Кіріспе

Көптеген мүмкін түсіндірмелерге жол беретін құрылымдары бар сөйлемдер. Синтаксистік екіұштылық, сондай-ақ құрылымдық екіұштылық деп аталады. Мүмкіндіктердің арасынан нақты мағынаны анықтау міндеті синтаксистік екіұштылықты жою деп аталады.

Жалпы түсініксіз

Жалпылама түсініксіздік тудыратын сөйлем – кем дегенде екі ерекше түсіндіруге ие, ал тұтас сөйлемді оқу түсініксіздікті шешпейді. Мұндай сөйлемдерде өрнектемедегі ешқандай элемент (мысалы, сөздердің реті) мүмкін болатын әртүрлі түсіндірулерді ажырата алмайды. Жалпылама түсініксіздік көбінесе байқалмай қалады, себебі оқырмандар көбірек сенімді деп санайтын түсіндіруді таңдайды. "Әйел баланы жасыл көрпеге орады" деген сөйлем жалпылама түсініксіздіктің бір мысалы. Мұндағы жағдай мынадай: әйел жасыл көрпеге оралған баланы ұстап тұр, немесе әйел баланы ұстау үшін жасыл көрпені қолданып жатыр, немесе әйел өзі жасыл көрпеге оралып, баланы ұстап тұр.

Жергілікті түсініксіз

Жергілікті түсініксіз сөйлем – түсініксіз сөз тіркесі бар, бірақ жалғыз ғана мағынасы бар сөйлем. Мұндай сөйлемдегі түсініксіздік қысқа ғана уақытқа тоқталып, сөйлемнің соңында жойылады, яғни түсініктеме беріледі. Кейде жергілікті түсініксіздік "бақша жолы" деп аталатын сөйлемдерге алып келуі мүмкін, онда құрылымы дұрыс болғанымен, түсіндіру қиын болады, себебі түсініксіз бөліктің бір мағынасы ең логикалық түсінікті бермейді.

Басты бет

Газеттік тақырыптар телеграф стилінде (headlinese) жазылады, олар көбінесе байланыс сөздерін (копуланы) жіберіп алады, соның салдарынан синтаксистік екіұштылық туындайды. Ең көп кездесетін түрі – "бақша жолы" (garden path) типі. Дэнни Блум 2009 жылдың тамызында Testy Copy Editors талқылау тобында осындай екіұшты тақырыптарға "crash blossoms" деген атауды берген. Ол бұл атауды Майк О'Коннелл жариялаған "ЖАА апатына қатысты скрипкашы гүлдейді" деген тақырыпқа сүйене отырып, мұндай тақырыпты қалай атауға болады деген сұраққа жауап ретінде ұсынған. "Columbia Journalism Review" журналы "Төменгі әріптер" (The Lower Case) рубрикасында мұндай тақырыптарды үнемі жариялап тұрады және оларды "Топ иттің шағылысқан құрбанына көмектеседі" және "Қызыл таспа жаңа көпірдің құрылысын тоқтатады" атты антологияларында жинақтаған. Language Log-та да "crash blossoms" туралы кең мұрағат бар, мысалы, "Полициямен қысқа қуып жететін кезінде қираған көліктен сәби құтқарылды". Көптеген "crash blossoms" нақты емес немесе қайта пайдаланылған мысалдар. Бірінші дүниежүзілік соғыстан тараған белгілі бір мысал: "Француздар немістердің арт жағына бөтелкелерді итеріп жіберді"; ал екінші дүниежүзілік соғыста өмір өнерді еліктеді – "Сегізінші армия немістерге бөтелкелерді итеріп жіберді".

Юмор мен жарнамада

Синтаксистік немесе құрылымдық екіұштылық юмор мен жарнамада жиі кездеседі. Әйгілі комедиант Граучо Маркстің ең танымал әзілдерінің бірі – оның екіұшты модификатор қолданған сөзі болды: "Мен пижама киіп, бір пілді аттым. Ол қалай менің пижамама кірді, мен білмеймін". Тағы бір мысал, 1960 жылдардың басындағы машиналық аударма зерттеулерінен пайда болған: "Уақыт жебедей жылдам өтеді; жеміс шыбындары банандай ұшады". Маңыздысы, құрылымдық екіұштылықтар да қасақана жасалуы мүмкін, егер екіұштылыққа алып келетін синтаксистік құрылымдарды түсінген болсаңыз; алайда, осы интерпретациялардың дұрыс болуы үшін олар семантикалық және прагматикалық контексттік факторлармен сәйкес келуі керек.

