Кіріспе
Ормузған провинциясындағы қала, Иранның әкімшілік бөлінісі. Қала Ормуз бұғазының тар жерінде (Оманның Мусандам губернаторлығының қарсы жағында) стратегиялық тұрғызылған және Иран Әскери-теңіз күштерінің негізгі базасы орналасқан жер. 2006 жылғы ұлттық халық санағы бойынша, халқы 89 404 үй шаруашылығында 367 508 адамды құрады. 2011 жылғы келесі санақ 118 336 үй шаруашылығында 435 751 адамды тіркеді. 2016 жылғы соңғы санақ бойынша халық саны 152 682 үй шаруашылығында 526 648 адамды көрсетті.
the administrative division
The city occupies a strategic position on the narrow Strait of Hormuz (just across from Musandam Governorate, Oman), and it is the location of the main base of the Iranian Navy. At the 2006 National Census, its population was 367,508 in 89,404 households. The following census in 2011 counted 435,751 people in 118,336 households. The latest census in 2016 showed a population of 526,648 people in 152,682 households.
Этимология
Бандар-Аббас әрқашан порты болған, сондықтан оның әртүрлі атаулары осы қызметін көрсетеді. Уақыт өте келе ең көп таралған аты Гамерун болды, оның әртүрлі жазылу түрлері болған. Генри Юлдың ағылшын-үнді жаргоны сөздігінде екі этимология келтірілген: біріншісі түрік тіліндегі gümrük, "кеден үйі" (кейінгі грек тілінде kommerkion, латын тілінде commercium, "сауда") сөзінен туындаған. Екіншісі, Юлге әлдеқайда сенімдірек көрінген, парсы тіліндегі kamrūn, "шаян" (португал тілінде: camarão, бұрынғы португалша атауымен ұқсас) сөзінен шыққан. Қазіргі атауы Ұлы Аббастың есімімен және "порт" деген мағынаны білдіретін bandar сөзінің біріктірілуінен пайда болған, яғни "Аббастың порты". Бандар-Аббас Бандар ‘Аббас және Бандар ‘Аббаси деп транслитерацияланған. Арабтар оны Жарун деп, ал ағылшыздар Камерон деп атаған. Бандар-Аббас бұрын португал саудагерлерінің арасында Камбарао және Порто Коморао, ағылшын саудагерлерінің арасында Гомброун, ал голланд саудагерлерінің арасында Гамрун немесе Гумрун деп белгілі болған.
Тіл
Бандар-Аббас тұрғындары (бандарилер) бандари (بندری) тілінде сөйлейді, ол көршілес ахоми және Фарс диалектілеріне ұқсас, бірақ жаңа парсы тілінен ерекшеленетін парсы тілінің бір түрі. Бандари тілінде әртүрлі еуропа тілдерінен (мысалы, тавал, "сүрткіш") және араб тілінен (мысалы, ата [اتى], "келу"), сондай-ақ парсы және балучи тілдерінен алынған сөздер кездеседі.
Иммиграция
Бандар-Аббас қаласы – иммигранттарды қабылдауға дайын, барлық ирандық этностық топтарға есік кернеген қала. Бандар-Аббас қаласында тұратын көшіп келгендердің көпшілігі бастапқыда жеке көшіп келген, яғни, Бандар-Аббас қаласында жұмыс тауып алғаннан кейін, көптеген көшіп келгендер жұмысқа орналасу мақсатымен жеке келді. Бірақ уақыт өте келе, жұмыстың тұрақтылығына және тұрғын үймен қамтамасыз етілгендігіне көз жеткізген соң, олар отбасыларын да Бандар-Аббасқа көшірді. Азарбайжан, Курдистан, Луристан, Белучистан, Керман, Язд, Исфахан, Фарс, Гилан және Мазандаран аймақтарынан келген ирандықтар қаланың экономикасы мен саудасына үлес қосады.
Исламға дейінгі тарих
Бандар-Аббас туралы ең ерте жазба Дарий I билік құрған дәуірде (б.з.д. 522-486 жылдар аралығында) кездеседі. Дарийдің сардары Силакус Бандар-Аббастан Үндістанға және Қызыл теңізге жолға шықты. Александр Ахеменид империясын бағындырған кезде Бандар-Аббас Хормирзад деген атпен танылды.
