Кіріспе

Тәуелсіз жолдардың қысымын механикалық түрде қолдану, онда жолдардың қысымы әрқашан атмосфералық қысымнан жоғары болады.

Оң тәуелсіз жолдардың қысымы (PAP) – ұйқыдағы дем тоқтауды емдеу үшін қолданылатын тыныс алуды желдету әдісі. PAP желдетуі ауыр сырқаттарда, тыныс алу қабілеті нашарлағанда, жаңа туған нәрестелерде (неонаталдарда) және терең дем алу қиындықтары бар науқастарда ателектазды алдын алу және емдеу үшін де жиі қолданылады. Мұндай науқастарда PAP желдетуі трахеялық интубация қажеттілігін болдырмауы немесе ертерек экстубация жасауға мүмкіндік береді. Кейде нейромыскулярлық аурулары бар науқастар да осы түрдегі желдетуді пайдаланады. CPAP – «үздіксіз оң тәуелсіз жолдардың қысымы» деген сөздердің аббревиатурасы, оны доктор Джордж Грегори және оның әріптестері Калифорния университетінің Сан-Францискодағы жаңа туған нәрестелерді қарқынды күту бөлімінде жасады. PAP жүйесінің бір түрі 1981 жылы Австралияның Сидней қаласындағы Корольдік принц Альфред ауруханасында профессор Колин Салливан жасады. BPAP және CPAP машиналарының басты айырмашылығы – BPAP машиналарында екі қысым деңгейі бар: ингаляцияға арналған белгіленген қысым (ipap) және эксгаляцияға арналған төменгі қысым (epap). Екі деңгейлі параметрлер науқастың өкпесіне көбірек ауа кіруіне және шығуына мүмкіндік береді.

