкес, басктар Батыс Еуропаның палеолиттік тұрғындарының (әсіресе Франко-Кантабрия аймағының азильдік мәдениеті деп аталатын) ең аз сіңірілген қалдықтары болуы мүмкін, олардың кейіннен келген үнді-еуропалық тайпалардың қоныс аударуына қарсы тұрған. Баск тайпаларын грек жазушысы Страбон және римдік жазушы Плиний, соның ішінде васкондар, аквитандықтар және басқалары атаған. Рим дәуірінде олардың баск этностығын көрсететін көптеген дәлелдер бар: жер аттары, Цезарьдің олардың әдет-ғұрыптары мен дене бітімі туралы айтуы, адамдар мен құдайлардың аттары жазылған «Аквитандық жазулар» (шамамен 1 ғасыр, Аквитан тіліне қараңыз) және т.б. Географиялық тұрғыдан алғанда, Баск елінде рим дәуірінде бірнеше тайпалар қоныстанған: васкондар, вардули, каристи, автригондар, берондар, тарбеллилер және сибулаттар. Деба, Бутрон, Нервион, Зегама сияқты кейбір ежелгі жер аттары прототарихта басқа халықтардың да болғанын көрсетеді. Ежелгі тайпалар соңғы рет 5 ғасырда еске алынған, содан кейін олар туралы мәлімет жоғалып, тек васкондар ғана тарихта қалды, олар бұрынғы шекараларынан асып, мысалы, қазіргі Алава жерлерінде және әсіресе Пиреней және Новемпопулания аймақтарында кеңірек тарады. Кантабрилердің аумағы, шамамен, қазіргі Бискай, Кантабрия, Бургос және кем дегенде Алава мен Ла-Риоханың бір бөлігін қамтыды, яғни ерте орта ғасырларда васкон аумағының батысына орналасқан.
According to some theories, Basques may be the least assimilated remnant of the Paleolithic inhabitants of Western Europe (specifically those of the Franco Cantabrian region known as Azilian) to the Indo European migrations. Basque tribes were mentioned by Greek writer Strabo and Roman writer Pliny, including the Vascones, the Aquitani, and others. There is considerable evidence to show their Basque ethnicity in Roman times in the form of place names, Caesar's reference to their customs and physical make up, the so called Aquitanian inscriptions recording names of people and gods (approx. 1st century, see Aquitanian language), etc. Geographically, the Basque Country was inhabited in Roman times by several tribes: the Vascones, the Varduli, the Caristi, the Autrigones, the Berones, the Tarbelli, and the Sibulates. Some ancient place names, such as Deba, Butrón, Nervión, Zegama, suggest the presence of non Basque peoples at some point in protohistory. The ancient tribes are last cited in the 5th century, after which track of them is lost, with only Vascones still being accounted for, while extending far beyond their former boundaries, e. g. in the current lands of Álava and most conspicuously around the Pyrenees and Novempopulania. The territory of the Cantabri encompassed probably present day Biscay, Cantabria, Burgos and at least part of Álava and La Rioja, i. e. to the west of Vascon territory in the Early Middle Ages,
Тарихи азшылықтар
Баск елінде әртүрлі рома топтары болған, ал кейбіреулері бүгінге дейін этностық топтар ретінде сақталып қалған. Баск тілінде сөйлейтіндер оларды ijituak (циган) және buhameak (богемиялықтар) деген жалпы атаулармен біріктірген. Каготтар таулардың солтүстігінде де, оңтүстігінде де кездескен. Баск ауылдарында олар қолы тигілмейтін адамдар ретінде өмір сүрген және тек өздерінің арасында ғана үйленуге рұқсат алған. Олардың тегі белгісіз, тарихи түрде түрлі ырым-сенімдермен байланысты болған. Бүгінде олар көбінесе жалпы қоғамға сіңісіп кеткен. Каскароттар – негізінен Солтүстік Баск елінде кездесетін рома тобы. Баск елінде тұратын Кальдераш ромасының бір тармағы – эрроминкселалар, олар сирек кездесетін ерекше тілде сөйлейтінімен ерекшеленеді. Бұл тіл баск грамматикасына негізделген, бірақ лексикасы рома тілінен алынған. Мерчеролар Квинки тілінде сөйлейтін, мал саудагерлері және шеберлер ретінде саяхаттайтын. Өнеркәсіп дамығаннан кейін олар ірі қалалар маңындағы кемқона жайларда қоныстанды. Орта ғасырларда көптеген франктар Сент-Джеймс жолы бойында Наварра мен Гипускоаға, сондай-ақ Бискаяға аз көлемде қоныстанды. Осы процеске Солтүстік Кастилия да тартылды. Олардың барлығы франктар деп аталды, себебі көпшілігі француз аймақтарынан (нормандықтар, бретондықтар, бургундтар, аквитандықтар және т.б.) келген. Алайда, олардың маңызды бөлігі неміс, голланд, итальян, ағылшын және швейцариялықтар еді. Кейбіреулері Польша мен Дания сияқты алыс елдерден де келген. Осы көші-қонның нәтижесінде гаскон тілі ХХ ғасырдың басына дейін Доностия-Сан-Себастьянның орталық бөлігінде қолданылған. Наваррада еврейлер мен мұсылман азшылықтары да болған, бірақ олар 16 ғасырда испан жаулап алғаннан кейін қуылған немесе сіңіруге мәжбүр болған. Мұндай азшылықтардың белгілі өкілдерінің бірі – Бенжамин Тудела.
Various Romani groups existed in the Basque Country and some still exist as ethnic groups. These were grouped together under the generic terms ijituak (Gypsies) and buhameak (Bohemians) by Basque speakers. The Cagots also were found north and south of the mountains. They lived as untouchables in Basque villages and were allowed to marry only among themselves. Their origin is unclear and has historically been surrounded with superstitions. Nowadays, they have mostly assimilated into the general society. The Cascarots were a Roma subgroup found mainly in the Northern Basque Country. A subgroup of Kalderash Roma resident in the Basque Country were the Erromintxela who are notable for speaking a rare mixed language. This is based on Basque grammar but using Romani derived vocabulary. The Mercheros were Quinqui speakers, travelling as cattle merchants and artisans. Following the industrialization, they settled in slums near big cities. In the Middle Ages, many Franks settled along the Way of Saint James in Navarre and Gipuzkoa and to a lesser extent in Bizkaia. This process also happened in Northern Castile. They were all collectively called Franks because most of them came from French regions (Normans, Bretons, Burgundians, Aquitanians etc.) but an important minority of them were in fact of German, Dutch, Italian, English and Swiss stock. Some were also from even more distant lands such as Poland or Denmark. Due to this migration, Gascon was spoken in the centre of Donostia San Sebastián, until the beginning of the 20th century. Navarre also held Jewish and Muslim minorities but these were expelled or forced to assimilate after the Spanish conquest in the 16th century. One of the notable members of such minorities was Benjamin of Tudela.
Соңғы иммиграция
Испанияның тағы екі ірі экономикалық орталығындай (Мадрид және Каталония), Баск елі де жоғары экономикалық даму деңгейі мен ерте индустриялануының нәтижесінде Испанияның басқа, нашаррақ аймақтарынан маңызды иммиграцияны қабылдады. 20-шы ғасырдың екінші жартысында, мұндай көшіп келгендерді кейбір басктар "макетос" деп атады, бұл бүгінде сирек қолданылатын, қарапайымдыққа толы сөз. 1980-ші жылдардан бері, айқын экономикалық өркендеуінің нәтижесінде Баск еліне иммигранттардың саны артып келеді, олардың көп бөлігі Шығыс Еуропа, Солтүстік Африка, Латын Америкасы, Сахара асты Африкасы, Оңтүстік Азия және Қытайдан келген, олар негізінен ірі қалалық аймақтарда қоныстанды. Дегенмен, Баск еліндегі шетелдік иммигранттардың саны Мадрид пен Каталониядағыдан төмен, олардың жан басына шаққандағы ЖІӨ көрсеткіштері шамалас және жұмыссыздық деңгейі айтарлықтай төмен болса да.
