Тікелей толықтығы жоқ етістіктер

Кіріспе

Тікелей толықтауышсыз етістік. Грамматикада, транзитивті емес етістік – контекстінде тікелей толықтауыш қажет етпейтін етістік. Осы транзитивтілік қасиетінің жоқтығы транзитивті емес етістіктерді транзитивті етістіктерден ажыратады, яғни бір немесе бірнеше толықтауыштарды қажет ететін етістіктерден. Бұған қоса, транзитивті емес етістіктер көбінесе модальді және толық емес етістіктерден бөлек топқа жатқызылады.

Валенттілігін өзгерту операциялары

Сөздің валенттілігі транзитивтілікпен байланысты. Егер етістіктің өтпелілігі тек толықтауыштарды қарастырса, сөздің валенттілігі етістікке сәйкес келетін барлық аргументтерді, соның ішінде етістіктің жолдауы мен барлық толықтауыштарды қарастырады. Етістіктің контексттік мағынасын транзитивтіден интранзитивтіге өзгертуге және осылайша валенттілігін өзгертуге болады. Пассивті дауыс бар тілдерде белсенді дауыстағы транзитивті етістік пассивті дауыста интранзитивті болады. Мысалы, мына сөйлемді қарастырайық:

Дэвид Марияны құшақтады. Бұл сөйлемде "құшақтады" – "Мария" толықтауышы бар өтпелі етістік. Сөйлемді тікелей толықтауыш "Марияны" грамматикалық жолдау ретінде келесідей пассивті етуге болады:

Мария құшақталды. Бұл өзгеріс толықтауыштың жоғарылатылуы деп аталады. Пассивті дауыс конструкциясы толықтауышты білдірмейді. Пассивті сөйлемді әрекеттің жасаушысымен жалғастыруға болады:

Мария Дэвидпен құшақталды. Оны тікелей толықтауышпен жалғастыруға болмайды. Мысалы, "Мария және оның қызы құшақтасып тұрды" деп жазу дұрыс емес. Кейбір тілдерде интранзитивті етістіктер пассивті конструкциялар ретінде қайта айтылуы мүмкін. Ағылшын тілінде, "Миллиондаған адам үйлерде тұрды" сияқты, алдынғы сөз тіркесі қосылғанда, интранзитивті етістіктер пассивті дауыста қолданылуы мүмкін. Голланд тілі сияқты кейбір тілдерде, алдынғы сөз тіркесі жоқ интранзитивті етістікті пассивті етуге мүмкіндік беретін жеке пассивті дауыс бар. Немец тілінде "Балалар ұйықтап жатыр" деген сөйлемді жолдауын жою үшін пассивті етуге болады, нәтижесінде "Ұйықталып жатыр" болады. Алайда, мұндай жағдайларда "балалар" деп қосуға болмайды. Эрғативтік-абсолютивті тілдерде пассивті дауыс (өтпелі етістіктің толықтауышы интранзитивті етістіктің жолдауына айналатын) мағынасыз, себебі интранзитивті етістікпен байланысты есім жолдау ретінде емес, толықтауыш ретінде белгіленеді. Оның орнына, олар көбінесе антипассивті дауысқа ие. Бұл жағдайда, өтпелі етістіктің жолдауы сәйкес интранзитивті етістіктің "толықтауышына" көтеріледі. Ағылшын сияқты атаулы-айыпты тілдерде бұл көтерілудің мәні жоқ, себебі интранзитивті етістіктер толықтауыштарды емес, жолдауларды қамтиды. Сондықтан, өтпелі етістіктің жолдауы ("Мен" – мен оны құшақтаймын) сонымен қатар интранзитивті пассивті конструкцияның жолдауы болады (мен одан құшақталдым). Бірақ Дирбал сияқты эрғативтік-абсолютивті тілде "Мен" – мен оны құшақтаймын, эрғативтік жағдайды білдіреді, ал "Мен" – мен құшақталдым, абсолютивтік жағдайды білдіреді, сондықтан аналогия бойынша антипассивті конструкция *мені құшақтады дегенге көбірек ұқсайды. Осылайша, бұл мысалда эрғативтік абсолютивтікке көтеріледі, ал бұрын абсолютивтікпен белгіленген әрекеттің жасаушысы (яғни, ол) антипассивті дауыс құру үшін жойылады (немесе басқаша белгіленеді, дәл сол сияқты ағылшын тіліндегі пассивті дауыс әрекеттің жасаушысын by him арқылы көрсетуге мүмкіндік береді – мысалы, Дирбал жасаушыны дативтік жағдайда көрсетеді, ал баск тілі жасаушыны абсолютивтік жағдайда сақтайды).

