Транзитивті етістер және олардың түрлері

Кіріспе

Бір сөйлемдегі нысандарды қабылдайтын етістік. Транзитивті етістік – бір немесе бірнеше нысандарды қабылдайтын етістік, мысалы, «Дональд музыканы ұнатады» деген сөздегі ‘ұнату’ етістігі. Бұл транзитивті емес етістіктерден өзгеше, оларда нысандар болмайды, мысалы, «Дональд тұрды». Транзитивтілік дәстүрлі түрде клаузаның жаһандық қасиеті ретінде қарастырылады, осы арқылы әрекет агенттен пациентке ауысады. Транзитивті етістіктерді қажетті нысандар санына қарай жіктеуге болады. Тек екі аргумент – яғни, тәуелдеу есім және бір тікелей нысан – қабылдайтын етістіктер монотранзитивті болып табылады. Екі нысанды – тікелей нысан мен жанама нысанды – қабылдайтын етістіктер дитранзитивті немесе сирек кездесетін битранзитивті болып табылады. Дитранзитивті етістікке мысал – ‘беру’ етістігі, ол тәуелдеу есім, жанама нысан және тікелей нысанды білдіре алады: «Джон Мэриге кітап берді». Үш нысанды қабылдайтын етістіктер тритранзитивті болып табылады. Ағылшын тілінде тритранзитивті етістікте жанама нысан, тікелей нысан және алдынан қосылатын сөз тіркесі болады – мысалы, «Мен сізге осы велосипедті сіздің бинокліңізге алмастырамын» – немесе аргумент сияқты әрекет ететін клауза – мысалы, «Мен сізге оның ұмытып кеткеніне фунт бәс тігемін». Барлық сипаттамалық грамматикалар тритранзитивті етістіктерді мойындамайды. Мәнді білдіретін алдынан қосылатын сөз тіркесі бар клауза псевдотранзитивті деп аталады. Мысалы, индонезия тіліндегі «Dia masuk sekolah» («Ол мектепке барды») және «Dia masuk ke sekolah» («Ол мектепке кірді») сөйлемдері бірдей етістікті (masuk – «кіру») білдіреді, бірақ бірінші сөйлемде тікелей нысан бар, ал екінші сөйлемде оның орнында алдынан қосылатын сөз тіркесі бар. Тікелей нысаны бар және алдынан қосылатын сөз тіркесі бар клауза псевдодитранзитивті деп аталады, мысалы, лахота тіліндегі «Haŋpíkčeka kiŋ lená wé čage» («Мен оған сол мокасиндерді жасадым»). Мұндай құрылымдар кейде күрделі транзитивті деп аталады. Күрделі транзитивтер санатына тек алдынан қосылатын сөз тіркестері ғана емес, сонымен қатар тәуелді клаузалар, апозитивтер және басқа құрылымдар да кіреді. Күрделі транзитивтер мен тритранзитивтерге қатысты пікір таласы бар; лингвистер құрылымдардың мәні туралы келіспейді. Транзитивті етістіктерден айырмашылығы, кейбір етістіктер нысан қабылдамайды. Нысанды қажет етпейтін етістіктер транзитивті емес етістіктер деп аталады. Қазіргі ағылшын тіліндегі мысал – ‘келу’ етістігі. Транзитивті де, транзитивті емес те бола алатын етістіктер амбитранзитивті етістіктер деп аталады. Ағылшын тіліндегі мысал – ‘жеу’ етістігі; «You eat» (транзитивті емес түрінде) және «You eat apples» (алманы нысан ретінде қабылдайтын транзитивті түрінде) сөйлемдерінің екеуі де грамматикалық тұрғыдан дұрыс. Валенттілік ұғымы транзитивтілікпен байланысты. Етістіктің валенттілігі – бұл етістіктің барлық аргументтерін қарастырады, оның ішінде тәуелдеу есім мен барлық нысандарды. Валенттіліктен айырмашылығы, етістіктің транзитивтілігі тек нысандарды қарастырады. Субкатегоризация шамамен валенттілікпен бірдей, бірақ олар әртүрлі теориялық дәстүрлерден шыққан.