Much as has been the case for Spain's two other major economic poles (Madrid and Catalonia), the Basque Country received significant immigration from other poorer regions of Spain, due to its higher level of economic development and early industrialization. During the second half of the 20th century, such immigrants were commonly referred to by some Basques as maketos, a derogatory term which is less used today. Since the 1980s, as a consequence of its considerable economic prosperity, the Basque Country has received an increasing number of immigrants, mostly from Eastern Europe, North Africa, Latin America, Sub Saharan Africa, South Asia, and China, settling mostly in the major urban areas. Nevertheless, foreign immigrant population is lower in the Basque country than in Madrid and Catalonia, despite having similar GDP per capita and significantly lower levels of unemployment.
Тіл
Қазіргі уақытта испан және француз Баск елдерінде басым тілдер – испан және француз тілдері. Ұлттық мемлекеттер ретінде қалыптасу процесінде испан және француз үкіметтері баск тілінің қолданылуын және оның тілдік ерекшелігін әртүрлі деңгейде шектеуге тырысты. Бұл құбылыстың ең айқын көрінісі – мемлекеттік білім беруде қолданылатын тіл, ол баск тілінің қазіргі жағдайына әсер етті. Шағын аумақта тарағанмен, Баск аймағының табиғи ерекшеліктері мен халық тығыздығы тарихи тұрғысынан диалектілік фрагментацияға алып келді, бұл испан және француз тілдерінің лингва франка ретінде маңыздылығын арттырды. Осыған байланысты, баск тілінің қазіргі стандартты түрі 1960 жылдардың соңында ғана енгізілді, бұл баск тілін тіпті өз сөйлеушілері үшін де білім беру мақсатына жарамсыз деп қараудан ауытқуға көмектесті. Француз Республикасы этникалық азшылық топтарын, соның ішінде француз басктарын, тілдік біртұтас мемлекетке ассимиляциялауға тарихи түрде тырысса, Испания өз тарихында басктарға тілдік, мәдени және саяси автономияның белгілі бір деңгейін уақыт-уақытпен мойындады. Жалпы алғанда, испан Баск елінің баск тілінде сөйлейтін аймақтарында испан тіліне біртіндеп тіл ауысуы болды, бұл бастапқыда жоғары әлеуметтік топтарға ғана тән еді, бірақ ақырында төменгі топтарға да тарады. Батыс Бискай, Алаваның көп бөлігі және Оңтүстік Наварра ғасырлар бойы испан тілінде (немесе роман тілінде) сөйлейді. Бірақ Франсиско Франко режимі кезінде үкімет баск ұлтшылдығын басып тастауға және баск тілінің қолданылуын шектеуге тырысты. Тіпті Euskaltzaindia (Баск тілі академиясы) қызметі де қатты шектелді. Жалпы алғанда, осы жылдар ішінде баск тіліндегі мәдени өмір фольклорлық мәселелермен және Рим-католик шіркеуімен шектелді, ал Алава мен Наваррада баск мәдениеті мен тіліне жоғарырақ, бірақ әлі де шектеулі төзімділік көрсетілді, себебі екі аймақ та соғыс кезінде франкистік әскерлерді көбінесе қолдады. Қазіргі уақытта Баск автономиялық қауымдастығы белгілі бір мәдени және саяси автономияға ие және баск тілі испан тілімен бірге ресми тіл мәртебесіне ие. Баск тілі Баск аймақтық үкіметі демеушілік ететін тіл саясатының жиынтығымен қолдау табады, оның мақсаты оның қолданылуын кеңейту. Алайда, бұл ресми мәртебені іске асыру әртүрлі және проблемалы, ол әртүрлі әкімшілік деңгейлердің оны сақтау ниетіне байланысты. Баск тілі Баск елінің шамамен төрттен бір бөлігінде қолданылады, оның негізгі аймағы – Гипускоа, Солтүстік Наварра және Пиреней француз аңғарларының жалғасқан бөлігі. Алаваның көп бөлігінде, Батыс Бискайда және Наварраның оңтүстік жартысында ол ана тілі ретінде қолданылмайды. Шамамен 650 000 баск тілінде сөйлейтін адамның арасында, шамамен 550 000-ы испан Баск елінде, ал қалғаны француз тілінде тұрады. Испаниядағы баск білім беру жүйесінде үш түрлі мектеп бар, олар тілдік оқыту үлгілерімен ерекшеленеді: А, В және D. D үлгісі, онда білім беру толық баск тілінде жүзеге асырылады, ал испан тілі міндетті пән ретінде оқытылады, ата-аналардың ең көп таңдаған үлгісі болып табылады. Наваррада толық испан тілінде білім беретін қосымша G үлгісі де бар. Баск тіліне қарсы консервативті Unión del Pueblo Navarro үкіметі Баск ұлтшылдарының бүкіл Наваррада баск тілінде білім беруді қамтамасыз ету әрекеттеріне қарсы тұрады (бұл дәстүрлі түрде сөйленбеген аймақтарды да қамтиды). Сондықтан, мемлекеттік білім беру жүйесінде баск тіліндегі оқыту баск тілінде сөйлейтін солтүстік және орталық аймақтармен шектеледі. Орталық аймақта мемлекеттік білім беру жүйесінде баск тілі сабақтары өте аз, ал сұраныстың бір бөлігі жекеменшік мектептер немесе икастолак арқылы қанағаттандырылады. Оңтүстік және кейбір орталық аймақтарда бұл саясат мектеп оқушыларының күн сайын бірнеше сағат жол жүруіне әкелді, олар Наварраның тарихи тілінде білім алу үшін, көбінесе мемлекеттік жазылымға (жыл сайынғы Nafarroa Oinez фестивалі, ikastola желісінің ынтымағы, сый-тартулар және т.б.) сүйенді. немесе мектептегі тамақтануға жәрдемақы алмауға мәжбүр болды. Тіпті солтүстік Баск немесе аралас тілді аймақтарда да баск тілдерін сөйлейтін қауымдастықтар тарапынан айтылған шағымдар тілдік құқықтарды елемеуге байланысты, мысалы, баск тілінде медициналық көмек көрсетілмейді, баск тілінде сөйлейтін кітапханашылар жеткіліксіз, соңғы 20 жылда (2013 жылға дейін) Памплонадағы жалғыз баск тіліндегі радиоға хабар таратуға рұқсат берілмеді, испан тіліндегі белгілер және тіпті екі тілді белгілердің алынып тасталуы сияқты жағдайлар кездеседі. Наваррада испан тіліне барлық халықтың дерлік дені сөйлей алады, тек шалқары ауылдық аймақтарда ғана ерекшеліктер бар. Испания қол қойған Аймақтық немесе азғын тілдер жөніндегі Еуропалық комиссия баск тілінің нақты ресми мәртебесін қамтамасыз ету үшін бірқатар ұсыныстар жасады (2004 ж.), мысалы, Наварраның әкімшілік тілдік бөлінісін баск тілінің қалыпты қолданылуына кедеріл келтіретін және баск тілінде сөйлейтіндерді кемсітетін фактор деп қарастырып, оны жою, Euskaldunon Egunkaria газетіне қатысты істі қарау және оның қалыпты жұмысын қалпына келтіру. 2013 жылдың 6 қарашасында француз Баск еліндегі баск тілі мектептерінің желісі Seaska француз мемлекетін ЮНЕСКО алдында халықаралық міндеттемелерін орындамағаны және азшылықтарды қабылдаудан бас тартқаны үшін, тілдік құқықтарын бұзу арқылы айыптады. 2013 жылдың қарашасында Франция Аймақтық немесе азғын тілдер жөніндегі Еуропалық хартаны ратификациялаудан бас тартты.