Медициналық қолданыстар

Ауа жолдары қысымының оң болуының негізгі көрсеткіштері – жүректің конгестивті жеткіліксіздігі және созылмалы обструктивті өкпе ауруы. Гипоксиясы және қауымдық пневмониясы бар науқастарға да пайдасы бар деген деректер бар. PAP желдеткіші көбінесе 1 немесе 2 типті жедел тыныс жеткіліксіздігі бар науқастарға қолданылады. Әдетте, PAP желдеткіші бет маскасы арқылы берілетін оттегі жеткіліксіз немесе денсаулыққа зиянды деп есептелген науқастардың белгілі бір тобы үшін резервте болады (ретентцияны қараңыз). PAP желдеткішімен емделетін науқастар көбінесе жансақтау бөлімінде, жоғары қысымдағы бөлімде, кардиология бөлімінде немесе арнайы тыныс алу бөлімінде қатаң бақылауда болады. Ауруханада PAP желдеткіші ең көп қолданылатын жағдайлар – жүректің конгестивті жеткіліксіздігі және обструктивті өкпе ауруының жедел күшеюі, ең бастысы ХОББ және астманың күшеюі. Тыныс жолдарының бұзылу қаупі болғанда немесе санасы бұзылғанда қолданылмайды. CPAP сонымен қатар жаңа туған нәрестелердің тыныс алуына көмектесу үшін ЖІББ (NICU) бөлімінде қолданылады. CPAP маскасы тиімді жабысуды қамтамасыз етуі және сенімді түрде бекітілуі керек. «Мұрын жастығы» маскасы мұрынға сәл енгізіліп, басқа белбеулермен бекітіледі. Кейбір толық бет маскалары бетке «көтеріліп» жабысады, жұмсақ, икемді «перделер» арқылы теріге ыңғайлы жабысады, сондай-ақ жөтел мен зеңуге мүмкіндік береді. Кейбір адамдар CPAP маскасын киюді ыңғайсыз немесе қысымды сезінуі мүмкін: көзілдірік тағушылар мен сақалды ерлер мұрын жастығын артық көреді. Оң қысымға қарсы дем алу (экспираторлық оң ауа жолы қысымының (EPAP) бөлігі) кейбір науқастарға жағымсыз сезім тудыруы мүмкін. Бұл факторлар емді тоқтатуға себеп болады, емді бастаған жағдайлардың шамамен 20% жағдайында. Кейбір аппараттарда дем шығару кезінде қысымды төмендетіп, дем алу алдында терапиялық қысымға қайтаратын қысымды азайту технологиясы бар, бұл ұйқы терапиясын ыңғайлырақ жасайды. Қысымды азайту деңгейі науқастың дем шығару ағынына байланысты өзгереді, бұл қысымға қарсы дем алуды жеңілдетеді. Күдік немесе клаустрофобиясы бар адамдар PAP емдеуін нашар көреді. Кейде ПАП желдетуден туындаған алаңдаушылықты басу үшін дәрі беріледі. Үйде тіл мен жұтқыншақты тіреу үшін қолданылатын PAP-тан айырмашылығы, ауруханада PAP өкпелердің оттегі мен көмірқышқыл газын алмастыру қабілетін жақсарту және тыныс алу жұмысын азайту үшін қолданылады (альвеолаларға ауаның кіруі мен шығуына жұмсалатын энергия). Себебі: дем алу кезінде инспираторлық оң ауа жолы қысымы (IPAP) ауаны өкпеге итеріп, тыныс алу бұлшықтарынан аз күш-жігер жұмсалады. Бронхиолалар мен альвеолалардың дем шығару соңында құлауына жол берілмейді. Егер осы кішкентай тыныс жолдары мен альвеолалар құлап кетсе, оларды қайта кеңейту үшін айтарлықтай қысым қажет. Бұл Янг-Лаплас теңдеуімен түсіндірілуі мүмкін (сонымен қатар шарды алғаш рет үрлеудің ең қиын бөлігі осы себепті). Әйтпесе құлап қалатын өкпенің бүкіл аймақтары күшпен ашылып, ашық ұсталады. Бұл процесс рекрутинг деп аталады. Әдетте, өкпенің осы құлаған аймақтарында қан ағыны болады (бірақ азайған). Өкпенің бұл бөліктері желдетілмейтіндіктен, осы аймақтар арқылы өтетін қан оттегі мен көмірқышқыл газын тиімді алмастыра алмайды. Бұл желдету-перфузия (V/Q) сәйкессіздігі деп аталады. Рекрутинг желдету-перфузия сәйкессіздігін азайтады. Тыныс алу соңында өкпеде қалған ауа мөлшері артады (бұл функционалдық қалдық сыйымдылық деп аталады). Сондықтан кеуде мен өкпе кеңейеді. Бұл кеңейген тынығудан кейін дем алу үшін аз күш-жігер қажет. Бұл өкпенің көлемі мен сәйкестігінің сызықты емес қисығына байланысты.

Кемшіліктер

CPAP-тың басты мәселесі – емге мойын бұрудың төмендігі. Зерттеулер көрсеткендей, кейбір пайдаланушылар CPAP қолдануды тоқтатып қояды, немесе түндердің тек бір бөлігінде ғана қолданады. PAP терапиясын алуға ниеттенген адамдар көбінесе осы емге құлшынбайды, себебі мұрынға арналған маска мен машинаға қосылатын шланг ыңғайсыз және ауырсыздау көрінеді. Кейбір пациенттерге қажетті ауа ағыны күшті болуы мүмкін. Кейбір науқастарда мұрын бітеді, ал басқаларында ринит немесе мұрынның ағуы байқалады. Кейбір науқастар бірнеше апта ішінде емге бейімделіп алады, ал кейбіреулері ұзақ уақыт бойы күреседі, ал енді біреулері емді толығымен тоқтатады. Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, терапияның басында когнитивті-мінездік терапия жүргізу емге мойын бұру деңгейін 148%-ға дейін арттырады. CPAP қолдану салдарынан бас айналу, қыстырма инфекциясы, бронхит, көздің құрғауы, шырышты қабықтың тітіркенуі, құлақтың ауыруы және мұрынның бітуі туралы хабарлар бар. PAP өндірушілері әртүрлі баға диапазонында әртүрлі модельдерді ұсынады, ал PAP маскаларының көптеген түрлі өлшемдері мен пішіндері бар, сондықтан кейбір пайдаланушылар жақсы жарасатын масканы табу үшін бірнеше масканы сынап көруі керек. Бұл әртүрлі құрылғылар барлық пайдаланушыларға ыңғайлы болмауы мүмкін, сондықтан PAP модельдерін дұрыс таңдау терапияға ұзақ бойы мойын бұру үшін өте маңызды болуы мүмкін. Сақал, мұрт немесе бет пішінінің ерекшеліктері ауа өткізбейтін тығыздыққа кедеріс келтіруі мүмкін. Маска теріге жанасқан жері лас болудан және тері майы сияқты артық химиялық заттардан таза болуы керек. Кейбір жағдайларда масканы киер алдында шашты қыру қажет болуы мүмкін. Алайда, осындай бет пішінінің ерекшеліктері көбінесе құрылғының жұмысына немесе ұйқыдағы апноэмен ауыратын науқастарға ауа ағынының оң әсеріне кедеріс келтірмейді. Көптеген адамдар үшін толық емес тығыздықтың жалғыз мәселесі – ауаның шығуынан бетке жақын жерде шу деңгейінің жоғарылауы. CPAP маскасы ортодонтиялық бас киім рөлінде әрекет ете алады және тістерді, сондай-ақ жоғарғы және/немесе төменгі жақ сүйегін артқа қарай жылжыта алады. Бұл әсер уақыт өте келе күшейеді және кейбір науқастарда ТМЖ дисфункциясын тудыруы мүмкін немесе тудырмауы мүмкін. Бұл бет өзгерістері "Құлаған бет синдромы" деп аталды.

