Кіріспе

Шырыш түрінің түрлер қорабы
| image = Ilex opaca USDA. jpg
| image caption = Жапырақтары мен піспеген жемістері
| status = LC
| status system = IUCN3.1
| status ref =
| status2 = G5
| status2 system = TNC
| status2 ref =
| genus = Ilex
| species = opaca
| authority = Aiton
| range map = Ilex opaca range map 3. png
| range map caption = Ilex opaca-ның табиғи таралу аймағы
| synonyms ref =

Сипаттама

Ilex opaca – орташа мөлшердегі, кең жапырақты, мәңгі жасыл ағаш, орташа биіктігіне дейін және ең жоғары биіктігіне дейін өседі. Көбінесе сабағының диаметрі жетеді, кейде дейін. Қабығы ақшыл сұр, кішкентай түйіншіктермен кедір-бұдыр. Бұтақшалары жуан, бастапқыда жасыл, қызыл-қоңыр түсті тозаңмен жабылып, кейін тегіс және қоңыр түсті болады. Қысқы бүршіктері қоңыр, қысқа, доғал немесе сүйкімді. Бұтақтары қысқа және жұқа. Тамырлары қалың және ет тәрізді. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, ұзындығы және ені , қатты, сары-жасыл, жоғары жағы күңгірт, жартылай жылтыр (басқаша ұқсас еуропалық сортаң Ilex aquifolium-нан айқын ажыратылады), көбінесе төменгі жағы ақшыл сары; жиектері бірнеше өткір, тік сияқты тікшелерге иілген, үшбұрышты негізі және сүйкімді ұшы бар; ортасы айқын және ойысқан, негізгі тамырлары көзге көрінеді; сабағы қысқа, жуан, ойық, түбінде қалыңдаған, екі кішкентай жапырақшасы бар. Жапырақтары бұтақта екі-үш жыл сақталады, көктемде жаңа бүршіктердің өсуінен ығысылып түседі. Гүлдері жасыл-ақ, кішкентай, көктемнің соңында жас жапырақтардың қойнауларынан немесе жас бұтақтардың түбінен қысқа гүлсабақтары бар сыпырғын тәрізді гүлшоғырларда орналасады. Тостағаншасы кішкентай, төрт бөлікті, бүршікте жабысқан, сүйкімді, жиектері тісті, қысқа уақытқа сақталады. Гүл шоқпары ақ, төрт жапырақша тәрізді бөліктері түбінде біріккен, доғал, жайылып өседі, гипогин, бүршікте жабысқан. Гүл сабағы түкті, түбінде кішкентай гүлқалқаншасы бар. Барлық сортаңдар сияқты, бұл да екі үйлі, аталық және аналық гүлдері бөлек өседі; тек аналық өсімдіктер ғана ерекше қызыл жидектер береді. Бұл жемістері (дәнектер) маусымның соңында пайда болады және пісуге қажеттілігінен немесе соңғы тағам ретінде пайдаланылуынан қыс ортасына дейін сақталады. Иттерге, мысықтарға және адамдарға улы, оларды жұтқанда диарея, құсу, сусыздану және ұйқышаңдық тудыруы мүмкін. Кедр құстар (Bombycilla cedrorum) солтүстікке қарай көшіп бара жатқанда ағаштарды жемістерден тазалайды, егер олар бұрыннан жалаңаш болмаса. Бір аталық гүл бірнеше аналық гүлді тозаңдандыра алады. Аталық гүлдерде төрт тоқпан бар, олар гүл шоқпарының түбіне бекітілген, оның бөліктерімен кезектесіп орналасқан; жіпшелері ине тәрізді, тоқпанды гүлде ұзын, тоқпансыз гүлде қысқа; тоқпандар артқы жағынан бекітілген, сопақ, ішке қарай ашылатын, екі ұялы, ұялары бойлық бағытта ашылады. Аналық гүлдердегі мойын жоғары орналасқан, төрт ұялы, аталық гүлдерде жетілмеген; мойын жоқ, аналық безі сабақшаға тікелей бекітілген, төрт бөлікті; әрбір ұяда бір немесе екі жұмыртқа бар. Жемісі – диаметрі 6–12 мм, төрт тұқымы бар, қызыл дәнек; ол қыста жиі сақталады.