Currently, the predominant languages in the Spanish and French Basque Countries are Spanish and French, respectively. In the historical process of forging themselves as nation states, both the Spanish and French governments have tried more or less intensely to discourage the use of Basque and its linguistic identity. The language chosen for public education is the most obvious expression of this phenomenon, something which surely had an effect on the current status of Basque. Despite being spoken in a relatively small territory, the rugged features of the Basque countryside and the historically high population density resulted in a heavy dialectal fragmentation throughout history, which increased the value of both Spanish and French respectively as lingua francas. In this regard, the current Standard form of Basque was only introduced in the late 1960s, which helped Basque move away from being perceived – even by its own speakers – as a language unfit for educational purposes. While the French Republic has historically attempted to absorb ethnic minority groups – including the French Basques – into a linguistically unified state, Spain in turn has accepted intermittently in its history some degree of linguistic, cultural, and political autonomy to the Basques. Altogether there was a gradual language shift towards Spanish language in the Basque speaking areas of the Spanish Basque Country, a phenomenon initially restricted to the upper urban classes, but progressively reaching the lower classes. Western Biscay, most of Alava and southern Navarre have been Spanish speaking (or Romance speaking) for centuries. But under the regime of Francisco Franco, the government attempted to suppress Basque nationalism and limit the uses of the Basque language. Even the activities of the Euskaltzaindia (Basque Language Academy) were severely curtailed. In general, during these years, cultural activity in Basque was limited to folkloric issues and the Roman Catholic Church, while a higher, yet still limited degree of tolerance was granted to Basque culture and language in Álava and Navarre, since both areas mostly supported Francoist troops during the war. Nowadays, the Basque Autonomous Community enjoys some cultural and political autonomy and Basque is an official language along with Spanish. Basque is favoured by a set of language policies sponsored by the Basque regional government which aim at the generalization of its use. However, the actual implementation of this official status is patchy and problematic, relying ultimately on the will of the different administrative levels to enforce it—Justice, Health, Administration. It is spoken by approximately a quarter of the total Basque Country, its stronghold being the contiguous area formed by Gipuzkoa, northern Navarre and the Pyrenean French valleys. It is not spoken natively in most of Álava, western Biscay and the southern half of Navarre. Of a total estimation of some 650,000 Basque speakers, approximately 550,000 live in the Spanish Basque country, the rest in the French. The Basque education system in Spain has three types of schools differentiated by their linguistic teaching models: A, B and D. Model D, with education entirely in Basque, and Spanish as a compulsory subject, is the most widely chosen model by parents. In Navarre, there is an additional G model, with education entirely in Spanish. The ruling anti Basque conservative government of Unión del Pueblo Navarro opposes Basque nationalist attempts to provide education in Basque through all Navarre (which would include areas where it is not traditionally spoken). Basque language teaching in the public education network is therefore limited to the Basque speaking north and central regions. In the central region, Basque teaching in the public education network is fairly limited, and part of the existing demand is served via private schools or ikastolak. In southern and some central areas this policy has resulted in schoolchildren having to travel sometimes for hours every day in order to attend education provided in the historic language of Navarre, largely relying on public subscription (yearly festival Nafarroa Oinez, solidarity from the ikastola network, donations, etc.) or receiving as a result no allowances for school meals. Even in northern Basque or mixed language areas, allegations raised by Basque speaker associations point regularly to a conspicuous disregard for recognised language rights, e. g. virtual non existence of Basque language medical assistance across areas where the vast majority is Basque speaking, insufficient Basque speaking librarians, no broadcasting permission in the last 20 years (as of 2013) for the only Basque language radio in Pamplona, Spanish monolingual signalization and even removal of bilingual one, etc. Spanish is or can be spoken in Navarre by the entire population, with few exceptions in remote rural areas. The European Commission for Regional or Minority Languages to which Spain is signatory has issued a number of recommendations in order to guarantee a real official status for Basque language (2004), e. g. the suppression of the administrative linguistic divides of Navarre for considering it an obstacle to the normal use of Basque and discriminating against Basque speakers, the filing of the case against newspaper Euskaldunon Egunkaria and restitution to its normal operation, On 6 November 2013, the Basque language school network in the French Basque Country, Seaska, bitterly criticized the French state before UNESCO for not complying with its international commitments and actually failing to accept minorities by violating their linguistic rights. In November 2013, France decided not to ratify the European Charter for Regional or Minority Languages.
Университеттер
Баск еліндегі ең алғашқы университет 1540 жылы Эрнандеде құрылған және 1548 жылы Онятиге көшірілген Оняти университеті болды. Ол 1901 жылға дейін әртүрлі нысандарда сақталды. 1868 жылы Бильбао аймағындағы дамыған өнеркәсіпке колледж бітірушілердің қажеттілігін қанағаттандыру үшін Баск-Наварра университетін құруға сәтсіз тытылу жасалды. Бірақ 1897 жылы Бильбао жоғары техникалық инженерлік мектебі (Испаниядағы алғашқы заманауи инженерлік факультет) жергілікті өнеркәсіпке инженерлер дайындау мақсатымен құрылды; бұл факультет қазір Баск елі университетінің құрамына кіреді. Соған шамамен бір уақытта бизнес саласындағы мамандардың үлкен қажеттілігі иезуиттерді Коммерциялық факультетті құруға итерді, ал кейіннен иезуиттер өз университетін кеңейтіп, ғасыр басында Деустода (қазір Бильбаоның бір ауданы) Деусто университетін ресми түрде құрды, ол Коммерциялық факультет енген жеке университет болды. Басктардың алғашқы заманауи мемлекеттік университеті – Баск университеті, ол 1936 жылдың 18 қарашасында Испания азамат соғысы кезінде Бильбаодағы автономды Баск үкіметі тарапынан құрылды. Ол Франсиско Франконың фашистік күштерінен үкімет жеңілгенге дейін аз ғана уақыт жұмыс істеді. Франсиско Франко кезеңінде Баск аймағында бастапқыда тек испан тілінде оқытылатын бірнеше факультеттер құрылды. 1960 жылдары Саррикода (Бильбао) экономика факультеті, ал сол онжылдықта медицина факультеті де құрылды, осылайша жоғары білім беру мектептері кеңейді. Алайда, Баск еліндегі барлық мемлекеттік факультеттер испан университеттерінің жергілікті бөлімдері ретінде ұйымдастырылды. Мысалы, Инженерлік мектеп Бильбаодан шалқары орналасқан Вальядолид университетінің бөлігі ретінде қарастырылды. Шындығында, Бильбао аймағындағы мемлекеттік факультеттердің, атап айтқанда Саррикодағы экономика, Басуртодағы медицина, Бильбаодағы инженерлік және Баракалдодағы тау-кен мектебінің (1910 жылдары құрылған) орталық басқару органының болмауы аймақтың мәдени және экономикалық дамуына үлкен тосқауыл ретінде қарастырылды. Сондықтан 1960 жылдардың соңында Франко үкіметіне Баск мемлекеттік университетін құру туралы көптеген ресми өтініштер жіберілді, ол Бильбаода құрылған барлық мемлекеттік факультеттерді біріктіретін еді. Соның нәтижесінде 1970 жылдардың басында Бильбао университеті құрылды, ол қазір Баск елі университетіне айналды, оның кампустары батыс үш провинцияда орналасқан. Наваррада Opus Dei Сан-Себастьян қаласында тағы бір кампусы бар Наварра университетін басқарады. Сонымен қатар, Наварраның мемлекеттік университеті де бар, оның кампустары Памплонада және Туделада орналасқан, оны Наварраның аймақтық үкіметі басқарады. Mondragón Corporación Cooperativa жоғары білім беру мекемелерін Mondragón университеті ретінде құрды, ол Mondragón және жақын жерлерде орналасқан. Баск елінде және басқа жерлерде көптеген басқа да маңызды Баск мәдени мекемелері бар. АҚШ-тағы Баск ұйымдарының көпшілігі NABO (North American Basque Organizations, Inc.) ұйымына мүше.