Португалиялық кезең
16 ғасырда Бандар-Аббас парсыларға Гамрун деп белгілі болды. 1565 жылы бір еуропалық теңізші оны парсы және түрік тілдеріндегі атау ретінде келтіріп, Бамедль Гомбрук (яғни Бандар Гумрук немесе "Кеден порты") деп атады. Бандар-Аббас 1514 жылы португалдықтар басып алды және Парсы шығанағы мен Үндістандағы саудаларын қорғау үшін маңызды орын болды. Олар қалаға жағалауында омарлар мен шабақтардың көп болуына байланысты Коморао деп ат қойды. 1614 жылы Ұлы Шах Аббас португалдықтардан Комораоны басып алып, Бандар-э-Аббас ("Аббас порты") деп атады. Ағылшын теңіз флотының қолдауымен Аббас қаланы (ағылшын тілді әлемде Гомбраун деп белгілі) ірі портқа айналдырды. 1622 жылы португал және ағылшын атаулары ресми түрде Комбру немесе Комбу болып біріктірілді, бірақ тұрғындар оны әлі де Бандар-э-Аббас деп атады. Сэр Томас Герберт ресми ағылшынша атауы Gumbrown дейді, бірақ оны [gŏmrōōn] деп айтуға болады. Ол 1630 жылы: "кейбіреулер (бірақ мен оларды мақтамаймын) оны Гамроу деп жазады, басқалары Гоморроу, ал үшіншілері Кумеруан деп жазады" деп жазды. 1670 жылдары қала Гамерун деп аталды. 1622 жылы Аббас ағылшын әскерлері мен ирандық қолбасшы Имам Құлиханның көмегімен португалдық әскерлерді жеңді. Осы жеңістің құрметіне Гумбрун Бандар-Аббас порты деп өзгертілді. Қазір Бандар-Аббас Ормозган облысындағы ең маңызды стратегиялық және коммерциялық орталықтардың бірі болып, Парсы шығанағы мен Оман теңізінің жанында орналасқан.
Голландия мен ағылшын дәуірі
1625 жылы ағылшын-голландиялық біріккен флот Бандар-Аббаста португалдықтарға шабуыл жасап, сауда бекеттерін басып алды. Көп ұзамай, Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы ағылшын серігінен озысып, 1654 жылдан бастап ағылшын кемелерінің көптегені жаулануы және 1654 жылғы 29 қаңтардағы шайқас салдарынан жергілікті дәмдеуіштер мен жібек саудасын толыққанды бақылауға алды. Голландтар 1765 жылға дейін толық бақылауда қалды.
Оман кезеңі
1794 және 1868 жылдар аралығында Бандар-Аббас Оман және Занзибар сұлтандығының бақылауында болды, бұл Парсымен жасалған жалдау шарты арқылы жүзеге асты. Алғашқы келісімшарттың араб және парсы тілдеріндегі мәліметтерінің өзгешеліктері болған көрінеді. Омандықтар Садижден Хамирге дейінгі шамамен 100 шақырымдық жағалау жолағын және Шамилге дейінгі 30 шақырымдық ішкі аймақты бақылады. Олар сондай-ақ Хормуз және Кешм аралдарын да басқарды. 1823 жылы парсылықтар омандықтарды ығыстыруға тырысты, бірақ сұлтан Шираз әкімінің парасы мен салықтары арқасында Бандардағы билігін сақтап қалды. 1845-1846 жылдары Фарс әкімшісінің басшылығымен келген әскер Бандардан салық алу мақсатымен қысым көрсетті, ал Керман әкімшісінің басшылығымен келген басқа әскер Минабты қоршады. Омандықтар Парсыны блокадалау қаупін көтерді, бірақ Буширдағы британдық өкілі оларды бас тартып, кері шегінуге көндірді. Парсылықтар 1854 жылы, сұлтан Занзибарда болған кезде қаланы қайта басып алды. 1856 жылғы ағылшын-парсы соғысынан кейін британдықтардың ықпалымен Парсы Оманмен жасалған жалдау шартын жақсы шарттармен жаңартты. Жалға алынған аумақтың Фарс провинциясына қарастылығы және Бандар-Аббас үстінде парсы туының желбіреуі нақтыланды. Жалға беру төлемақысы да артты. Британдықтардың ықпалымен келісім 1868 жылы қайта жаңартылды, бірақ жалға төлемақысы жоғарылатылып, мерзімі қысқартылды. Келісім жаңартылғаннан кейін екі ай өткен соң, парсы үкіметі Оман сұлтаны тақтан құлатылған жағдайда келісімді бұзуға мүмкіндік беретін тармаққа сілтеме жасап, оны тоқтатты. Мұхаммед Реза Шах Пахлави Бандар-Аббасты стратегиялық маңызы бар порты ретінде ерекше бағалады және оның тұсында үкімет инфрақұрылымға зор капитал инвестициялады. Бандар-Аббас негізінен импорт үшін маңызды кеме қабылдау пункті болып табылады және Үндістанмен, әсіресе Сурат портымен ұзақ тарихы бар. Жыл сайын мыңдаған туристер қалаға және Кешм мен Хормуз сияқты жақын аралдарға келеді. 1955 жылы Бандар-Аббас 17 000 адам тұратын шағын балық аулау порты болды, одан кейін оны ірі порт ретінде дамыту жоспарлары жасалды. 2001 жылға қарай ол ірі қалаға айналды. 2011 жылғы мәлімет бойынша халқы 450 000 адамды құрайды.
