Кіріспе
Мысырлық гностикалық теолог (шамамен 100 – шамамен 180 жылдар)
Валентин (/v//æ//l//ən/'/t//aɪ//n//ə//s/; шамамен 100 – 180 жылдар) – ең танымал және бір кездегі ең табысты ерте христиандық гностикалық теолог. Ол Римде мектеп ашты. Тертуллианның сөзіне қарағанда, Валентин епископтыққа үміткер болған, бірақ басқа адам таңдалған соң өз тобын құрған. Валентин көптеген жазбалар қалдырған, олардың көп бөлігі қарсыластары келтірген үзінділер түрінде ғана сақталған. Дегенмен, жақында Александриялық Климент келтірген Валентиннің Агатапусқа жазған жоғалған хатының Псевдо-Василийдің 366-шы хаты екені айтылды. Кейбір ғалымдар Наг-Хаммади кітапханасында сақталған «Ақиқат Евангелиясы» да Валентиннің қаламынан туған деп санайды. Әйтпесе, оның ілімі оның шәкірттері – валентиандықтар берген дамыған және өңделген түрінде ғана белгілі. Валентин үш түрлі адам бар екенін үйретті: рухани, психикалық және материалдық. Тек рухани табиғаттағылар ғана гнозис (білім) арқылы құдайлық Плеромаға оралуға мүмкіндік алады, ал психикалық табиғаттағылар (қарапайым христиандар) құтқарылудың төмен немесе белгісіз түріне жетеді, ал материалдық табиғаттағылар жойылуға тағдырланған. Валентиннің көптеген ізбасарлары болды – валентиандықтар. «Фребонит» сөзі басқаша белгісіз, бірақ ол қазіргі Тида қаласының жанындағы Фрагонис ежелгі қаласына сілтеме жасауы мүмкін. Александрияда Валентин гностикалық философ Базилидтің сөздерін естіген болуы мүмкін, және ол, әрине, эллиндік орта платонизм және эллинизацияланған еврейлердің мәдениетімен, мысалы, Александриялық ұлы еврей аллегоригі және философы Филонмен танысқан. Александриялық Климент оның ізбасарлары Валентиннің Теодастың ізбасары болғанын, ал Теодас апостол Пауылдың ізбасары болғанын айтқандарын жазды. Валентин Теодастың оған Пауылдың тек ішкі шеңберіне жеке үйреткен құпия білімін бергенін айтты, ал Пауыл оны тірілген Мәсіхпен болған көрісуімен байланысты ашық айтқан (Римдіктерге 16:25; 1 Коринфтіктерге 2:7; 2 Коринфтіктерге 12:2–4; Елшілердің істері 9:9–10), ол одан құпия оқуды алған кезде. Мұндай эзотерикалық оқулар 2-ші ғасырдың ортасынан кейін Римде азайып кетті.
Valentinus's lost letter to Agathapous, quoted by Clement of Alexandria, is in fact Letter 366 of Pseudo Basil. Some have also argued that the Gospel of Truth, a work preserved in the Nag Hammadi library, is also from the pen of Valentinus. Otherwise, his doctrine is known only in the developed and modified form given to it by his disciples, the Valentinians. Valentinus taught that there were three kinds of people, the spiritual, psychical, and material; and that only those of a spiritual nature received the gnosis (knowledge) that allowed them to return to the divine Pleroma, while those of a psychic nature (ordinary Christians) would attain a lesser or uncertain form of salvation, and that those of a material nature were doomed to perish. Valentinus had a large following, the Valentinians. The word "Phrebonite" is otherwise unknown, but probably refers to the ancient town of Phragonis, near present day Tidah. In Alexandria, Valentinus may have heard the Gnostic philosopher Basilides and certainly became conversant with Hellenistic Middle Platonism and the culture of Hellenized Jews like the great Alexandrian Jewish allegorist and philosopher Philo. Clement of Alexandria records that his followers said that Valentinus was a follower of Theudas, and that Theudas in turn was a follower of Paul the Apostle. Valentinus said that Theudas imparted to him the secret wisdom that Paul had taught privately to his inner circle, which Paul publicly referred to in connection with his visionary encounter with the risen Christ (Romans 16:25; 1 Corinthians 2:7; 2 Corinthians 12:2–4; Acts 9:9–10), when he received the secret teaching from him. Such esoteric teachings were downplayed in Rome after the mid 2nd century.
