Вологда қаласы: тарихы мен маңызы

Кіріспе

Вологда (Во́логда, ) – Ресейдің Вологда облысының әкімшілік орталығы, Солтүстік Двина су алабындағы Вологда өзенінің жағасында орналасқан қала. Халық саны:

Қала Ресейдің солтүстік-батысының маңызды көлік торабы болып табылады. Ресей Федерациясының Мәдениет министрлігі Вологданы тарихи қала деп жариялаған, Ресейдегі 41 қаланың бірі және Вологда облысындағы үш қаланың бірі. Ресейлік Cultinfo сайты Вологдада тарихи, көркем және мәдени маңызы бар 224 ескерткіш бар екенін мәлімдейді.

Қор

Вологданың ресми құрылған жылы – 1147 жыл, бұл XVII ғасырдағы «Герасим Вологдалықтың ғажайаты туралы әңгіме» және Иван Слободскийдің 1716 жылғы «Шығармаларында» айтылған, онда Вологда өзенінің жанында Трица монастырына негіз салған монах Герасимнің келгені туралы баяндалады. Бұл датаны, Вологданы Мәскеумен шамалас жасқа дейін жеткізетін, 1780 жылы тарихшы Алексей Засецкий енгізді. Дегенмен, тарихшылар мен археологтар ресми құрылған жылға күмән білдірді. Керісінше, олар қаланың 13 ғасырда құрылғанын айтады, Вологда 1264 жылғы Новгород Республикасы мен Владимирдің ұлы князі арасындағы келісімде Новгород Республикасының шеткі иелігі ретінде еске алынған. 13 ғасырда Вологданың ядросы қазіргі қала орталығында емес, керісінше, Қайта тірілу шіркеуіне жақын орналасқан «Ленивая площадка» деп аталатын жерде болған. Бұл аймақ 1565 жылға дейін Вологданың орталығы болып келді. Сол жылға дейін Вологдада тас құрылыстар болған жоқ; қаланың барлық бекіністері, көпірлері, үйлері, шіркеулері және өнеркәсіптік кәсіпорындары ағаштан салынған. 15 ғасырдан бастап Вологда саяси жер аудару орынына айналып, тіпті «астанаға жақын Сібір» деп те аталды. 19-20 ғасырларда Иосиф Сталин, Вячеслав Молотов (кейін Сыртқы істер министрі), Николай Бердяев (танымал орыс философы), Борис Савинков (кейіннен табысты террорист ретінде белгілі болған), Мария Ульянова және Александр Богданов сияқты тұлғалар Вологдаға жіберілді. Анатолий Луначарский Богдановқа қосылу және Богдановтың қарындасы Анна Александровна Малиновскаяға үйлену үшін сол жаққа баруды жөн көрді.