Қалпына келтірілген қысымдағы CPAP

Тұрақты оң қысымды тыныс алу (CPAP) машинасы бастапқыда негізінен үйде ұйқыдағы апноэні емдеу үшін пациенттер қолданған, бірақ қазір интенсивті күтім бөлімдерінде желдетудің бір түрі ретінде кеңінен қолданылады. Ұйқыдағы обструктивті апноэ, бұлшықеттер ұйқы кезінде табиғи түрде босаңсқанда жоғарғы тыныс жолдары тарылғанда пайда болады. Бұл қандағы оттегінің деңгейін төмендетіп, ұйқыдан оянуға себеп болады. CPAP машинасы бұл құбылысты қысыммен берілетін ауа ағынын шланг арқылы мұрынға арналған жастықшаға, мұрын маскасына, бетке жабатын маскаға немесе гибридтік маскаға жеткізу арқылы тоқтатады, соның арқасында тыныс жолдары ашық қалды (ауа қысымымен ашық ұстап тұру), бұл кедергісіз тыныс алуға мүмкіндік береді, демек апноэ мен гипопноэні азайтады және/немесе болдырмайды. Бірақ, апноэні болдырмайтын – ауа қозғалысы емес, ауа қысымы екенін түсіну маңызды. Машинаны қосқанда, бірақ масканы кимей тұрып, маска арқылы ауа ағысы сезіледі. Масканы кигеннен кейін, ол бетке жабысып, ауа ағысы тоқтатылады. Осы кезде, қажетті нәтижеге тек ауа қысымы ғана қол жеткізеді. Бұл, сонымен қатар, ұйқыдағы апноэге жиі ілесе жүретін қатты ұрқануды азайтуға немесе жоюға көмектеседі. CPAP машинасы белгіленген қысыммен (осыны титрленген қысым деп те атайды) ауа үрлейді. Қажетті қысымды әдетте ұйқы дәрігері, ұйқы зертханасындағы түнгі зерттеу (полисомнография) кезінде ұйқы техниктері бақылауымен жүргізілген зерттеудің нәтижелерін қарағаннан кейін анықтайды. Титрленген қысым – ауа қысымы, онда көбінесе (барлық жағдайда емес) апноэ мен гипопноэнің алдын алуға болады, және ол әдетте судың сантиметрлерімен (см) өлшенеді. Ұйқыдағы апноэмен ауыратын көптеген пациенттер үшін қажетті қысым 6-14 см аралығында болады. Типик CPAP машинасы 4-20 см аралығындағы қысымды қамтамасыз ете алады. Көбірек мамандандырылған құрылғылар 25-30 см дейін қысымды жеткізе алады. CPAP емдеуі обструктивті ұйқыдағы апноэні емдеуде өте тиімді болуы мүмкін. Кейбір пациенттерде, CPAP емдеуінен кейін ұйқы сапасы мен өмір сүру сапасының жақсарғаны бір түндік қолданудан кейін байқалады. Көбінесе, пациенттің серігі де ұйқы сапасының айтарлықтай жақсаруынан пайда көреді, себебі пациенттің қатты ұрқауы азайған. Ұйқыдағы апноэ – созылмалы денсаулық мәселесі, ол көбінесе өзінен-өзі кетпейді, сондықтан CPAP терапиясын жалғастыру үшін үнемі күтім қажет. Когнитивті-мінездік терапияны зерттеуге негізделген (жоғарыда айтылғандай), созылмалы күтімді жалғастыру науқастарға емдеуді жалғастыруға көмектесудің ең жақсы жолы болып табылады, оларға ұйқыдағы апноэдің денсаулыққа қауіпті екендігі туралы білім беру және оларға мотивация мен қолдау көрсету арқылы.