The earliest university in the Basque Country was the University of Oñati, founded in 1540 in Hernani and moved to Oñati in 1548. It lasted in various forms until 1901. In 1868, in order to fulfill the need for college graduates for the thriving industry that was flourishing in the Bilbao area, there was an unsuccessful effort to establish a Basque Navarrese University. Nonetheless, in 1897 the Bilbao Superior Technical School of Engineering (the first modern faculty of engineering in Spain), was founded as a way of providing engineers for the local industry; this faculty is nowadays part of the University of the Basque Country. Almost at the same time, the urgent need for business graduates led to the establishment of the Commercial Faculty by the Jesuits, and, some time thereafter, the Jesuits expanded their university by formally founding the University of Deusto in Deusto (now a Bilbao neighbourhood) by the turn of the century, a private university where the Commercial Faculty was integrated. The first modern Basque public university was the Basque University, founded 18 November 1936 by the autonomous Basque government in Bilbao in the midst of the Spanish Civil War. It operated only briefly before the government's defeat by Francisco Franco's fascist forces. Several faculties, originally teaching only in Spanish, were founded in the Basque region in the Francisco Franco era. A public faculty of economics was founded in Sarriko (Bilbao) in the 1960s, and a public faculty of medicine was also founded during that decade, thus expanding the college graduate schools. However, all the public faculties in the Basque Country were organized as local branches of Spanish universities. For instance, the School of Engineering was treated as a part of the University of Valladolid, some away from Bilbao. Indeed, the lack of a central governing body for the public faculties of the Bilbao area, namely those of Economics in Sarriko, Medicine in Basurto, Engineering in Bilbao and the School of Mining in Barakaldo (est. 1910s), was seen as a gross handicap for the cultural and economic development of the area, and so, during the late 1960s many formal requests were made to the Francoist government in order to establish a Basque public university that would unite all the public faculties already founded in Bilbao. As a result of that, the University of Bilbao was founded in the early 1970s, which has now evolved into the University of the Basque Country with campuses in the western three provinces. In Navarre, Opus Dei manages the University of Navarre with another campus in San Sebastián. Additionally, there is also the Public University of Navarre, with campus in Pamplona and in Tudela, managed by the Navarrese Foral Government. Mondragón Corporación Cooperativa has established its institutions for higher education as the Mondragon University, based in Mondragón and nearby towns. There are numerous other significant Basque cultural institutions in the Basque Country and elsewhere. Most Basque organizations in the United States are affiliated with NABO (North American Basque Organizations, Inc.).
Саясат
20 ғасырдың соңғы ширегінен бастап Баск елінің маңыздылығына қатысты әртүрлі саяси көзқарастар қалыптасты, онда кейбір баск ұлтшылдары бүкіл аймақты қамтитын тәуелсіз мемлекет құруды мақсат етсе, испан ұлтшылдығы Баск елінің өмір сүруін жоққа шығарды. Испания соттарының баск ұлтшыл партияларына қатысты қабылдаған даулы шешімдері он жылдан астам уақыт бойы жергілікті кеңестер мен аймақтық парламенттерде баск саясатының бұрмаланған бейнесін қалдырды, сондай-ақ таратылған партиялардың аттары, жаңа одақтар мен қайта құрулардың қарқынды өзгеруіне (1998 жылдан бері) әкеп соқты. 2011 жылғы Испания парламент сайлауында "Амайур" (бұрынғы "Батасуна" және "Еуско Алкартасуна") коалициясы парламенттік орындар саны бойынша бірінші орынға (7 орын) ие болды, ал халықтың дауысы бойынша UPN PP-ден (5 орын) кейін екінші орын алды. "Геруа Бай" Наваррада бір орынға қол жеткізді, ал Баск Ұлттық партиясы 5 орын алды (барлығы Баск Автономиялық Қоғамдастығынан). "Амайурдың" нәтижелеріне қарамастан, коалиция депутаттары екі түрлі сайлау округін білдіретіндігіне байланысты Испания Парламентінде бұрын-соңды болмаған шешіммен парламенттік топ құрудан бас тартты. Нәтижесінде, "Амайур" (Испания Парламентіндегі 5-ші саяси топ) Испанияның әртүрлі аймақтарынан келген көптеген партиялармен бірге "Grupo Mixto" тобында қалды, ал "Баск тобы" деп аталатын топқа PNV және Баск Автономиялық Қоғамдастығының (Эускади) 5 мүшесі ғана кірді. Алайда, 2015 жылдың желтоқсанындағы Испания парламент сайлауында "Подемос" (7 депутат) және Баск Ұлттық партиясы (6 депутат) "EH Bildu" (2 депутат) есебінен үстемдік танытты, ал Мадридтегі басты партиялардың тұрақты төмендеуі жалғасты, испан консерваторлары (Наваррадағы UPN-мен одақтасқан) 4 депутат, социалистер 4 депутат алды. Солтүстік Баск елінде француз оңшылдары ең танымал саяси күш болып табылады, бірақ құрылғаннан бері "EH Bai" коалициясы (EH Bildu-ның солтүстік нұсқасы) танымалдылығы артып келеді, ал 2020 жылғы муниципалитет және 2021 жылғы департамент сайлауларында коалиция халықтың дауысы бойынша екінші орынға шықты.
Since the last quarter of the 20th century, there have been very different political views on the significance of the Basque Country, with some Basque nationalists aiming to create an independent state including the whole area, and Spanish nationalism denying the very existence of the Basque Country. The dynamics of controversial decisions imposed by Spanish tribunals on Basque nationalist parties ideologically close to ETA left for over a decade a distorted representation of the Basque politics in local councils and regional parliaments, as well as a swiftly changing array of disbanded party names, new alliances, and re accommodations (since 1998). During the 2011 Spanish parliamentary elections, the coalition Amaiur (former Batasuna plus Eusko Alkartasuna) came up first in parliamentary seats (7) and second only to UPN PP (5 seats) in popular vote in the Southern Basque Country, followed closely by the Spanish Socialist Workers' Party (5 seats). Geroa Bai secured a seat in Navarre, with the Basque Nationalist Party getting 5 (all from Basque Autonomous Community). Despite Amaiur's results, the group was refused a parliamentary group in an unprecedented decision in the Spanish Parliament, on the grounds that the coalition's MPs represented two different constituencies. As a result, Amaiur (5th political group in the Spanish Parliament altogether) remained in the Grupo Mixto with a myriad of different parties from all over Spain, while the so called Basque Group includes only the 5 members of the PNV and the Basque Autonomous Community (Euskadi). However, in December 2015, the Spanish parliamentary elections saw the rise of Podemos (7 MPs) and the Basque Nationalist Party (6 MPs) at the expense of EH Bildu (2 MPs), while Madrid based mainstream parties continued their steady decline trend, with the Spanish Conservatives (allied with UPN in Navarre) getting 4 MPs, and the Socialists 4 MPs. In the Northern Basque Country, the French right is the most popular political faction, but since its creation the coalition EH Bai (the northern equivalent of EH Bildu) has seen a rise in popularity, and in the 2020 municipal and 2021 departmental elections the coalition came up second in popular vote.
