Кіріспе

Герника (Gernika) — Испанияның Баск еліндегі Бискай провинциясындағы қала. Герника қаласы (қосымша Лумомен бірге) Герника-Лумо (lang es) муниципалитетінің құрамына кіреді, оның 2009 жылғы мәліметтері бойынша халқы 16 224 адамды құрайды. 1937 жылдың 26 сәуірінде Герника нацистік Германияның «Кондор» легионымен бомбаланды, бұл алғашқы әуе шабуылдарының бірі болды. Осы шабуыл Пабло Пикассоның «Герника» картинасына шабыт берді, ол шабуылға деген наразылығын бейнеледі.

1366-1936 жылдар

Герника қаласын Бискай лорды Телло Альфонсо 1366 жылғы 28 сәуірде Бермеодан Дурангоға, ал Билбаодан Элантшобе мен Лекейтиоға баратын жолдардың қиылысында құрды. Бұл жердің стратегиялық маңызы Сузо портына кемелердің тоқтауына мүмкіндік берген үлкен өзен сағасында орналасқандығымен артты. Уақыт өте келе, қала басқа баск қалалары сияқты қалыптасты: қатарласа орналасқан көшелер (Гойенкале, Азокекале, Артекале және Барренкале; сәйкесінше: «жоғарғы, базарлық, аралық, төменгі жолдар») және салынған аумақтың екі шетінде шіркеуі бар Санта-Мария көшесі. Қаладағы өмір қатаң реттелді, мақсаты – үстем орта таптың құқықтарын сақтау болды. Бұл үрдіс 17 ғасырдың соңына дейін өзгеріссіз жалғасты. Қаланың кішкентай төбесінде Ассамблея үйі мен Герника ағашы орналасқан. Ежелгі дәстүр бойынша, басктар және ортағасырлық Еуропадағы басқа халықтар қауымдық мәселелерді талқылау үшін, әдетте емен астында жиналатын. Бискайяда әр әкімшілік аймақ (мериндад деп аталады) өзінің ағашына ие болды, бірақ ғасырлар бойы Герника ағашы ерекше маңызға ие болды. Ол Лумо ауылының ішінде, Герниказарра деп аталатын жерде, шағын ғибадатхананың жанында тұрды. Бискай заңдары 1876 жылға дейін осы ағаш астында жасалып келді, провинцияның әрбір қаласы мен ауылы Бас Ассамблеяға екі өкіл жіберді. Демократияның бұл ерте түрін философ Руссо, ақын Уильям Вордсворт, драматург Тирсо де Молина және композитор Ипаррагирре жазбаларында қалдырған. Бискай иелігі Кастилия патшалығына қосылғанда, Кастилия патшасы Герникаға келіп, Бискайдың құқықтарын, яғни фуэроларын сақтауға ант берді. «Католик монархы» атанған король Фердинандтың 1476 жылғы 30 маусымдағы анты Франсиско де Мендиета и Ретес салған «Эль бесаманос» («Патшалық қабылдауы») деген суретте бейнеленген. 1875 жылғы 3 шілдеде Карл соғыстары кезінде таққа талапкер Дон Карлос та Герникаға келіп, ант берді. 19 ғасыр бойы Ағаш астында Бас Ассамблеялар мен басқа да саяси шаралар өткізіліп тұрды. 18 ғасырға қарай қала орталығында қалалық әкімдік, Бискай иелігінің барлық аймақтарынан келген тұтқындарды ұстайтын түрме, аурухана және жергілікті халық үшін кедейлер үйі орналасқан алаң пайда болды. Күнделікті өмірде егіншілік (астық, көкөніс, жеміс-жидек өсіру), қолөнер (жөндеушілер, тігіншілер, аяқ киімшілер, зығыр өндірушілер) және сауда (тауарлар мен өнімдерді тасымалдау және сату) басты орын алды. Сол кезде көршілес Лумо ауылымен жер дауында үнемі қақтығыстар болып тұрды. Бұл даулар 1882 жылға дейін шешілмеді, сол жылы екі ауыл бірігіп Герника Лумо қаласын құрды. 20 ғасырдың басында алғашқы өнеркәсіптік фабрикалар ашылды. Бұл халықтың өсуіне ықпал етті, қала 1920 жылы 4500 тұрғынынан 1936 жылы 6000-ға дейін өсті.

Азамат соғысы: 1937 жылғы бомбалау

1937 жылы 26 сәуірде Испания азамат соғысы кезінде Герника қаласына нацистік Германияның Люфтваффе әуе күштері мен Италияның Авиация Легионариясының Кондор легионы жасаған кең ауқымды әуе шабуылы ұйымдастырылды. Басктардың ресми мәліметтері бойынша, 1654 азамат өлтірілді.

Өнер саласында

Пабло Пикассо өзінің «Герника» картинасын бомбалаудың қорқынышын еске алу үшін салған, ал Рене Ише бомбалаудан кейін бір күні зорлық-зомбылыққа толы мүсін жасады. Ол Октавио Васкес («Герника» фортепиано триосы), Рене Луи Барон, Ленни Уайт және Майк Батт (Кэти Мелуа орындаған), сондай-ақ Пол Элуардтың («Герниканың жеңісі») және Уис Кридждің («Наг ван ди фашистік бомбашы;» Африкаанс тілінен ағылшын тіліне аудармасы: «Фашистік бомбашылардың түні») өлеңдеріне шабыт берді. 1950 жылы Ален Ресне «Герника» атты қысқаметражды фильм түсірді. 1966 жылы қаланың құрылғанына 600 жыл толуына арналған мерекелік шаралар ұйымдастырылды. Осы мерекелер аясында Фуэрос алаңында жергілікті мүсінші Агустин Херранц жасаған граф Теллоның мүсіні орнатылды.