Кеңес дәуірі

1917 жылдың желтоқсанында Вологдада кеңес өкіметі орнатылды және 1918 жылдың жазына дейін земство және қалалық әкімшілікпен қатар өмір сүрді. 1918 жылдың ақпан айында Вологда бірнеше айға «Ресейдің дипломатиялық астанасы» болды. Санкт-Петербургтегі елшіліктерге неміс әскері қауіп төндірді, сондықтан американ елшісі Дэвид Р. Фрэнсис бастаған батыс елдері оларды Вологдаға көшірді. Бірақ большевиктердің қысымымен 1918 жылдың 24 шілдесінде дипломаттар Вологдадан Архангельск арқылы өз елдеріне қайтуға мәжбүр болды. Ресей азамат соғысы кезінде Вологдада 6-шы Қызыл Армия штабы орналасқан. Армия Евгений Миллер басқаратын Ақ Армияға және Солтүстік Ресейдегі Антанта күштеріне қарсы күресті. 1924 жылы үкімет қаланың ең ірі және ең құрметті ғимараттарының бірі болған Всеградский кафедралық соборының жабылуын бұйырды. 1929 жылы Вологда губерниясы таратылып, бұрынғы Архангельск және Солтүстік Двина губернияларымен қатар Коми Зырян автономиялық облысы құрамына енген жаңа құрылым – Солтүстік Край құрамына қосылды. Солтүстік Крайдың әкімшілік орталығы Архангельск қаласында болды. 1936 жылдың желтоқсанында Солтүстік Край таратылып, Коми АССР және Солтүстік облысқа бөлінді, әкімшілік орталығы Архангельск қаласында қалды. 1937 жылдың 23 қыркүйегінде КСР Одағының Орталық Атқару Комитетінің шешімімен Солтүстік облыс Архангельск облысы мен Вологда облысына бөлінді. Осы шешімге сәйкес, Ленинград облысының бұрынғы Череповец ауданының аудандары Вологда облысына қосылды. Бұл аудандар қазір Вологда облысының батыс бөлігін құрайды. Осылайша Вологда облысының қазіргі шекаралары белгіленді. 1930 жылдары зығыр фабрикасы, вагон жөндеу фабрикасы және «Солтүстік Коммунар» арақзауыты салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Вологдада әскери жағдай жарияланды және өнеркәсіптік кәсіпорындары әскери өндіріске көшті. 1941 жылдың күзінде фин әскері Вологда облысының шекарасын кесіп өтіп, Вологода майдан қаласына айналды. Тұрғындар бекініс қазуға жұмылдырылды. Қалада бомбадан қорғаныш алаңдары мен қарапайым бекіністер салынып, теміржол торабын және әскери-өнеркәсіптік кәсіпорындарын қорғау үшін әуе қорғанысы жүйелері құрылды. Нәтижесінде, қаланы бомбалауға көптеген әрекеттер жасалса да, қалаға ешбір бомба түспеді. Осы оқиғаларды еске алу үшін кейін Вологодадағы Зосимовская көшесінде әуе қорғанысы күштеріне ескерткіш орнатылды. Ескерткіш әуеге қарсы зеңбірек нысанында жасалған. Сонымен қатар Вологда армияны жабдықтау және техниканы эвакуациялау үшін пайдаланылған маңызды теміржол торабы болды, сондай-ақ ірі аурухана орталығы ретінде қызмет етті. Вологда тұрғындары қан, ақша және зергерлік бұйымдар сыйлады. Осы қаржыға «Вологда ұжымдық шаруасы» танк отряды құрылды. Осы оқиғаларды еске алу үшін Мира көшесінде Т-34 танкына ескерткіш орнатылды. 1961-1985 жылдары Анатолий Дригин Вологда облыстық КПСС комитетінің бірінші хатшысы және облыс басшысы болды. Осы кезеңде қала мен облыстың экономикасының көптеген салаларында маңызды өзгерістер болды. Атап айтқанда, Вологодада подшипник зауыты, механикалық зауыт және оптикалық-механикалық зауыт салынды. Политехникалық институт ашылды. Ірі құс фабрикасы құрылды. Ірі құрылыс жобалары жүзеге асырылды, соның ішінде бес қабаттан жоғары алғашқы ғимараттар салынды. Қала кеңейді, жаңа тұрғын үйлер салынды, атап айтқанда Бывалово, ГПЗ, бесінші және алтыншы шағындар. 1976 жылы Вологодада троллейбус жүйесі іске қосылды.

