Кіріспе

АҚШ Әскери-әуе күштерінің ғарыш күштеріне жауапты нөмірленген әуе күштері.

Қытай қорғанысы
Қытай шабуылы

14-ші Әуе күштері генерал-майор Стивен Н. Уайтингтің басқаруында болды. Оның командалық бас сержанты – бас сержант Патрик Ф. МакМахон. 2019 жылдың 20 желтоқсанында АҚШ Әскери-әуе күштерінің 14-ші Әуе күштері АҚШ Ғарыш күштерінің Ғарыш операциялары бас қолбасшылығы (SPOC) деп қайта аталды. 2020 жылдың 21 қазанында Ғарыш операциялары бас қолбасшылығының штабы қайтадан 14-ші Әуе күштеріне ауыстырылды және таратылды.

1-ші америкалық еріктілер тобы

1941 жылдың желтоқсанында АҚШ-тың Жапония империясына қарсы Екінші дүниежүзілік соғысқа кірісуімен, Қытай әуе күштерінің Американдық еріктілер тобының (AVG) (қанатты жолбарыстар деп белгілі) командирі Клэр Ченно 1942 жылдың 29 наурызында Қытайдың Чунцин қаласына шақырылды, AVG тағдырын шешу үшін конференция өткізуге. Конференцияға Чан Кайшы, оның әйелі Сонг Мэйлин, Қытай-Бурма-Индия театрындағы АҚШ күштерінің бас қолбасшысы генерал-лейтенант Джозеф Стилвелл және наурыз айының басында келген полковник Клейтон Л. Бисселл қатысты. Бисселл генерал Генри Х. "Хэп" Арнольдтың Қытайдағы АҚШ Әскери-әуе күштерінің (USAAF) ұрыс ұйымын басқаруға таңдаған адамы болды. 1941 жылдың 30 желтоқсанында АҚШ Соғыс департаменті Вашингтонда қанатты жолбарыстарды АҚШ Әскери-әуе күштеріне (USAAF) қосуға рұқсат берді. Ченнолт қанатты жолбарыстарды әскерге қабылдауға қарсы болды. Стилвелл мен Бисселл Ченнолтқа және Чан Кайшыға егер AVG АҚШ Әскери-әуе күштерінің құрамына кірмесе, оларға жабдықтандыру тоқтатылатынын нақты айтты. Ченнолт қайтадан әрекетке кірісуге келісті, бірақ Стилвеллге өзінің адамының өзі үшін сөйлейтінін түсіндірді. Чан Кайшы, Стилвелл осы топтың Қытайда қалатынын және Ченнолт басқаратынын уәделеген соң, AVG-ны USAAF-қа қосуға келісті. Бирмадағы жағдай тез нашарлағандықтан, Стилвелл мен Бисселл 1942 жылдың 30 сәуіріне дейін AVG-ны таратуды қалады. Қанатты жолбарыстардың мүмкіндігінше ұзақ уақыт бойы жұмыс істеуін қалаған Ченнолт, AVG-ның Қытайдың ұлттық үкіметімен жасасқан келісімшарты аяқталған 4 шілдеде топты таратуды ұсынды. Стилвелл мен Бисселл келісті.