Баск елінің барлық аймақтарында жұмыс істейтін партиялар
Баск ұлттық партиясы (EAJ PNV PNB) – 100 жылдан астам тарихы бар, барлық ұлттық партиялардың ең көнесі. Ол христиан демократы және өзін-өзі анықтау мен болашақта тәуелсіздікке қол жеткізу талабын сақтай отырып, бірақ одан да умеренный ұстанымдарға қарай дамыды. Баск автономиялық қауымдастығының (БАҚ) басты партиясы және халықтың шамамен 40% дауысын алған ең көп дауыс алған партия, бірақ Наваррадағы ықпалы шағын және «Geroa Bai» құрамына кіреді, ал француз Баск аймағында маргиналды болып қала береді. Eusko Alkartasuna (EA) (Баск ынтымағы). 1984 жылдан бері PNV-ден бөлінген топ, EAJ PNV-нің Наваррадағы жергілікті бөлімшесінің пікіріне қайшы келіп, Испанияның оңшылдарымен Бильбаода қолдау үшін келісімге отыруынан туындады. Партияны жылдар бойы харизматикалық лехендакари Карлос Гараикоэтxeа басқарды. Партия әлеуметтік демократ ретінде сипатталады және ұлттық талаптары бойынша EAJ PNV-ге қарағанда айқынрақ. Карлос Гараикоэтxeа зейнетке шыққаннан кейін Бегонья Эрацти партия төрағасы болып сайланды. EA жағымсыз сайлау нәтижелерін бастан өткерді, партия Гипускоада орналасқан, жартылай жүрекпен құрылған «Hamaikabat» тобымен бөлінді. Пейо Уризардың басшылығымен Eusko Alkartasuna күш алды және бұрынғы «Batasuna» жақтастарымен және сол әлеуметтік ортадан шыққан жаңа тұлғалармен түсіністікке қарай бет бұрды. Партия оңтүстіктегі «EH Bildu» және солтүстіктегі «EH Bai» коалицияларын құруға бірлесіп қатысты. Sortu (Жасау) – 2011 жылдың ақпанында құрылған партия, маңызды қоғамдық қайраткерлер мен жай-күйлі саяси көшбасшылар бастамасымен құрылды, бұл партия заңсыз жарықтан тыс қалған «Euskal Herritarrok» (Біз – Баск азаматтары) және «Batasuna» (Бірлік) партиялары қалдырған әлеуметтік және саяси кеңістікті толтыруға бағытталған. Оның идеологиясы баск ұлтшылдығы және социализм, саяси мақсаттарға жету құралы ретінде зорлық-зомбылықты қабылдамайды және азаматтық және бейбіт наразылықты еріксіз және авторитарлық саясатқа қарсы тұрудың заңды жолы деп санайды. Ол оңтүстіктегі «EH Bildu» және солтүстіктегі «EH Bai» коалицияларының құрамына кіреді.
The Basque Nationalist Party (EAJ PNV PNB) is the oldest of all nationalist parties, with over 100 years of history. It is Christian democrat and has evolved towards rather moderate positions though it still keeps the demand for self determination and eventual independence. It is the main party in the Basque Autonomous Community (BAC) and is the most voted party (about 40% population), but its presence in Navarre is minor and subsumed in Geroa Bai, while it remains marginal in the French Basque Country. Eusko Alkartasuna (EA) (Basque Solidarity). A splinter group from PNV since 1984, unleashed by EAJ PNV's compromise with the Spanish right in Navarre against the opinion of the local branch in exchange for support in Bilbao. The party was led by charismatic lehendakari Carlos Garaikoetxea for years. The party is defined as social democrat, and is quite more emphatic in its nationalist claims than EAJ PNV. After Carlos Garaikoetxea retired, Begoña Errazti was elected for the chair of the party. EA went through unfavourable electoral results, the party split with a splinter group founding the half hearted party Hamaikabat based in Gipuzkoa. Under the leadership of Peio Urizar, Eusko Alkartasuna gained momentum and moved towards an understanding with figures close to former Batasuna and new faces hailing from the same sociological environment. The party is a co founder of the coalitions EH Bildu in the South and EH Bai in the North. Sortu (Create) is a party founded in February 2011 spearheaded by relevant public figures and low profile political leaders aiming to fill the sociological and political void left by outlawed parties Euskal Herritarrok (We Basque Citizens), and Batasuna (Unity). Its ideology is Basque nationalist and socialist, rejects violence as a means of achieving political goals, and values civic and pacific disobedience as a legitimate way of opposing arbitrary and authoritarian policies. It is included in the coalition EH Bildu in the South and in EH Bai in the North.
Француз Баск елінде ғана жұмыс істейтін тараптар
Abertzaleen Batasuna (Патриоттар одағы), солтүстіктегі басты радикалды солшыл баск ұлтшыл партиясы. Euskal Herria Bai (EH Bai), Abertzaleen Batasuna, Sortu және Eusko Alkartasuna (Batasuna да оның құрылуына қатысты) құрған солшыл коалиция. EH Bai солтүстіктегі басты ұлтшыл күшке айналды және бұрынғыларына қарағанда тарихи ұлтшыл талаптар бойынша көбірек шартты ұстанымға келді. Renaissance (бұрынғы La République En Marche), либералды француз президенті Эммануэль Макронның партиясы. Баск елінде ол дәстүрлі француз оңшылдарымен және басқа да оң орталық партиялармен одақтас. Республикашылдар, дәстүрлі француз консервативті партиясы және Солтүстік Баск еліндегі басты күштердің бірі. Демократтар мен тәуелсіздер одағы, Франция бойынша оң орталық партия, Республикашылдар мен Renaissance-тің одақтасы және Солтүстік Баск елінің президенті Жан Рене Эчегарайдың партиясы. Француз Социалистік партиясы, бұрын Франциядағы басты орталық-солшыл партия. Соңғы жылдары көп қолдауын жоғалтса да, Баск саясатында маңыздылығын сақтап келеді. Europe Ecology – The Greens, Франциядағы басты жасыл партия. Жасылдар Франциядағы солшыл баск ұлтшылдарының басты одақтастарының бірі. National Rally, Франция бойынша ашық оңшыл партия.
Abertzaleen Batasuna (Patriots' Union), the main radical left wing Basque nationalist party in the North. Euskal Herria Bai (EH Bai), a left wing coalition formed by Abertzaleen Batasuna, Sortu and Eusko Alkartasuna (Batasuna also took part in its creation). EH Bai has become the main nationalist force in the North, and has taken a more moderate stance on historical nationalist demands than its predecessors. Renaissance (formerly La République En Marche), the party of liberal French President Emmanuel Macron. In the Basque Country it is allied with the traditional French right and other center right parties. The Republicans, the traditional French conservative party, and one of the main forces in the Northern Basque Country. Union of Democrats and Independents, a center right France wide party, an ally of The Republicans and Renaissance, and the party of the president of the Northern Basque Country Jean René Etchegaray. French Socialist Party, formerly the hegemonic center left party in France. Even though it has lost much support in recent years it has remained relevant in Basque politics. Europe Ecology – The Greens, the main French green party. The greens are one of the main allies of the left wing Basque nationalists in France. National Rally, far right, France wide.