Автоматты оң ауа жолы қысымы

Автоматты оң ауа жолы қысым құрылғысы (APAP, AutoPAP, AutoCPAP) пациенттің тыныс алу жолының ашық болуын қамтамасыз ету үшін қажетті ең төменгі қысымды әрбір тыныс алу кезінде автоматты түрде реттейді немесе қалыпқа келтіреді. Бұл, пациенттің тыныс алу кедергісін, мысалы, қақырық және апноэ сияқты тыныс алу жолының бітелу деңгейлеріне сүйене отырып өлшеу арқылы жүзеге асырылады, соның нәтижесінде пациентке нақты сәтте қажетті дәл қысым беріледі және тұрақты қысымның тиімсіздігінен сақтануға болады.

Тыныс алудағы тыныс жолдарына оң қысымды құрылғылар

Мұрын арқылы шығарылатын оң қысым (Мұрын ЭПАП) – обструктивті ұйқы апноэсін (ОҰА) және ұрқуды емдеуге арналған емдеу әдісі. Қазіргі ЭПАП құрылғыларында екі кішкентай клапан болады, олар ауаны әрбір мұрын тесігінен ішке тартады, бірақ сыртқа шығармайды; клапандар мұрынның сыртындағы жабысқақ таспалармен бекітіледі.

Қамқорлық пен күтіп ұстау

Барлық берік медициналық жабдықтар сияқты, дұрыс жұмыс істеуі, ұзақ қызмет етуі және пациенттің жайлылығын қамтамасыз ету үшін дұрыс күтім жасау өте маңызды. ПАП (CPAP/BiPAP) аппаратына қажетті күтім мен техникалық қызмет көрсету түрі мен пайдалану жағдайларына байланысты әр түрлі болады және әдетте аппараттың маркасы мен моделіне сәйкес егжей-тегжейлі нұсқаулықта толық сипатталған. Көптеген өндірушілер соңғы пайдаланушыға күнделікті және апталық күтім жасауды ұсынады. Аппаратты үнемі тозуға тексеру және таза ұстау қажет. Электрлік қосылымдардың нашар қосылуы, тозуы немесе зақымдануы тоқ соғу немесе өрт қаупін тудыруы мүмкін; тозығы бар шлангтар мен маскалар аппараттың тиімділігін төмендетуі мүмкін. Көптеген аппараттарда сүзгілердің қандай да бір түрі қолданылады, сондықтан сүзгілерді үнемі тазалап немесе ауыстырып отыру керек. Асқынуларға немесе басқа да аллергиялық ауруларға шалдыққан пациенттер үшін HEPA сүзгілерін сатып алуға немесе өзгертуге болады. Шлангтар мен маскалар тері қабыршақтарын, ұсақ бөлшектерді жинап алады, тіпті көбелек пайда болуы мүмкін. Ылғалдандыру бөлімдері көңілшiлiк пен балдырлардан таза болуы керек. Аппараттар үлкен электр қуатын пайдаланатындықтан, корпустарын суға батырмай тазалау керек. Ылғалдандыру бөлімдері үшін су ыдысын тазарту бірнеше себептерге байланысты өте маңызды. Біріншіден, ыдыста жергілікті сумен қамтамасыз етуден алынған минералдар жиналуы мүмкін, олар ақыр соңында тыныс алатын ауаның бір бөлігіне айналуы мүмкін. Екіншісі, ыдыста ауа сүзгісі арқылы өтетін шаң мен басқа да бөлшектерден пайда болатын "ластану" белгілері пайда болуы мүмкін, сондықтан сүзгіні де лас жиналғанда ауыстыру керек. Кейбір пациенттер ыдыстағы суға аздаған мөлшерде сутек пероксиді қосып, тазалауға қолданады. Содан кейін оны бірнеше минутқа қалдырып, сумен жақсылап жуып тастайды. Егер осы әдісті қолданса, аппаратты қайтадан машинаға орнатудан және дем алудан бұрын оны сабынмен және сумен шаю қажет. Сатушылар антибактериялық сабынды қолдануға кеңес бермейді. Ластану қаупін азайту үшін дистилленген суді қолдану, әдеттегі суға жақсы балама болады. Судың минералды құрамы немесе тазалығы белгісіз немесе күмәнді аймақтарда саяхаттайтын болсаңыз, "тазартқыш" сияқты суді пайдалануға болады (мысалы, Brita). Суық климатта ылғалданған ауаға оқшауланған және/немесе жылытылған ауа шлангілері қажет болуы мүмкін. Бұларды дайын күйде сатып алуға немесе қолжетімді материалдардан жасауға болады. Автоматтандырылған белсенді оттегі (озон) тазартқыштары күтім әдісі ретінде танымал болып келеді. Алайда, ПАП аппаратын тазалау әдісі ретінде озонды пайдаланудың биологиялық әсері ПАП аппаратын пайдаланушыларға пайда әкелетіні ғылыми тұрғыдан дәлелденбеген.