Қытай әуе операциялық тобы

1942 жылғы 15 сәуірде Ченнолт генерал-майор шенімен АҚШ Әуе күштеріне қайта шақырылды. Ченнолтқа 10-шы әуе армия құрамындағы истребительдер мен бомбалаушылардан тұратын Қытай әуе күштерінің басшылығымен қанағат ету керектігі айтылды. Оның міндеті – Үндістан мен Қытай арасындағы Гималай таулары арқылы жүзеге асырылатын әуемен жабдықтау операциясын қорғау және қытайлық жер күштеріне әуе көмегін көрсету болды. Бисселл Ченнолттан бір күн бұрын бригадир-генерал шеніне көтеріліп, Стилвеллдің әуе командирі ретінде Қытайдағы барлық американдық әуе бөлімшелеріне басшылық етуі тиіс болды (1942 жылдың тамызында ол 10-шы әуе армиясының қолбасшысы болды). Бұл мәселе Ченнолттың Қытайдағы жауынгерлік операцияларды бақылауын жоғалту мүмкіндігіне байланысты туындаған. Алайда, 10-шы әуе армиясының қолбасшысы Льюис Бреретон 26 маусымда Египетке ауысқанда, Стилвелл осы мүмкіндікті пайдаланып, Ченнолттың Қытайдағы барлық әуе операцияларын басқаруын жалғастыратынын жариялады. 1942 жылдың шілдесінде CATF құрамында 51 истребитель болды: 31 Curtiss 81A-1 (экспорттық Tomahawk) және P-40B Tomahawk, сондай-ақ 20 P-40E Warhawk. Олардың тек 29-ы ғана ұшуға жарамды болды. 81A-1 және P-40B истребительдері – «Flying Tigers» үшін Қытай сатып алған 100 истребительдің бір бөлігі еді. P-40E Warhawk истребительдері 1942 жылдың мамырында 23-ші истребитель тобының құрамында Үндістаннан Қытайға жеткізілді. Екі истребитель де орташа биіктікте күндізгі ұшқыштар еді, олардың ең жақсы көрсеткіштері 15 000 – 18 000 фут аралығында болды және олар жердегі нысандарды шабуылдауға өте қолайлы болды. Ченнолттың басқаруындағы бомбалау бөлімін Үндістаннан жеткізілген жеті B-25 бомбалаушыдан тұратын 11-ші бомбалау эскадрильясы (орташа) құрады. Бұл жеті B-25C Mitchell – Үндістаннан жіберілген 12 бомбалаушының қалдығы еді. Төрт бомбалаушы бомбалау миссиясы кезінде жоғалып, ал бесіншісінде техникалық ақаулар болғандықтан, ол жерге тұрып, қосалқы бөлшектер ретінде пайдаланылды. AVG 1942 жылдың 4 шілдесінде 23-ші истребитель тобының құрылуымен бірге таратылды. Оның қызметкерлеріне АҚШ Әуе күштерінің офицерлік шені ұсынылды, бірақ AVG ұшқыштарының тек бесеуі ғана оны қабылдады. AVG ұшқыштарының қалған бөлігі, олардың көпшілігі Бисселлге наразы болды, Қытайда азаматтық көлік ұшқыштары болып жұмыс істеді, Америкаға басқа жұмыстарға оралды немесе басқа әскери қызметтерге қосылды және соғыстың басқа жерлерінде шайқасты. Мысалы, Фриц Вольф Флоридадағы Джексонвилл әскери-теңіз базасында истребитель ұшқышы инструкторы болып тағайындалды. 23-ші истребитель тобы 74-ші, 75-ші және 76-шы истребитель эскадрильяларынан тұрды, оның штаты 51-ші истребитель тобының екі эскадрильясынан келген адамдар мен P-40 истребительдерімен толықтырылды. 23-ші топқа арналған төртінші истребитель эскадрильясы астыртын жолмен алынды. 1942 жылдың маусым және шілде айларында Ченнолт 10-шы әуе армиясын майор Джон Элисон басқаратын 51-ші истребитель тобының 16-шы истребитель эскадрильясын Куньмин қаласындағы негізгі базасына көшіруге көндірді, осылайша олар жауынгерлік тәжірибе алды. Ченнолт оларды CATF құрамына қосты – және оларды ешқашан қайтарған жоқ. 1943 жылдың 19 наурызында CATF таратылды және оның бөлімшелері жаңадан құрылған 14-ші әуе армиясының құрамына енді, Ченнолт, енді генерал-майор, бұрынғыдай басшылықты жалғастырды. Тоғыз ай бойы қызмет еткен Қытай әуе күштері 149 жапон ұшағын және 85 жойылған ұшақты атып түсірді, ал өздері тек 16 P-40 истребитерін жоғалтты. Олар Қытай, Бірма және Индокитайдағы жапон нысаналарына қарсы 65 бомбалау миссиясын орындады, 311 тонна бомба тастады және тек бір B-25 бомбалаушысын жоғалтты. 14-ші әуе армиясының мүшелері мен АҚШ баспасөзі AVG таратылғаннан кейін «Flying Tigers» деген атауды өздеріне қабылдады. Әсіресе 23-ші истребитель тобы осы лақап атымен жиі аталатын.

Қытай-америкалық композиттік қанаты

Негізгі 14-ші Әуе күштері (14AF) құрылымына қосымша, екінші топ – Қытай-американдық композиттік қанаты (CACW) АҚШ және Қытай Республикасынан ұшқыштармен біріктірілген 1-ші бомбалаушы, 3-ші және 5-ші ұшқыш топтары ретінде құрылды. CACW-ға жіберілген АҚШ әскери қызметшілері 1943 жылдың шілде айының ортасында Қытай театрсына келді. CACW-ге қарасты ұшақтардың ішінде кейінгі сериядағы P-40 Warhawk истребительдері (Ұлттық Қытай Әуе күштерінің көк аспаны және 12 қырлы ақ күннен тұратын ұлттық белгілері, рульдік белгілері және эскадрилья/ұшақ нөмірлерімен) және B-25 Mitchell орташа бомбалаушылары болды. 1944 жылдың соңында USAAF P-51 Mustang истребительдері CACW ұшқыштарына беріле бастады – алдымен P-51B және C сериялары, ал 1945 жылдың басында D және K сериялары. Соңғылары D сериялы ұшақтардың көптеген сыртқы сипаттамаларын, соның ішінде «көпіршік» кабинасын бөлісетін жеңілдетілген нұсқалар болды. CACW-ға тағайындалған барлық АҚШ ұшқыштары Қытай Әуе күштеріндегі білікті ұшқыштар ретінде тіркелді және екі елдің де ұшқыштар белгісін тағуға құқылы болды. Белгілі Қытай ұшқыштарының бірі – Сингапурлық капитан Хо Вэн То, Азиядағы «Ұшқыш жолбарыстардың» соңғы тірі мүшесі. Капитан Хо 1-ші бомбалаушы топтың құрамында B-25 бомбалаушысын ұштырды. 3-ші ұшқыш тобының мүшелері 1944 жылдың жаз айының соңында өткен «А» операциясы үшін Ерекше бірлік марапатымен (қазіргі Президенттік бірлік марапаты) марапатталды. «А» операциясы жапондықтардың ірі шабуылын тоқтатты және операцияны жоспарлау мен орындау үшін топтың бірнеше ұшқыштары жеке марапаттарға ие болды. CACW базаларының көпшілігі Жапондықтар басып алған Қытайдың шекарасына жақын орналасқан, ал біреуі – «Долина» полигоны жапондықтар бақылауындағы аумақта болды. Нақты орналасқан жерлерге Ханчжун, Анкан, Сиань, Лаоэкоу, Энши, Ляншан, Баишии, Жицзян, Хенян, Гуйлин, Лючжоу, Жани, Суйчуань және Линглинг кірді. Бүгінде CACW-ның 1-ші, 3-ші және 5-ші топтары Тайваньдағы Қытай Республикасы Әуе күштерінің 443-ші, 427-ші және 401-ші тактикалық ұрыс қанаттары ретінде қайта ұйымдастырылып, әлі де жұмыс істеп келеді.