Оқыту
Валентин, әрине, алғаш Александрияда оқытты және 136 жылы Римге, Папа Игинус патшалығы кезінде барды, Папа Анисет патшалығына дейін қалды, шамамен 180 жылы қайтыс болды. Оның өмірі туралы көптеген мәліметтер даулы, себебі олардың көпшілігі оның қарсыластарынан алынған және сенімділігі күмәнді. Тертуллианның "Adversus Valentinianos", IV кітабында айтуынша, Валентин Маркионмен бірге ашуға беріліп, ереске бет бұрғанға дейін епископтыққа үміткер болған. Саламис қалалық Эпифаний Валентин Кипрде кеме апатына ұшырап, ақыл-есінен айырылғаннан кейін гностикке айналғанын жазды. Кипрде Валентиндық қауымдардың болуы Эпифанийді осыған сендіріп жіберген болуы мүмкін.
Валентиандық
Валентиандық – Валентиннің бастауынан тараған гностикалық философия мектебі. Бұл гностикалық қозғалыстардың ішіндегі маңыздыларының бірі, Рим империясының барлық аймақтарында кең таралып, христиан дін танушыларының көптеген еңбектеріне себепкер болды. Белгілі Валентиандықтардың қатарында Геракл, Птолемей, Флорин, Марк және Аксионик болды. Валентин өзінің идеяларын Пауылдың шәкірті Теодас немесе Теудадан алғанын мәлімдеді. Валентин Жаңа Өсиеттің кейбір кітаптарын еркін пайдаланды. Көптеген басқа гностикалық жүйелерден айырмашылығы, олар ашық түрде дуалистік болса, Валентин көбірек монистік жүйені дамытты, бірақ оны дуалистік терминдермен түсіндірді. Валентин тірі кезінде көптеген шәкірттер тәрбиеледі, ал оның жүйесі гностицизмнің барлық түрлерінің арасында ең көп тарағаны болды. Алайда, Тертуллиан атап өткендей, ол бірнеше түрлі нұсқаға бөлінді, олардың барлығы оған тәуелді екенін мойындамады ("өздерінің атын жасыруға тырысады"). Валентиннің ең белгілі шәкірттері Гераклон, Птолемей, Марк және, мүмкін, Бардайсан болды. Бұл гностиктердің көптеген жазбалары мен Валентиннің жазбаларынан алынған үзінділер 1945 жылға дейін тек олардың ортодоксалды қарсыластары келтірген цитаталарда ғана сақталды. Сол жылы Наг-Хаммадидегі жазулардың қоймасы "Ақиқат Евангелиясының" копт тіліндегі нұсқасын ашты, бұл мәтін, Иринейдің сөзіне сәйкес, Тертуллианның "Барлық ереске қарсы" еңбегінде айтылған Валентиннің Евангелиясымен бірдей.
Космология
Валентин әдебиетінде барлық нәрсенің бастауы ретінде Битос деп аталатын алғашқы болмыс сипатталған. Көп ғасырлар бойы үндемей, терең ойға берілгеннен кейін, Битос эманация процесі арқылы басқа да болмыстарды жаратуға кірісті. Алғашқы болмыстар – эондардың саны отызға жетеді, олар жыныстық тұрғыдан толықтыратын он бес сизигияны немесе жұпты білдіреді. Софияның, ең төменгі эондардың бірінің қателігі мен Сакланың білімі жетпеуі салдарынан материяға бағынышты төменгі әлем пайда болды. Төменгі әлемдегі ең жоғары болмыс – адам, психикалық және гиликалық (материалдық) табиғатқа ие, ал құтқару жұмысы жоғары, рухани болмысты төменгіге бағынудан азат етуден тұрады. Осы міндетті Иса мен Киелі Рух жүзеге асырды. Валентиннің христологиясы үш құтқарушы болмыс бар екенін жорамалдаған болуы мүмкін, бірақ Иса Жер бетінде болғанда, мысалы, Климент айтқандай, "бүлінуге ұшырамаған" табиғи емес денеге ие болды: ешбір Валентин мәтінінде Исаның азап шегуі туралы айтылмаған. Валентин жүйесі жан-жақты болды және ойлау мен іс-қимылдың барлық сатыларын қамтиды. Валентин христиан дінін платонизммен үйлестіруге тырысқан алғашқы христиандардың бірі болды, ол Платонның идеалдық формалар (плерома) және құбылыстардың төменгі әлемі (кенома) әлемінен дуалистік тұжырымдамаларды алды. II ғасырдың ортасында Ириней және кейінірек негізгі христиандар еретик деп жариялаған ойшылдар мен уағыздаушылардың ішінде Маркион Синопалық тұлғалық қасиеттерімен ерекше көзге түседі. Валентинге қарсы тұрған замандас православиелік Юстин Мартир болды, бірақ Валентиншілдерге ең күшті қарсылық көрсеткен Лиондық Ириней еді.