Verb that accepts objects in a sentence

A transitive verb is a verb that accepts one or more objects, for example, 'to enjoy' in Donald enjoys music. This contrasts with intransitive verbs, which do not have objects, for example, 'to arise' in Donald arose. Transitivity is traditionally thought of as a global property of a clause, by which activity is transferred from an agent to a patient. Transitive verbs can be classified by the number of objects they require. Verbs that accept only two arguments, a subject and a single direct object, are monotransitive. Verbs that accept two objects, a direct object and an indirect object, are ditransitive, or less commonly bitransitive. An example of a ditransitive verb in English is the verb to give, which may feature a subject, an indirect object, and a direct object: John gave Mary the book. Verbs that take three objects are tritransitive. In English a tritransitive verb features an indirect object, a direct object, and a prepositional phrase – as in I'll trade you this bicycle for your binoculars – or else a clause that behaves like an argument – as in I bet you a pound that he has forgotten. Not all descriptive grammars recognize tritransitive verbs. A clause with a prepositional phrase that expresses a meaning similar to that usually expressed by an object may be called pseudo transitive. For example, the Indonesian sentences Dia masuk sekolah ("He attended school") and Dia masuk ke sekolah ("He went into the school") have the same verb (masuk "enter"), but the first sentence has a direct object while the second has a prepositional phrase in its place. A clause with a direct object plus a prepositional phrase may be called pseudo ditransitive, as in the Lakhota sentence Haŋpíkčeka kiŋ lená wé čage ("I made those moccasins for him"). Such constructions are sometimes called complex transitive. The category of complex transitives includes not only prepositional phrases but also dependent clauses, appositives, and other structures. There is some controversy regarding complex transitives and tritransitives; linguists disagree on the nature of the structures. In contrast to transitive verbs, some verbs take zero objects. Verbs that do not require an object are called intransitive verbs. An example in modern English is the verb to arrive. Verbs that can be used in an intransitive or transitive way are called ambitransitive verbs. In English, an example is the verb to eat; the sentences You eat (with an intransitive form) and You eat apples (a transitive form that has apples as the object) are both grammatical. The concept of valency is related to transitivity. The valency of a verb considers all the arguments the verb takes, including both the subject and all of the objects. In contrast to valency, the transitivity of a verb only considers the objects. Subcategorization is roughly synonymous with valency, though they come from different theoretical traditions.

Тарих

Транзитивті сөз тіркестері, яғни транзитивті етістіктерді қамтитын сөз тіркестері, алғаш рет стоиктер мен перипатетикалық мектептің өкілдері тарапынан мойындалды, бірақ олар, басымдықпен, транзитивті етістікті ғана емес, оны қамтитын бүкіл сөз тіркесін білдірген болуы мүмкін. Стойктердің жетістіктерін кейін Александрия мектебінің филологтары одан әрі дамытты.

Ағылшын тілінде

Келесі сөйлемдер ағылшын тіліндегі көшуді қабылдайтын етістіктерді мысалға келтіреді. Бізге үлкен қайық керек. Сіз осы форманы толтыруыңыз керек. Бір сәт күтіңіз, бір минуттан соң дайын болады. Профессор көзілдірігін сығарды.

Басқа тілдер

Кейбір тілдерде морфологиялық ерекшеліктер етістіктерді олардың ауыспалылығына қарай бөліп көрсетеді, бұл осы ерекшеліктің тіл үшін маңызды екенін аңғартады. Мысалы, жапон тілінде: Дегенмен, бір объектісі бар етістікті транзитивті деп анықтау әмбебап емес және көптеген тілдердің грамматикаларында қолданылмайды.