Көшіруге қабілеттілік

Емдеудің табысты болуы үшін үнемі сақталуы маңызды фактор болғандықтан, саяхатқа шыққан науқастардың портативті жабдыққа қол жеткізуі өте маңызды. PAP құрылғылары прогрессивті түрде жеңілдеп, ықшамдалып келеді және көбінесе тасымалдауға арналған қоршаулармен бірге келеді. Қос кернеулі қуат көздері көптеген құрылғыларды халықаралық деңгейде пайдалануға мүмкіндік береді – мұндай құрылғыларға тек розетканың типіне сәйкес келетін саяхат адаптері ғана қажет. Ұзақ қашықтыққа саяхаттау немесе кемпингке бару ерекше мәселелерді тудырады. Әуежай қауіпсіздігі инспекторлары портативті машиналарды көріп білгендіктен, тексеру көбінесе қиындық тудырмайды. Көбінесе машиналар коммерциялық ұшақтардың көпшілігінде қолданылатын 400 Гц жиілікті қуат көзімен жұмыс істей алады және қолмен немесе автоматты түрде биіктікті реттеу мүмкіндігіне ие. Машиналар сыртқы аккумуляторы бар мүгедектер коляскасының төменгі немесе артқы жағындағы желдеткіш тақтасына оңай орналаса алады. Кейбір машиналар қуат инверторынан немесе автомобиль аккумуляторынан қуат алады. 2016 жылдың қаңтар айында Амстердамда жүргізілген шектеулі зерттеуде, CPAP терапиясы кезінде ұйқыға келтірілген науқас пен оянған кезде, кеуде алдыңғы бөлігінің үлкен кеуде бұлшық еттерін созу арқылы иықтарды артқа жылжытып, кеуде кеңейтілді. Нәтижесінде, қолмен жасалған терапия кезінде қандағы оттегі деңгейі 6%-дан астамға, ал одан кейін 5%-ға жоғарылады. Палмердің қорытындысы бойынша, CPAP-тың максималды инфляциясы кезінде үлкен кеуде бұлшық еттерін қолмен созу қандағы оттегі деңгейін тұрақты түрде арттыруға және құлдыраған альвеолаларды қайта кеңейтуге мүмкіндік береді. Қосымша зерттеулер қажет. PAP терапиясын қабылдайтын кейбір науқастар қосымша оттегі қолданады. Егер оттегі газ баллондары түрінде берілсе, өрт қаупі артады және шектеулерге жатады. (Әдетте, коммерциялық әуе компаниялары жолаушыларға жеке оттегі алып келуге тыйым салады.) 2006 жылдың қараша айынан бастап көптеген әуе компаниялары оттегі концентраторларын пайдалануға рұқсат береді.