Синтаксистік және семантикалық екіжақтылық

Синтаксистік екіұштылықта сөздердің бір тізбегі әртүрлі синтаксистік құрылымдарға қабылданады. Ал семантикалық екіұштылықта құрылым өзгермейді, бірақ жеке сөздердің мағынасы әртүрлі түсіндіріледі. Бақыланатын табиғи тілдер көбінесе логикалық формаға жіктеуге оңай болу үшін бірмәнді етіп жасалады.

Кант

Иммануил Кант "амфиболия" терминін өзіндік мағынада қолданады, бұл оның басқа философиялық терминдерде де кездесетін қасиеті. Ол бұл терминді таза акыл-ой мен қабылдау арасындағы шатасу, сондай-ақ тек акыл-ойға ғана тән нәрсені қабылдауға жатқызу деп түсіндіреді.

"Жақсылық жеткілікті" әдісі

Тілді түсінудегі «жеткілікті жақсы» көзқарас мағыналық ұғымдардың көбінесе толық емес екенін және тілдік өңдеудің тек ішінара болатынын айтады. Егер мұндай ұғым берік болмаса, контекстпен немесе оның екеуімен де қолдау таба алмаса, сондай-ақ ықтимал бөгет ақпаратты өңдеуді қажет етсе, жеткілікті жақсы түсіну мүмкін болады. Сондықтан, сәтті түсіну үшін мұндай ақпарат қысқартылады. Балалар синтаксистік тұрғыдан күмәнді сөйлемдерді оқып, түсіндірген кезде бастапқы синтаксистік шешімдерді қабылдау жылдамдығы ересектерге қарағанда балаларда баяу болады. Бұдан әрі, балалар назарын сөйлемнің қайта талдауға көмектесетін ең маңызды бөлігіне қайта бағыттауда нашаррақ көрінеді. Басқа да дәлелдер күмәнді сөйлемдерді түсіндірудегі айырмашылықтарды жұмыс жадының көлемімен байланыстырады. Ересектерде жұмыс жадының көлемі көбінесе жоғарырақ болғанымен, олар кейде күмәнділікті шешуге көбірек уақыт жұмсайды, бірақ соңғы түсіндіруде дәлдікке ие болады. Ал балалар, керісінше, тез түсіндіруге шешім қабылдай алады, себебі олар тек жұмыс жадының қабылдай алатын нұсқаларын қарастырады.

Кіші оқу аралығы мен үлкен оқу аралығы

Төмен оқу қабілетіне ие, нашар сөздік жұмыс жады бар ересектерде, азайтылған қатысты сөйлемдерді өңдеуге, қатысты сөйлемдерді өңдеуге қарағанда көбірек уақыт кетті, сондай-ақ жансыз немесе жанды субъектілерден шамамен бірдей уақыт алды. Ал жоғары оқу қабілетіне ие, жақсы сөздік жұмыс жады бар субъектілер төмен оқу қабілетіне ие субъектілерге қарағанда жалпы алғанда жылдамырақ болды. Дегенмен, жоғары оқу қабілетіне ие субъектілердің ішінде, олар жансыз субъектілерге жылдамырақ жауап берді, ал жанды субъектілерге жауап беруге көбірек уақыт кетті. Бұл жанды субъектілердің үлкен сөздік жұмыс жадының арқасында (оны жоққа шығармай) «бағдардан жаңылыстыратын» сөйлемдерді құруға бейімділігінен туындады. Осыдан төмен оқу қабілетіне ие субъектілердің танымдық ресурстары шектеулі болғандықтан, тек синтаксистік белгілерді ғана өңдей алатыны, ал жоғары оқу қабілетіне ие субъектілердің танымдық ресурстары жеткілікті болғандықтан, «бағдардан жаңылыстыратын» сөйлемдерге түсіп қалуы мүмкін деген қорытындыға келді.