Наваррада ғана жұмыс істейтін тараптар
Наварра халықтық одағы (UPN) – бұрын Халықтық партияға байланысты болған консервативті партия. 1996 жылдан 2015 жылға дейін Наваррада үкіметтік партия болды және Баск ұлтшылдығына, Наварраны қоса Баск елінің құрылу идеясына, сондай-ақ Баск мәселелерінің барлығына қатаң қарсы тұрды. Наварраның испандық ерекшелігіне, оның ерекше институционалдық құрылымына және салық жүйесіне ерекше мән береді. Navarra Suma – UPN, PP және Citizens партияларынан құралған оңшыл коалиция. 2019 жылғы Наварра облыстық сайлауында жеңіске жетті, бірақ үкімет құра алмады. Geroa Bai («Болашаққа иә») – Баск Ұлттық партиясымен байланысы бар прогрессивті баск ұлтшыл коалициясы. 2015 жылдан 2019 жылға дейін Наварраны басқарды және 2019 жылы PSN жетекшілігіндегі үкіметке кірді. Қазіргі таңда Наваррадағы ең ірі баск ұлтшыл партиясы болып табылады. Izquierda Ezkerra – Біріккен солшылдар мен Batzarre партиялары құрған солшыл коалиция.
Navarrese People's Union (UPN), a conservative party formerly attached to People's Party. It was the ruling party in Navarre from 1996 to 2015, and a firm opponent of Basque nationalism, the idea of a Basque Country including Navarre, and virtually all matters Basque. It emphasizes the Spanish character of Navarre, its distinct institutional make up, and taxation system. Navarra Suma, a right wing coalition formed by UPN, PP and Citizens. It won the 2019 Navarrese regional election but it was unable to form a government. Geroa Bai (Yes to the Future), a progressive Basque nationalist coalition with ties to the Basque Nationalist Party. It ruled Navarre from 2015 to 2019, and entered the PSN led government in 2019. Currently it is the biggest Basque nationalist party in Navarre. Izquierda Ezkerra, a leftist coalition formed by United Left and Batzarre.
Саяси мәртебесі
XIX ғасырдан бері баск ұлтшылдығы (абертзаляк) баск автономиялық қауымдастығындағы басктардың 60% қолдайтын өзін-өзі анықтау құқығын және осы аумақта, сауалнама бойынша, олардың шамамен 36% қолдайтын тәуелсіздікті талап етіп келеді. Бұл тәуелсіздікке деген құштарлық әсіресе солшыл баск ұлтшылдарының арасында күштірек байқалады. Өзін-өзі анықтау құқығы 1990, 2002 және 2006 жылдары Баск Парламентімен жарияланды. 1978 жылғы Испания Конституциясының 2-бабында «Конституция Испания ұлтының бөлгісіз бірлігіне, барлық испандардың ортақ және бөлінбес отанына негізделген» делінген. Сондықтан, бұл испан аймақтарының тәуелсіздік жариялауына мүмкіндік бермейді, осы себепті кейбір басктар сол жылдың 6 желтоқсанында өткен референдумда дауыс беруден бас тартты, ал кейбіреулері тіпті қарсы дауыс берді. Дегенмен, Конституция Испанияның көп бөлігінде басым көпшілікпен бекітілді, бірақ Оңтүстік Баск елінде белгілі дәрежеде қарсылық болды. BAC үшін туынды автономиялық режим кейінірек референдумда мақұлданды, ал Наварраның автономиясы (amejoramiento del fuero: «ұставы жақсарту») Наварраның аймақтық Парламентімен бекітілді. Француз Баск елінің мәселесіне қатысты көптеген дереккөздер жоқ, бірақ Солтүстік Баск елінде автономиялық режим орнату және баск тіліне ресми мәртебе беру – баск ұлтшылдарының басты талаптарының екеуі.
Since the 19th century, Basque nationalism (abertzaleak) has demanded the right of some kind of self determination, which is supported by 60% of Basques in the Basque Autonomous Community, and independence, which would be supported in this same territory, according to a poll, by approximately 36% of them. This desire for independence is particularly stressed among leftist Basque nationalists. The right of self determination was asserted by the Basque Parliament in 1990, 2002 and 2006. According to Article 2 of the Spanish Constitution of 1978, "The Constitution is based on the indissoluble unity of the Spanish nation, the common and indivisible homeland of all Spaniards". Therefore, since this precludes a declaration of independence of Spanish regions, some Basques abstained and some even voted against it in the referendum of 6 December of that year. The constitution was nevertheless approved by a clear majority in the whole of Spain, albeit with some degree of opposition in the Southern Basque Country. The derived autonomous regime for the BAC was approved in later referendum and the autonomy of Navarre (amejoramiento del fuero: "improvement of the charter") was approved by the regional parliament of Navarra. There are not many sources on the issue for the French Basque country, but the establishment of an autonomic regime in the Northern Basque Country and the officiality of the Basque language are two of the main demands of Basque nationalists.
Баск тіліндегі Аскатасуна
Euskadi Ta Askatasuna (ETA) – басқұлттық және сепаратистік қарулы ұйым болды. Топ 1959 жылы құрылған және Баск мәдениетін насихаттаушы топтан Баск елінің тәуелсіздігін алу мақсатымен жартылай әскери топқа эволюциялады. ETA Баск ұлттық азаттық қозғалысының басты ұйымы және Баск қақтығысындағы ең маңызды қатысушы болды. ETA 1989, 1996, 1998 және 2006 жылдары уақытша атысты тоқтату туралы жариялады, бірақ олар кейіннен күрт аяқталды. Дегенмен, 2010 жылдың 5 қыркүйегінде ETA тұрақты атысты тоқтатуды жариялады, ал 2011 жылдың 20 қазанында ETA "қарулы қызметін түпкілікті тоқтату" туралы мәлімдеді. 2018 жылдың 2 мамырында ETA қарулы күресіне түпкілікті нүкте қойғанын жариялаған тарихи мәлімдеме жасады және алты онжылдық саяси қақтығыстан кейін ұйым ресми түрде таратылды.
Euskadi Ta Askatasuna (ETA) was an armed Basque nationalist and separatist organization. The group was founded in 1959 and evolved from a group promoting Basque culture to a paramilitary group with the goal of gaining independence for the Basque Country. ETA is the main organisation of the Basque National Liberation Movement and was the most important participant in the Basque conflict. ETA declared temporary ceasefires in 1989, 1996, 1998 and 2006, but these subsequently came to an abrupt end. However, on 5 September 2010, ETA declared a permanent ceasefire, and on 20 October 2011 ETA announced a "definitive cessation of its armed activity". On 2 May 2018, ETA issued a historic statement declaring a definitive end to its armed struggle and the organisation was officially dissolved, after six decades of political conflict.