Қолжетімділік

Көптеген елдерде ПАП аппараттары тек рецепт бойынша ғана қол жетімді. Емдеуді бастамас бұрын, әдетте, аккредиттелген ұйқы зертханасында ұйқыны зерттеу қажет. Өйткені, ПАП аппаратындағы қысым пациенттің емдеу қажеттіліктеріне сәйкес реттелуі тиіс. Ұйқы медицинасы дәрігері, сондай-ақ тыныс алу жүйесі, психиатрия, неврология, педиатрия, отбасылық медицина немесе оториноларингология (құлақ, мұрын және тамақ) саласында білімі бар болуы мүмкін, бастапқы ұйқы зерттеуінің нәтижелерін түсіндіріп, қысымды тексеруді ұсынады. Бұл бір түнде (түннің бірінші бөлігінде диагностикалық тексеру, ал түннің соңғы бөлігінде CPAP тексеруі) немесе CPAP титрлеуі түн бойы жүргізілетін екінші ұйқы зерттеуі арқылы жасалуы мүмкін. CPAP титрлеу кезінде (бір түндік немесе толық түндік) пациент CPAP маскасын киеді және ең қолайлы деңгейді табу үшін қысым белгіленген деңгейден жоғары және төмен реттеледі. Зерттеулер көрсеткендей, түнді екіге бөлу протоколы ОСА диагнозын қою және CPAP титрлеу үшін тиімді әдіс. Түнді екіге бөлу және толық түндік протоколдар арасында CPAP қолдану деңгейінде ешқандай айырмашылық байқалған жоқ. АҚШ-та ПАП аппараттары көбінесе онлайн-де үлкен жеңілдіктермен қол жетімді, бірақ пациент ПАП аппаратын жеке сатып алса, сақтандыру немесе Medicare-ден өтемақы алу жауапкершілігін өзі мойнына алуы керек. Сақтандырумен, мысалы Medicare-мен жұмыс істейтін көптеген интернет-провайдерлер пациентке тек негізгі ПАП-қа ғана лайықты болса да, жаңартылған жабдық ұсынады. Кейбір аймақтарда ПАП құрылғысының құнының бір бөлігін немесе барлығын өтеу үшін Medicare-ден бөлек мемлекеттік бағдарлама қолданылуы мүмкін. Ұлыбританияда ПАП аппараттары ұйқыдағы апноэ диагнозы қойылғаннан кейін Ұлттық денсаулық сақтау қызметінің рецепті бойынша немесе рецепт болған жағдайда жеке интернеттен қол жетімді. Австралияда ПАП аппараттарын интернеттен немесе дүкендерден сатып алуға болады. Дәрігердің рецепті міндетті емес, бірақ көптеген жеткізушілер жолдама сұрайды. Commonwealth Health Care Card иелері өздерінің штаттық денсаулық сақтау департаментінен PAP аппаратын тегін немесе жеңілдікпен алуға болатын бағдарламалар туралы хабарласуы керек. Жеке медициналық сақтандыруы бар адамдар CPAP аппараты мен масканың құнының бір бөлігін қайтаруға құқылы. PAP сияқты қажетті медициналық жабдықтарды сатып алу үшін суперфондты екі дәрігердің хаттарын ұсыну арқылы босатуға болады, олардың біреуі маман болуы керек, сондай-ақ Австралиялық пруденциалдық реттеу органына (APRA) өтініш беру қажет. Канадада CPAP құрылғылары барлық провинцияларда кеңінен қол жетімді. Емдеуді қаржыландыру провинциялар бойынша әртүрлі. Онтарио провинциясында Денсаулық сақтау және ұзақ мерзімді күтім министрлігінің көмекші құрылғылар бағдарламасы, аккредиттелген ұйқы зертханасындағы ұйқы зерттеуінің нәтижелеріне сүйене отырып, обструктивті ұйқы апноэ синдромын көрсеткен және өтініш нысанында бекітілген дәрігердің қолы қойылған жағдайда CPAP құрылғысының құнының бір бөлігін қаржыландырады. Бұл қаржыландыру Ontario-ның жарамды медициналық картасы бар барлық тұрғындарына қол жетімді.