Soviet power was established in Vologda in December 1917, and up to the summer of 1918 co existed with the zemstvo and municipal administration. In February 1918, Vologda became the "diplomatic capital of Russia" for several months. Embassies located in Saint Petersburg were threatened by the German army, so Western powers, led by American Ambassador David R. Francis, relocated them to Vologda. However, pressured by the Bolsheviks, on July 24, 1918, the diplomats were compelled to leave Vologda and repatriate via Arkhangelsk. During the Russian Civil War, Vologda was the location of the headquarters of the 6th Red Army. The army opposed the White Army under command of Evgeny Miller and the military forces of Entente in northern Russia. In 1924 the government ordered to close the Vsegradsky cathedral, that used to be one of the biggest and most revered in the city. In 1929, the Vologda Governorate was abolished and included into the structure of a new formation, Northern Krai, which also included former Arkhangelsk and Northern Dvina Governorates, as well as the Komi Zyryan Autonomous Oblast. The administrative center of Northern Krai was located in Arkhangelsk. In December 1936, Northern Krai was abolished and divided into the Komi ASSR and Northern Oblast, with the administrative center still located in Arkhangelsk. On September 23, 1937, Northern Oblast was divided into Arkhangelsk Oblast and Vologda Oblast by the decision of the Central Executive Committee of the Soviet Union. According to the same decision, districts of former Cherepovets Okrug of Leningrad Oblast were attached to Vologda Oblast. These districts currently make for the western part of Vologda Oblast. Thereby the current borders of Vologda Oblast were determined. In the 1930s, a flax factory, a coach repair factory, and a sawmill, "Northern Communard," were constructed. During World War II, martial law was declared in Vologda, and its industrial enterprises shifted to military production. In the fall of 1941, Finnish troops crossed the borders of Vologda Oblast, and Vologda thus became a front city. The inhabitants were mobilized to dig trenches. In the city, bomb proof shelters and elementary shelters were under construction, systems of air defense which protected the railway junction and the military industrial enterprises were developed. As a result, though attempts of bombardments were numerous, no bombs fell on the city. To commemorate these events, a monument to the air defense forces was later erected on Zosimovskaya Street in Vologda. The monument has the shape of an anti aircraft gun. In addition, Vologda was a railway hub used to supply the army and to evacuate equipment. It also served as a large hospital center. Residents of Vologda donated blood, money, and jewellery. The tank detachment "Vologda Collective Farmer" was funded by these donations. To commemorate these events the monument to the tank T 34 was built on Mira Street. Between 1961 and 1985, Anatoly Drygin was the first secretary of the CPSU Vologda Oblast Committee and the head of the oblast. During this period, notable changes in many aspects of economy both of the city and of the oblast occurred. In particular, a bearing plant, a mechanical plant, and an optical mechanical factory were built in Vologda. A polytechnical university was opened. A large scale poultry farm was established. A major construction initiative was carried out, and, in particular, the first buildings higher than five floors were constructed. The city expanded, with new residential areas built; in particular, Byvalovo, GPZ, the fifth and the sixth Microdistricts. In 1976, the Vologda trolleybus system opened.

Кеңес Одағынан кейінгі кезең

1991 жылы қарашада қалалық әкімшілік құрылып, жергілікті билік органдарын реформалау басталды. 1993 жылдың қазан айында барлық деңгейдегі халық депутаттары кеңестері таратылды. Вологда кеңесі таратылғаннан кейін қалалық Дума құрылды. Думаға алғашқы сайлау 1994 жылдың 20 наурызында өтті. Алғашқы Думада бар болғаны алты орын болды, бірақ 1995 жылы келесі сайлаудан кейін ол отыз депутатқа дейін ұлғайтылды. 1996 жылдың 25 шілдесінде қалалық Дума қаланың негізгі құжатын – Вологданың Жарғысын қабылдады. 1996 жылдың 6 қазанында Вологда тарихындағы алғашқы мэр сайлауы өтті. Алексей Якуничев сайланды және қала басшысы болды. Оның өкілеттігі 2008 жылы аяқталды. 2003 жылы қала маңындағы айналма жолдың құрылысы басталды. Оған дейін Мәскеу мен Архангельск қалаларын байланыстыратын М8 тас жолы қала орталығынан өтіп, көлік кептелісін тудыратын. Айналма жол толыққаннан кейін А114 (Вологда – Новая Ладога), Р5 (Вологда – Медвежьегорск) және М8 (Мәскеу – Архангельск) тас жолдарымен байланысты. 2005 жылдың 25 тамызында қалалық Дума Вологданың жаңа Жарғысын бекітті. Депутаттар төрт жүзден астам түзету енгізгенімен және 1996 жылғы Жарғымен салыстырғанда құжаттың көлемі екі еседен астамға ұлғайғанымен, өзгерістер салыстырмалы түрде шамалы болды. 2008 жылдың 12 қазанында Евгений Шулепов қала басшысы болып сайланды.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Вологда облыстың әкімшілік орталығы болып табылады және әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Вологодский ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік-аумақтық бірлік ретінде, ол бір ауылдық елді мекенмен бірге Вологда облыстық маңызы бар қаласы (Вологда облысындағы төрт қаланың бірі) құрамына жеке кіреді – аудандармен тең статусқа ие әкімшілік бірлік.