Наваррада Баск елі идеясын қабылдамау
Баск елінің, соның ішінде Наварраның да, мәселелі екені дәлелденді. 1978 жылғы испан Конституциясына "Disposición transitoria cuarta" енгізілді, ол Наварраның өтініші бойынша Баск еліне қосылу мүмкіндігін қарастырды. Бұл, Наварра саяси партияларының көпшілігі біріккен Баск елінің автономиялық қауымдастығына кіруден бас тартқаннан кейін қосылды. 1979 жылы Баск елінің Автономиялық Статуты бекітілген кезде Баск Автономиялық Қоғамдастығының елтаңбасына Наварра елтаңбасы (Алава, Бискай және Гипускоа елтаңбаларымен бірге) енгізілді. Бірақ, Наварра үкіметі басқа аймақтың туында бір аймақтың елтаңбасын пайдалану заңсыз деп шағымдаған сот процесінен кейін, Испанияның Конституциялық Соты Баск үкіметін Наварраның тізбектерін алып тастауға мәжбүр етті, тізбектер болған жерде қызыл түс қалды. 2018 жылы басқа да дау-дамайлардың арасында Наварраның Жоғарғы Соты (lang es) кейбір оқулықтарды пайдалануға қарсы шешім шығарды, ондағы карта Наварраның хақылы қауымдастығын Баск елінің аумағында көрсеткен, бұл Наварраның табиғи, тарихи, құқықтық, әлеуметтік, географиялық және саяси жағдайын бұрмалайды деп танылды.
A Basque Country including Navarre has proved controversial. The Spanish Constitution of 1978 included the "Disposición transitoria cuarta" which allowed Navarre to be eventually absorbed in the Basque Country at their request. This was added after the rejection of the majority of the political parties of Navarre to be incorporated in a joined Basque Country Autonomous Community. The coat of arms of the Basque Autonomous Community included the coat of arms of Navarre (along the coats of arms of Álava, Biscay and Gipuzkoa) when the Statute of Autonomy of the Basque Country of 1979 was approved. Following a legal suit by the Navarre government claiming that the usage of the arms of a region on the flag of another was illegal, the Constitutional Court of Spain forced the Basque government to remove the chains of Navarre, leaving the red background where the chains were. Among other controversies in 2018 the Supreme Court of Navarre (lang es) ruling against the use of some school books that had in their content a map that displayed the Chartered Community of Navarre within the Basque Country area, claiming it distorted the natural, historic, legal, social, geographic and politic reality of Navarre.
Спорт
Баск елі футбол, регби одағы, велосипед спорты, джай алаи және серфинг салаларында көптеген спортшыларға үлес қосты. Баск еліндегі басты спорт түрі – футбол, ол Испанияның қалған бөлігінде және Францияның көп бөлігінде де танымал. Athletic Bilbao, Real Sociedad, Osasuna, Eibar, Alavés, Real Unión және Barakaldo секілді жетекші командалар испан футбол лигасы жүйесінде ойнайды. Athletic Bilbao тек баск ойыншыларын ғана жұмысқа алу саясатын ұстанады, бірақ бұл саясаттың қолданылуы әртүрлі дәрежеде икемділікпен жүзеге асырылады. Олардың жергілікті қарсыластары Real Sociedad 1980 жылдардың соңында ирланд шабуылшысы Джон Алдриджді қабылдағанға дейін осы саясатты ұстанған. Содан бері Real Sociedad құрамында көптеген шетелдік ойыншылар бар. Athletic Bilbao саясаты бас жаттықтырушыларға қатысты емес, команданы әртүрлі уақыттарда Говард Кендалл және Юпп Хайнкес сияқты танымал жаттықтырушылар басқарған. Барлық уақыттағы ең танымал баск футболшысы – Андони Зубизаррета болуы мүмкін, ол Ла Лигада 622 ойынмен рекордты ұстап тұр және алты лига титулын және бір Еуропа кубогын жеңіп алды. Қазіргі таңда Баск футболшыларының ең танымал өкілі – екі Еуропа чемпионаттары мен бір ФИФА Әлем кубогының жеңімпазы Ксаби Алонсо, ол Real Sociedad, Liverpool, Real Madrid және Bayern Munich клубтарында ойнады. Басқа да көрнекті баск ойыншылары: Джон Андони Гоикоэчеа, Микель Артета, Хави Мартинес, Икер Муниаин, Сезар Аспиликуэта, Асьер Ильярраменди, Андони Ираола, Аритц Адурис және Андер Эррера. Athletic Bilbao және Real Sociedad испан лигасын жеңіп алған, соның ішінде 1980 жылдардың басында бәсекеде үстемдік еткен, ал баск клубының соңғы жеңісі 1984 жылы Athletic Bilbao титулы болды. Халықаралық деңгейде Баск ойыншылары Азамат соғысына дейін Испания құрамасында ерекше көзге түсті, 1928 жылғы Олимпиада ойындарының барлық ойыншылары, 1920 жылғы Олимпиада ойындарының және 1934 жылғы Әлем кубогының көп бөлігі осы аймақта дүниеге келді. Солтүстік Баск елінде футболға қызығушылық аздау, бірақ аймақта екі танымал және табысты француз ойыншысы – Биксенте Лизарасу мен Дидье Дешамптар өнер көрсетті, олар 1998 жылғы Әлем кубогында жеңіске жеткен 22 ойыншының қатарында болды. 2010 жылдары Aviron Bayonnais FC халықаралық ойыншылар Стефан Руффиер мен Кевин Родригесті (Португалия құрамасының ойыншысы) және Испания үшін ойнайтын Амер Лапортты дамытты. Бұл клуб француздық үшінші лигада да ойнады. Аймақта ресми емес «ұлттық» құрамасы бар, ол жарысқа қатыспайтын, тек достық матчтарды ғана өткізеді. Наварраның да сирек жиналатын өкілдігі бар. Велосипед спорты Баск елінде танымал. Атаррабияда (Наварра) туған Мигель Индурайн бес рет «Тур де Франс» жарысын жеңіп алды. Баск велосипедшісі Абрахам Олано Испанияның «Вуэльта» және әлем чемпионаттарында жеңіске жетті. Navarre аймағынан шыққан жоғары деңгейдегі велосипед командасы Индурайннің жарысқа қатысқан Banesto командасының жалғасы болып табылады. 2013 жылға дейін сол деңгейде жұмыс істеген команда коммерциялық демеушілікпен қамтамасыз етілді, бірақ ресми емес Баск ұлттық командасы ретінде де жұмыс істеді және Баск үкіметінен қаржыландыру алды. Оның мүшелері басктар немесе кем дегенде аймақтың велосипедтік мәдениетінде өскен. Команда мүшелері кейде «Тур де Франс» немесе «Вуэльта а Испания» жарыстарында жеңіске үміткер болды. Жарыстар кезінде баск жанкүйерлері Пиреней кезеңдерінде жолдардың бойында жиналатын. Команда басшылары Ибан Майо, Хаймар Зубельдия, Самуэль Санчес және Дэвид Эксэбаррия сияқты шабандоздар болды. 2019 жылы ProTeam деңгейіне көтерілген тағы бір команда құрылды. Солтүстікте регби Баск қауымдастығы үшін танымал спорт түрі. Биаррицте жергілікті клуб – Biarritz Olympique Pays Basque, бұл атау клубтың баск мұрасын көрсетеді. Олар қызыл, ақ және жасыл түсті киім киеді, ал жанкүйерлер трибуналарда Баск туын желбіретеді. Biarritz Olympique клубының «Хайнекен кубогы» бойынша өткізген «үй» маттары Сан-Себастьян қаласындағы Аноэта стадионында өтті. Баск Биаррицтің ең танымал ойыншысы – анасы баск болған француз фуллбек Серж Бланко, ал Мишель Селая Биарриц және Франция құрамасының капитаны болды. Aviron Bayonnais – Баск байланыстары бар тағы бір жоғары деңгейдегі регби одағы клубы. 1940 жылы Франция жеңілгеннен кейін Виши режиміне қызмет еткен неміс регби лигасына тыйым салынғанға дейін, Баск клубы соңғы рет кубокты жеңіп алды. Пелота (jai alai) – Еуропалық ойын отбасының баск нұсқасы, оған шынайы теннис және сквош кіреді. Баск ойыншылары, испан немесе француз командалары үшін ойнаса да, халықаралық жарыстарда үстемдік танытады. Баск елінің таулы жері мен Пиренейге жақын орналасқандығына байланысты тау шаруасы танымал. Эдурне Пасабан 8000 метрден жоғары биіктіктегі он төрт таудың бәрін бағындырған әйел болды, ал Альберто Инурратеги мен Хуанито Оярсабал қосымша оттегісіз осы жетістікке қол жеткізді. Хосуне Березиарту және бұрынғы әлем чемпионы Патчи Усобиага – тау шаруасымен айналысатын басктардың ішіндегі ең үздіктердің қатарында. Тау шаруасымен байланысты трейл ранинг спорты да Баск елінде танымал, және 2002 жылдан бері жыл сайын өткізілетін Zegama Aizkorri skyrunning жарыстарына көптеген адамдар қатысады. Еуропаның ең үздік баскетбол клубтарының бірі – Saski Baskonia, Vitoria Gasteiz қаласында орналасқан. Bilbao Basket және Gipuzkoa BC де Испанияның жоғары лигасы Liga ACB-де ойнайды. Соңғы жылдары серфинг Баск жағалауында кең таралды, ал Mundaka және Biarritz әлемдік серфинг турнирлерінің өткізілу орындарына айналды.