Mary was hugged by David. It cannot be continued with a direct object to be taken by "was hugged". For example, it would be ungrammatical to write "Mary was hugged her daughter" to show that Mary and her daughter shared a hug. Intransitive verbs can be rephrased as passive constructs in some languages. In English, intransitive verbs can be used in the passive voice when a prepositional phrase is included, as in, "The houses were lived in by millions of people." Some languages, such as Dutch, have an impersonal passive voice that lets an intransitive verb without a prepositional phrase be passive. In German, a sentence such as "The children sleep" can be made passive to remove the subject and becomes, "It is slept." However, no addition like " by the children" is possible in such cases. In languages with ergative–absolutive alignment, the passive voice (where the object of a transitive verb becomes the subject of an intransitive verb) does not make sense, because the noun associated with the intransitive verb is marked as the object, not as the subject. Instead, these often have an antipassive voice. In this context, the subject of a transitive verb is promoted to the "object" of the corresponding intransitive verb. In the context of a nominative–accusative language like English, this promotion is nonsensical because intransitive verbs do not entail objects, they entail subjects. So, the subject of a transitive verb ("I" in I hug him) is also the subject of the intransitive passive construction (I was hugged by him). But in an ergative–absolutive language like Dyirbal, "I" in the transitive I hug him would involve the ergative case, but the "I" in I was hugged would involve the absolutive, and so by analogy the antipassive construction more closely resembles *was hugged me. Thus in this example, the ergative is promoted to the absolutive, and the agent (i. e., him), which was formerly marked by the absolutive, is deleted to form the antipassive voice (or is marked in a different way, in the same way that in the English passive voice can still be specified as the agent of the action using by him in I was hugged by him—for example, Dyirbal puts the agent in the dative case, and Basque retains the agent in the absolutive).

Амбитранситивтілік

Көптеген тілдерде "амбитранзитивті" етістіктер бар, олар транзитивті немесе интранзитивті мағынада қолданылуы мүмкін. Мысалы, ағылшын тіліндегі *play* етістігі амбитранзитивті, себебі "Оның ұлы ойнайды" деу де, "Оның ұлы гитара ойнайды" деу де грамматикалық тұрғыдан дұрыс. Ағылшын тілінде етістік валенттілігі жағынан үлкен икемділік бар, сондықтан көптеген амбитранзитивті етістіктерге ие; ал басқа тілдерде валенттілікті өзгерту үшін нақты операциялар қажет (дауыс өзгерту, себептік морфология және т.б.) – етістікті интранзитивтіден транзитивтіге немесе керісінше өзгерту үшін. Кейбір амбитранзитивті етістіктерде синтаксистік аргументтердің семантикалық рөлдері ауысатын ергативтік етістіктер кездеседі. Мұның мысалы – ағылшын тіліндегі *break* етістігі. (1) *broke* (2) *broke*. (1) мысалында етістік транзитивті, ал жолдаушы – әрекеттің жасаушысы, яғни кеседі сындыру әрекетін орындайтын тұлға. (2) мысалында етістік интранзитивті, ал жолдаушы – әрекетке ұшыраған нәрсе, яғни әрекетті орындайтын емес, әрекеттің әсерін сезген нәрсе. Шындығында, екі сөйлемде де пациент бір, ал (2) сөйлем – бұл жасырын ортаңғы дауысқа жататын мысал. Бұл сондай-ақ антикаузативті деп те аталады. Ағылшын тіліндегі басқа да ауыспалы интранзитивті етістіктер – *change* және *sink*. Роман тілдерінде бұл етістіктер көбінесе псевдорефлексивті деп аталады, себебі олар рефлексивті етістіктер сияқты белгіленеді, *se* клитикалық бөлшегі қолданылады. Мысалы (испан тілінде): (3a) *La taza se rompió.* ("Кесе сынды.") (3b) *El barco se hundió.* ("Кеме батты.") (4a) *Ella se miró en el espejo.* ("Ол айнада өз бейнесін көрді.") (4b) *El gato se lava.* ("Мысық өзін жуады.") (3a) және (3b) сөйлемдері роман тіліндегі псевдорефлексивті тіркестерді көрсетеді, олар ағылшын тіліндегі ауыспалы интранзитивтілерге сәйкес келеді. "Сынған кесе" сияқты, олардың құрамында жасаушы болмайды; олардың терең құрылымында ол жоқ және болуы мүмкін емес. Әрекет рефлексивті емес (4a) және (4b) мысалында), себебі оны жолдаушы орындамайды, ол оған тек болады. Сондықтан бұл пассивті дауыспен бірдей емес, онда интранзитивті етістік тіркесі пайда болады, бірақ жасырын жасаушы бар (оны толықтыру тіркесі арқылы нақтылауға болады): (5) *The cup was broken (by the child).* ("Кесе баламен сындырылды.") (6) *El barco fue hundido (por piratas).* ("Кеме қарақшылармен батырылды.") Басқа амбитранзитивті етістіктер (*eat* сияқты) ауыспалы типке жатпайды; жолдаушы әрқашан әрекеттің жасаушысы, ал толықтыру – тек қана қосымша. Кейбір етістіктер бір мезгілде екі типке де жатады, мысалы, *read*: "Мен оқыдым", "Мен журнал оқыдым" және "Бұл журнал оңай оқылады" мысалдарын қараңыз. Кейбір тілдерде, мысалы, жапон тілінде транзитивтілікті көрсету үшін кейбір етістіктердің әртүрлі формалары бар. Мысалы, "бастау" етістігінің екі формасы бар: (7) *会議が始まる。 (Kaigi ga hajimaru. "Жиналыс басталады.")* (8) *会長が会議を始める。 (Kaichō ga kaigi o hajimeru. "Президент жиналысты бастайды.")* Жапон тілінде етістіктің формасы сөйлемде қанша аргумент болуы керектігін көрсетеді.