Экология

Көлеңкеге төзімділігінің арқасында Ilex opaca көбінесе АҚШ-тың шығыс орталық, оңтүстік-шығыс және оңтүстік орталық аймақтарындағы ылғалды ормандардағы төменгі қабаттағы ағаш ретінде өседі. Ол ареалының солтүстік бөлігінде, Кейп-Кодтан (Массачусетс штаты) оңтүстік Нью-Джерсиге дейін (оның ішінде оңтүстік Коннектикут және оңтүстік-шығыс Нью-Йорк, Лонг-Айленд) сирек кездеседі. Оңтүстікке қарай, Мексика шығанағы мен Атлантика жазықтарында көптеп таралған. Ол құрғақ және батпақты топырақтарда да өсе алады, бірақ өсуі баяу. Гүлдерін аралар, шершеңдер, құмырсқалар және түнгі көбелектер сияқты жәндіктер тозаңдатады. Callophrys henrici личинкалары үшін қоректік өсімдік болып табылады. Бұл ағаш құстарды жыртқыштар мен дауылдардан қорғайтын тығыз қанатын қалыптастырады. Құстар, оның ішінде үкілер, сүрегілер, қарақұмықтар, көкшілдер және тасқыншылар, сондай-ақ кейбір аңшылық құстар мен сүтқоректілер жиі оның жидектерімен қоректенеді.

Өсіру және пайдалану

Ағаш өте ақшыл, берік, тығыз түйірлі, жақсы жылтыратады және қамшы саптары, гравюра тақталары және сонымен қатар жиһаз жасауға қолданылады. Оны бояуға болады және эбеннің орнына пайдалануға жарайды. Оның тығыздығы 0,58-ден 0,64-ке дейін. Шырыны сулы, және дәрілік тоник ретінде қолданылатын ащы заттарды қамтиды. Сенімсіз дереккөз: күні=2017 жылғы желтоқсан.

Қиыршық өсімдік

Ilex opaca көбінесе өсімдіктер шаруашылықтарында кең жапырақты мәңгі жасыл сәндік өсімдік ретінде, бұта немесе баяу өсетін сәндік ағаш ретінде өсіріледі. 1000-нан астам сұрыптары таңдалған, оның ішінде суыққа төзімділігі үшін іріктелген өсімдіктер ("Кобальт" – еркек сұрпы, -32°C дейін төмен температураға шыдайды), өсу түрі (мысалы, "Кардинал Хедж" сияқты аласа түрлер, 1,2 метрге дейін өсетін әйел өсімдік), және жемісінің түсі мен көптігі (көзге түсетін әйел сұрыптары, ішінде ірі жидектері бар "Юль", сондай-ақ сары жидектері бар "Канари" және "Морган Голд").

Қыста көк шөп

Шырша – қысқы Рождество және мерекелік маусымның танымал әшекейі. Христиандар үшін тікенді жапырақтары – Мәсіх киген тікенді тәжбен байланысты, ал жидектері – оның қан тамшыларын, ал мәңгі жасыл түсі – өлімнен кейінгі өмірді символдайды. Ағылшын поэзиясы мен әңгімелерінде шырша Рождество уақытында жиналатын қуаныш пен құттықтаулармен тығыз байланысты. Бұл дәстүр Солтүстік Америкада да сақталады, шырша мен қасиетті бұтақ (мислето) үйлерді және шіркеулерді безендіру үшін кеңінен қолданылады. Еуропалық шырша американдық шыршадан кішідірек, бірақ олармен туыс және сыртқы түрі жақын. Екі түрінің де жапырақтары пішіні мен тісті қабырғалары бір-біріне ұқсас, бірақ американдық шыршаның жапырақтары жарық және ірі болады. Америкалық шырша, мәңгі жасыл немесе Рождество шыршасы (Ilex opaca Aiton) деп аталады, ол 1939 жылдың 1 мамырында Делавэр штатының ресми ағашы деп жарияланды.