Демография

Қала мен облыстың халқы негізінен этникалық орыстардан құралған. Қала халқының маңызды бөлігі түрлі деңгейдегі мемлекеттік қызметкерлер мен мемлекеттік қызметшілерді құрайды – әртүрлі есептеулер бойынша, олардың саны елу мыңға жетеді. Бұның себебі Вологда ірі қала ғана емес, сонымен қатар Вологда облысының әкімшілік орталығы болып табылады. Шамамен 43 миллион гектар егістік жер пайдаланылмай жатыр, осыдан келіп үкімет тегін жер беру туралы жариялады. Вологда ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы үшін 468 000 гектар жерді жалға береді.

Тауар белгілері

Вологданың танымал өнімдері – Вологда тігісі, сары май және зығыр.

Көлік

Вологда – автомобиль жолдары, темір жолдары және су жолдары тоғысқан ірі көлік хабы. Қаладағы қоғамдық көлік желісі жақсы дамыған: автобус және троллейбус бағдарлары бар. Қалада төрт үлкен автомобиль көпірі бар: Вологда өзені арқылы екі автомобиль көпірі және темір жол арқылы екі көпір. Қала орталығында бір жаяу өткел көпірі (Қызыл көпір) орналасқан.

Теміржол

Вологда – Солтүстік теміржолының ірі сұрыптау және транзиттік түйіні. Оған Вологда 1, Вологда 2, Рыбкино және Лоста станциялары кіреді. Вологда 2 мен Лоста аралығы Ресей Федерациясының теміржол желісіндегі ең қызғылт кезең болып табылады, күніне 120-150-ден астам пойыз өтеді. Вологда 1 теміржол вокзалынан қала маңындағы және алыс қашықтыққа жүретін пойыздар кетеді.

Ауа

Вологда әуежайы Архангельск тас жолы бойында, қала орталығынан 10 км қашықтықта орналасқан. ЯК-40 ұшақтары Мәскеу, Ухта, Великий Устюг, Кичменгский Городок және Вытегра қалаларына тұрақты жолаушылар рейстерін орындайды. Вологда авиациялық компаниясы Ми-2 және Ми-8 тікұшақтарын пайдаланады. Олар шұғыл жағдайлардағы авиациялық жұмыстарға және мұнай құбырының қызмет көрсетуіне қолданылады.

Қалалық қоғамдық көліктер

Вологда қалалық көлігі автобус және троллейбус бағыттарымен, сондай-ақ белгілі бір маршруттармен жүретін таксилер арқылы жүзеге асырылады. Вологдада тұрақты автобус қызметі 1929 жылы басталды, ал троллейбус қызметі 1976 жылы іске қосылды. 2009 жылдың қараша айына дейін Вологдада бес троллейбус бағыты, он тоғыз қалалық автобус бағыты және шамамен қырық маршрутка (маршруттық такси) болды. Басты көлік компаниялары – "VologdaElectroTrans" ашық акционерлік қоғамы (троллейбустар), PATP 1 және PATP 32 (қалалық автобус бағыттары).