In many languages, there are "ambitransitive" verbs, which can occur either in a transitive or intransitive sense. For example, English play is ambitransitive, since it is grammatical to say His son plays, and it is also grammatical to say His son plays guitar. English is rather flexible as regards verb valency, and so it has a high number of ambitransitive verbs; other languages are more rigid and require explicit valency changing operations (voice, causative morphology, etc.) to transform a verb from intransitive to transitive or vice versa. In some ambitransitive verbs are ergative verbs for which the alignment of the syntactic arguments to the semantic roles is exchanged. An example of this is the verb break in English. (1) broke (2) broke. In (1), the verb is transitive, and the subject is the agent of the action, i. e. the performer of the action of breaking the cup. In (2), the verb is intransitive and the subject is the patient of the action, i. e. it is the thing affected by the action, not the one that performs it. In fact, the patient is the same in both sentences, and sentence (2) is an example of implicit middle voice. This has also been termed an anticausative. Other alternating intransitive verbs in English are change and sink. In the Romance languages, these verbs are often called pseudo reflexive, because they are signaled in the same way as reflexive verbs, using the clitic particle se. Compare the following (in Spanish):

(3a) La taza se rompió. ("The cup broke.") (3b) El barco se hundió. ("The boat sank.") (4a) Ella se miró en el espejo. ("She looked at herself in the mirror.") (4b) El gato se lava. ("The cat washes itself.") Sentences (3a) and (3b) show Romance pseudo reflexive phrases, corresponding to English alternating intransitives. As in The cup broke, they are inherently without an agent; their deep structure does not and can not contain one. The action is not reflexive (as in (4a) and (4b)) because it is not performed by the subject; it just happens to it. Therefore, this is not the same as passive voice, where an intransitive verb phrase appears, but there is an implicit agent (which can be made explicit using a complement phrase):

(5) The cup was broken (by the child). (6) El barco fue hundido (por piratas). ("The boat was sunk (by pirates).") Other ambitransitive verbs (like eat) are not of the alternating type; the subject is always the agent of the action, and the object is simply optional. A few verbs are of both types at once, like read: compare I read, I read a magazine, and this magazine reads easily. Some languages like Japanese have different forms of certain verbs to show transitivity. For example, there are two forms of the verb "to start":

(7) 会議が始まる。 (Kaigi ga hajimaru. "The meeting starts.") (8) 会長が会議を始める。 (Kaichō ga kaigi o hajimeru. "The president starts the meeting.") In Japanese, the form of the verb indicates the number of arguments the sentence needs to have.

Туған нысандар

Көптеген тілдерде, ағылшын тілі сияқты, кейбір немесе барлық интранзитивті етістіктер туыс объектілерді білдіре алады – етістіктің өзімен бір түбірден жасалған объектілер; мысалы, «ұйықтау» етістігі көбінесе интранзитивті болып келеді, бірақ «He slept a troubled sleep» дегенді айтуға болады, бұл шамамен «Ол ұйықтады, ал оның ұйқысы алаңдатушы болды» дегенді білдіреді.

Басқа тілдер

Микронезия тілінің бірі – пингэлапез тілінде нысансыз, етістікпен байланысты сөйлем құрылымы жиі қолданылады. Етістікпен байланысты сөйлем болу үшін стативті немесе активті етістік болуы керек. Стативті етістікте етістіктің тікелей әсерін сезінетін тұлға немесе зат болады. Ал активті етістікте субъект өзіндік әрекет жасайды. Етістікпен байланысты сөйлемдерде ең көп кездесетін сөз тіркесі – бастауыш-етістік. Дегенмен, етістік өзіндік болса немесе тілдік контекст талап етсе, етістік-бастауыш тіркесі де қолданылуы мүмкін. Токелау тілінде етістіктер топтастырылғанда, олармен бірге қолданылатын есімдік тіркестер міндетті болып табылады. Етістіктер екі негізгі топқа бөлінеді. Кез келген етістіктік сөйлемде бұл құрылым болуы керек, ол алдынан есімдік тіркесі, сосын етістік болады, ал есімдік тіркесі белгісіз. Тек егер "ko" тіркесі предикаттың алдында келсе, бұл ережеден бас тартқанға болады. [6] Әрекетті орындайтын адамды тілде сөйлеушілер агент дейді. [6] Егер "e" препозициясымен басталатын есімдік тіркесі агентті білдіре алса, ал агенттің әрекетін қабылдайтын тұлға немесе зат препозициясыз жеке есімдік тіркесімен немесе белгісіз есімдік тіркесімен берілсе, онда етістік транзитивті деп есептеледі. [6] Қалған барлық етістіктер этистік емес деп саналады. [6]