The Basque Country has also contributed many sportsmen, primarily in football, rugby union, cycling, jai alai and surfing. The main sport in the Basque Country, as in the rest of Spain and much of France, is football. The top teams – Athletic Bilbao, Real Sociedad, Osasuna, Eibar, Alavés, Real Unión and Barakaldo – play in the Spanish football league system. Athletic Bilbao has a policy of hiring only Basque players, which has been applied with variable flexibility. Local rivals Real Sociedad used to practice the same policy, until they signed Irish striker John Aldridge in the late 1980s. Since then, Real Sociedad have had many foreign players. Athletic's policy does not apply to head coaches, with famous names as Howard Kendall and Jupp Heynckes coaching the team at various points. The most renowned Basque footballer of all time is possibly Andoni Zubizarreta, who holds the record for appearances in La Liga with 622 games and won six league titles and one European Cup. Nowadays, the most well known Basque football player is Xabi Alonso (winner of two European Championships and one FIFA World Cup) who played for Real Sociedad, Liverpool, Real Madrid and Bayern Munich. Other notable Basque players include Jon Andoni Goikoetxea, Mikel Arteta, Javi Martínez, Iker Muniain, César Azpilicueta, Asier Illarramendi, Andoni Iraola, Aritz Aduriz and Ander Herrera. Both Athletic and Real Sociedad have won the Spanish league, including dominating the competition in the early 1980s, with the last title won by a Basque club being Athletic's 1984 title. At international level, Basque players were especially prominent in Spanish selections prior to the Civil War, with all of those at the 1928 Olympics, and the majority of the 1920 Olympics and 1934 World Cup squads, born in the region. Football is slightly less popular in Northern Basque country but the region has produced two well known and successful French players, Bixente Lizarazu and Didier Deschamps, who were among 22 players that won the 1998 World Cup. In the 2010s, Aviron Bayonnais FC developed international players Stéphane Ruffier and Kévin Rodrigues (capped by Portugal) and Aymeric Laporte who eventually played for Spain based on his residency in the southern Basque country. The club has also played in the French third tier. The territory has an unofficial 'national' team which plays occasional friendlies, but not competitive matches, against conventional national teams. Navarre has its own representative side which convenes rarely. Cycling as a sport is popular in the Basque Country. Miguel Indurain, born in Atarrabia (Navarre), won the Tour de France five times. Fellow Basque cyclist Abraham Olano has won the Vuelta a España and the World Championship. , a top level cycling team, hails from Navarre, and is a continuation from the Banesto team for which Indurain ran. was a team operating at the same level until 2013 which was commercially sponsored, but also worked as an unofficial Basque national team and was partly funded by the Basque Government. Its riders were Basque, or at least grew up in the region's cycling culture; members of the team were sometimes strong contenders in the Tour de France or Vuelta a España. The races often saw Basque fans lining the roads during Pyrenean stages of the Tour de France. Team leaders included riders such as Iban Mayo, Haimar Zubeldia, Samuel Sánchez and David Etxebarria. Another team of the same name was raised to ProTeam level in 2019. In the north, rugby union is another popular sport with the Basque community. In Biarritz, the local club is Biarritz Olympique Pays Basque, the name referencing the club's Basque heritage. They wear red, white and green, and supporters wave the Basque flag in the stands. A number of 'home' matches played by Biarritz Olympique in the Heineken Cup have taken place at Estadio Anoeta in San Sebastian. The most famous Basque Biarritz player was the legendary French fullback Serge Blanco, whose mother was Basque, and Michel Celaya captained both Biarritz and France. Aviron Bayonnais is another top flight rugby union club with Basque ties. A Basque club was the last to win the cup before the banning of rugby league, along with other professional sports, by the German collaborating Vichy regime after the defeat of France in 1940. Pelota (jai alai) is the Basque version of the European game family that includes real tennis and squash. Basque players, playing for either the Spanish or the French teams, dominate international competitions. Mountaineering is popular due to the mountainous terrain of the Basque Country and its proximity to the Pyrenees. Edurne Pasaban became the first woman to climb the fourteen mountains of greater than 8000 metre altitude; Alberto Iñurrategi and Juanito Oiarzabal have done so without supplementary oxygen. Josune Bereziartu and Patxi Usobiaga, a former world champion, are among top Basques in rock climbing. Related to mountaineering is trail running, where the Basque Country plays host to the popular Zegama Aizkorri skyrunning races, held annually since 2002. One of the top basketball clubs in Europe, Saski Baskonia, is based in Vitoria Gasteiz. Bilbao Basket and Gipuzkoa BC also play in Liga ACB, Spain's top league. In recent years surfing has taken off on the Basque shores, and Mundaka and Biarritz have become spots on the world surf circuit.
Басктардың дәстүрлі спорт түрлері
Баск елінің спорттық дәстүрі егін шаруашылығымен байланысты, мысалы, орақпен шөп шабу немесе арбаға жүк тиеу сияқты еңбектер, бірақ бұл жарыстар ретінде қалыптасқан, онда уақыт, дәлдік, көркемдік және өнімділік сияқты нақты өлшемдер бойынша ұпайлар беріледі. Ауылдық баск спортының түрлеріне Aizkolaritza (ағаш кесу), Harri jasotzaileak (тас көтеру), Idi probak (өкшелерді тас сүйреуге бағыттап жетелеу) және Sokatira (арқан тартыс) жатады.
The Basque country sporting tradition is linked to agricultural pursuits such as mowing with a scythe, or loading carts, but adapted as competitions with points awarded for specific criteria such as time, precision, elegance and productivity. Rural Basque sports include Aizkolaritza (wood chopping), Harri jasotzaileak (stone lifting), Idi probak (leading oxen to drag rocks) and Sokatira (tug of war).