Валентиннің сыншылары
Валентиннің қайтысынан кейін көп ұзамай Ириней өзінің зор еңбегін бастады – «Тағдырдың анықталуы және құлатылуы туралы» (әлдеқайда жақсы «Adversus Haereses» деген атпен танымал), онда Валентин мен оның ілімдерін өте теріс бейнелейді, бұл оның бірінші кітабының басым бөлігін құрайды. Қазіргі заманғы зерттеуші М.Т. Райли Тертуллианның «Adversus Valentinianos» еңбегінде Иринейден кейбір үзінділерді түпнұсқа материал қоспай қайта аударғанын атап көрсетеді. Кейін Саламис Епифаний оны талқылап, мойын бұрмады (Haer., XXXI). Барлық дәстүрден тыс ерте христиан жазушылары сияқты, Валентин де көбінесе оның қарсыластарының еңбектеріндегі цитаталар арқылы белгілі болды, бірақ Александриялық бір ізбасары кейбір шағын бөлімдерді ұзақ цитаталар түрінде сақтап қалды. Валентин мектебінің ұстазы Птолемей Флораға жазған хатында «біз де мұра еткен апостол дәстүрі» туралы айтады. Птолемей тек Флора есімді бай гностик әйелге жазған осы хатымен ғана танымал, ал хаттың өзі тек Епифанийдің «Панарион» еңбегінде толығымен келтірілген. Хатта гностиктердің Мұса заңдары және олардың демиургпен байланысы туралы ілімдері сипатталған. Хатты Епифанийдың өзі жазған болуы мүмкін екенін естен шығармау керек, өйткені ежелгі тарихшылар өз кейіпкерлерінің аузынан сөздерді құрастырып, оларды қысқаша қорытынды ретінде берген.
Шындықтың Евангелиі
Валентиандық зерттеулерде жаңа сала 1945 жылы Мысырда Наг-Хаммади кітапханасының табылуымен ашылды. Гностикалық деп жіктелетін әртүрлі шығармалар жинағының ішінде Валентинмен байланысты болуы мүмкін жазбалар тобы болды, әсіресе Иринейдің Валентинге тиесілі деп көрсеткен «Шындықтың Ізгі хабары» деп аталатын копт мәтіні. Бұл – Исаның құдайлық әкесінің белгісіз есімінің жариялануы, оны білуші барлық жаратылыстарды осы әкеден бөліп тұрған надандықтың пердесінен өте алады. Сондай-ақ, Иса осы есімді әртүрлі жолдармен, абстрактілі элементтерге толы тілмен ашқандығы айтылады. «Шындықтың Ізгі хабары»нда айтылған Әкенің бұл белгісіз есімі, іс жүзінде, құпия емес. Мәтінде нақты айтылған: «Әкенің аты – Ұл». Шындығында, мәтіннің басты тақырыбы – христиан сенушілердің «Әке» арқылы «Ұлмен» бірлігінің ашылуы, бұл «толықтық» және «тыныштық» сөздерімен сипатталатын жаңа өмір тәжірибесіне әкеледі. Мәтіннің негізгі талабы: «Әке танылмағандықтан мұқтаж пайда болды, ал Әке танылғаннан бастап, мұқтаж жойылмайды». Тілдік стиль мистикалық, ал тіл – символдық, канондық Жаңа өсиеттің Ізгі хабарының стилі мен тақырыптарын еске салады. Бұрынғы христиан әндері, «Соломонның әндері» деп белгілі әндермен де айқын тілдік ұқсастықтар бар. Бұл мәтінде Наг-Хаммади кітаптарының көптеген басқа мәтіндерінде кездесетін құдайлардың, шығу тегінің немесе періштелердің ерекше аттары жоқ. Оның қолжетімділігі жаңа танымалдыққа алып келді, бұл «Жаңа Жаңа өсиет» сияқты рухани жинақтарға енгізілуімен дәлелденді.