21 ғасыр

2009 жылы Герника Лумода 16 244 адам тұрды. Бұл қала дамыған қызмет көрсету секторымен және өнеркәсіптік компаниялармен қатар, жақсы мәдени және білім беру мүмкіндіктеріне ие.

Мәдени маңызы

Герника тарихи тұрғыдан Бискай провинциясының парламенті орналасқан жер, ал оның атқарушы билігі жақын орналасқан Бильбаода. Бұрынғы ғасырларда Лумо дәстүрлі Бискай жиналысының өткізілетін орны болған, ал Урдунья және Герника сияқты уставты қалалар Бискай лордының тікелей билігінде болды, сондай-ақ Энкартерри және Дуранго аймақтарында жеке жиналыстар болды. Олардың барлығы жергілікті үлкен ағаштардың астында жиналатын. Уақыт өте келе, жеке жиналыстардың рөлі Герникадағы бірыңғай жиналыспен алмастырылды, ал 1512 жылға қарай оның Герникако Арбола деп аталатын емені баск халқының дәстүрлі құқықтарының символына айналды. Ағаштар әрқашан өздерінен шыққан емен бұтақтарынан жаңарып тұрады. Осы ағаштардың бірі ("Ескі ағаш") 19 ғасырға дейін өмір сүрді және оны жиналыс үйінің жанында құрғақ түп ретінде көруге болады. 1860 жылы оның орнына отырғызылған ағаш 2004 жылы қурап, қайта отырғызылды; Герниканың ресми емені болуға таңдалған жас өсімдік те ауырып қалды, сондықтан айналасындағы топырақ денсаулығына келмейінше ағаш ауыстырылмайды. Герникако Арболаның жанына жиналыс өткізу үшін шағын ғибадатхана салынды, содан кейін 1826 жылы қазіргі жиналыс үйі (баск тілінде Билтзар Жаурегия) салынды.

Бейбітшілік символы

1937 жылғы 26 сәуірде Испания Азамат соғысы кезінде Гитлер Франко әскерлеріне көмек көрсету үшін жіберген Кондор легионына қарасты неміс авиациясы қаланы толығымен қиратты. Герникаға шамамен төрт сағат бойы бомбалар төгілді, бұл жаңа соғыс тактикасын – блицкригті сынау және кейінгі соғыстардағы азаматтық халықты бомбалауға дайындық болды. 1987 жылы бомбалаудың 50 жылдығы қала Дүниежүзілік Шейіт Қалалар Ассоциациясының алдын ала конгресін қабылдау арқылы атап өтілді. Толық конгресс кейін Мадридте өтіп, әлемнің түкпір-түкпірінен келген қала өкілдерін біріктірді. Осыдан бері Герника Лумо осы ассоциацияның мүшесі болып табылады. 1988 жылы баск мүсіншісі Эдуардо Чилиданың "Гуре Айтарен Этсеа" ескерткіші орнатылды, ал 1990 жылы оның қасына британ мүсіншісі Генри Мурдың "Панадағы ірі тұлға" мүсіні қойылды. Бұл ескерткіштер Герника Лумоның бейбітшілік қаласы екенін символдайды. "Бейбітшілік символы" қозғалысы аясында Герника бірнеше қаламен, оның ішінде Берга (Каталония – 1986), Пфорцхайм (Германия – 1988) және Бойзе (Айдахо штаты, АҚШ – 1993) қалаларымен бауырластық байланыс орнатты. Бауырластық келісімдерге мәдениет, білім беру және өнеркәсіп салаларындағы ынтымақтастық кіреді.

Нарық күні

Герникада халық арасында "lunes gerniqués, golperik ez" деген мақал бар. Бұл кастиль және баск тілдерінің бірігіп айтылатын сөзі, шамамен "дүйсенбі күні ешқандай жұмыс істелмейді" деп аударуға болады. Он жылдар бойы қалада дүйсенбі күнгі базар күні мереке саналды. Герникаға адамдар тек жақын жерлерден ғана емес, бүкіл провинциядан келіп, қала толып тұратын. Олар азық-түлік базарында сауда жасаудың ғана емес, сонымен қатар қаланың танымал мейрамханаларында тамақтанудың және кейін жергілікті алаңда пелота ойынын тамашалаудың мүмкіндігіне ие болды. Дүйсенбілік базар адамдардың алысқа саяхаттауға мүмкіндігі болмаған заманнан бері оларды біріктіріп, әлеуметтесуге мүмкіндік беретін ежелгі дәстүрді сақтап келеді. Нацистік Германияның Люфтваффесі мен итальяндық Aviazione Legionaria-сы Герниканы бомбалау үшін дүйсенбі күнін (1937 жылдың 26 сәуірі) арнайы таңдады, себебі Герникадан тыс жерде тұратын баск халқының базар күні қалаға келетіні белгілі болды, бұл неміс және итальян ұшақтарының ұшқыштарына барынша көп адамды өлтіруге мүмкіндік берді.

Спорт

Жай-алай (cesta punta) – пелотаның бір түрі. Герника жай-алай алаңы – әлемдегі осы типтегі ең ірі жұмыс істеп тұрған алаң. Оны 20 ғасырдың Испанияның жетекші сәулетшілерінің бірі Секундино Зуано жобалаған және алғаш рет 1963 жылы ашылған. Ойыншылар бұл алаңды әлемдегі ең жақсы алаң деп мойындайды. Сантанапе алаңында қолмен пелота ойындары өткізіледі. Бұл осы спорттың ең танымал түрі.