География
Бандар-Аббас тегіс жерде, теңіз деңгейінен орташа биіктікте орналасқан. Ең жақын биік жерлер – Гено тауы, солтүстікке қарай, және Пулади тауы, қаланың солтүстік-батысында. Бандар-Аббасқа ең жақын өзен – Шор өзені, ол Гено тауынан басталып, Парсы шығанағына құяды, қаланың шығысында. Қаланың оңтүстігінде Кешм аралы орналасқан.
Климат
Бандар-Аббас ыстық шөлді климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелімі BWh). Жаздағы ең жоғары температураға дейін жетеді, ал қыстағы ең төменгі температураға дейін төмендеуі мүмкін. Жылдық жауын-шашын шамамен ал, орташа салыстырмалы ылғалдылық 65% құрайды. Жазда Бандар-Аббаста әлемдегі қалалардың арасындағы ең жоғары орташа нүктелер байқалады, орташа және одан да жиі асып түседі. Осының салдарынан, жаздың көп күндері бойындағы жылу көрсеткіштері көтеріледі. Бұл зор ылғалдылық жазғы күндізгі температураның көптеген шөлді климаттарға қарағанда төмен болуына себеп болады, бұл Парсы шығанағының жылы суларынан келетін ауа ағынының нәтижесі.
Экономика
Қала құрма, цитрус, темекі және зауыттық өнімдер (мысалы, консервіленген тунец) өндіреді. Гчин (Гачин) кен орнынан жылына шамамен 20 тонна сары торт уран сияқты минералдар өндіріледі. Бандар-Аббас – қытайлық құрылыстағы қанатты зымырандарды (Silkworm (CSS N 2) қанатты зымырандары) өндіру және жаңарту орталығы. Бандар-Аббас транзиттік тауарлар, құрма, цитрус, темекі, балық шаруашылығы өнімдерін экспорттайды. Бұл қала бұрын ирандық керамикасын экспорттаумен әйгілі болған және батыста "Гумбрун" деп белгілі болған. "Гумбрун тауарлары" – 20 ғасырдың басында Гумбрундан Англияға импортталған алғашқы фарфор. Кейіннен оның орнына Қытайдан импортталған қытай фарфоры келді. Каолин – фарфор жасауға қолданылатын минерал.
Ауа
Бандар-Аббас халықаралық әуежайы үлкен көліктік ұшақтарды қону үшін қабілетті және жабдықталған.
Темір жол
1993 жылдан бері Бандар-Аббас Иран Ислам Республикасы Темір жолдарының Язд, Қом, Тегеран және Қазвин қалаларына солтүстікке қарай жалғасатын негізгі солтүстік-оңтүстік дәлізінің оңтүстік соңғы нүктесі болып табылады.
Спорт
Алюминий Хормозган – Бандар-Аббас қаласының басты футбол командасы. Команда 2006 жылы құрылған. 2012 жылы Иран Про лигасына жол алды, бірақ алғашқы маусымнан кейін Азадеган лигасына қайта түсті, қазір сол лигада ойнап жатыр. Бандар-Аббаста 2005 жылы құрылған, муниципалитетке қарасты Шахрдари Бандар-Аббас деген тағы бір, азырақ қолдауға ие команда бар.