Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Грамматикалық жағынан есімдік сияқты қызмет ететін тіркес.
Phrase which grammatically functions the same as a noun
Есімдік тіркесі – немесе NP немесе номиналды (тіркес) – әдетте есім немесе есімдікпен басқарылатын және есімдікке тән грамматикалық функцияларды атқаратын тіркес. Есімдік тіркестері тілдерде кеңінен таралған, тіпті ең көп кездесетін тіркес түрі болуы мүмкін. Есімдік тіркестері көбінесе етістіктің тәуелді сөзі (субъектісі) және толықтырғышы, сондай-ақ предикативтік конструкциялар мен сөздердің толықтырғыштары ретінде қолданылады. Бір NP тіркесі екінші NP тіркесінің ішіне енуі мүмкін; мысалы, оның кейбір құрамдас бөліктерінің құрамында оның құрамдас бөліктері сияқты қысқарақ NP тіркесі болады. Грамматика теорияларының кейбірінде анықтауыштармен есімдік тіркестерінің анықтауышы тіркестің басы ретінде қарастырылады, мысалы, Хомский (1995) және Хадсон (1990) еңбектерін қараңыз.
A noun phrase – or NP or nominal (phrase) – is a phrase that usually has a noun or pronoun as its head, and has the same grammatical functions as a noun. Noun phrases are very common cross linguistically, and they may be the most frequently occurring phrase type. Noun phrases often function as verb subjects and objects, as predicative expressions, and as complements of prepositions. One NP can be embedded inside another NP; for instance, some of his constituents has as a constituent the shorter NP his constituents. In some theories of grammar, noun phrases with determiners are analyzed as having the determiner as the head of the phrase, see for instance Chomsky (1995) and Hudson (1990).
Сәйкестендіру
Төмендегі сөйлемдерде есімдік сөз тіркестерінің кейбір мысалдары сызылған. Басты есім қалың әріппен жазылған. Осы сайлау жылындағы саясат көптеген адамдарды қынжырландырады. Дерлік әрбір сөйлемде кем дегенде бір есімдік сөз тіркесі болады. Қазіргі экономикалық әлсіздік жоғары энергетикалық бағалардың салдары болуы мүмкін. Есімдік сөз тіркестерін жалғастыра алмастыру мүмкіндігі арқылы анықтауға болады, төмендегі мысалдарда көрсетілгендей. а. Бұл сөйлемде екі есімдік сөз тіркесі бар. b. Ол оларда бар. а. Бұл сөйлемдегі есімдік сөз тіркесі ұзын. b. Ол ұзын. а. Есімдік сөз тіркестері басқа есімдік сөз тіркестеріне ендіріле алады. b. Оларды оларға ендіруге болады. Бір жалғыз есімдікпен ауыстырылғанда сөйлемнің грамматикалық дұрыстығы бұзылмаса, онда ол сөз тіркесі есімдік сөз тіркесі болып саналады. Осы тізбекте кем дегенде екі сөз болуы керек пе, жоқ па, туралы мәліметтер келесі бөлімде қарастырылады.
Some examples of noun phrases are underlined in the sentences below. The head noun appears in bold. This election year's politics are annoying for many people. Almost every sentence contains at least one noun phrase. Current economic weakness may be a result of high energy prices. Noun phrases can be identified by the possibility of pronoun substitution, as is illustrated in the examples below. a. This sentence contains two noun phrases. b. It contains them. a. The subject noun phrase that is present in this sentence is long. b. It is long. a. Noun phrases can be embedded in other noun phrases. b. They can be embedded in them. A string of words that can be replaced by a single pronoun without rendering the sentence grammatically unacceptable is a noun phrase. As to whether the string must contain at least two words, see the following section.
Анықтамалары бар және жоқ
Кейбір тілдерде, соның ішінде ағылшын тілінде, есімдік тіркестер көптеген жағдайларда анықтауышпен "толықтырылуы" қажет, сондықтан синтаксистік талдауда қажетті анықтауышы бар (мысалы, үлкен үй) және анықтауышы жоқ (мысалы, үлкен үй) тіркестер арасында айырма жасалады. Бірақ кейбір жағдайларда есімдік тіркес анықтауышсыз да қолданылуы мүмкін (мысалы, маған үлкен үйлер ұнайды); мұндай жағдайда тіркес "нөлдік анықтауышқа" ие деп сипатталады. (Мұндай мүмкіндіктер тілдің ережелеріне байланысты; ағылшын тілі үшін – ағылшын артикльдерін қараңыз.) Бастапқы X-бар теориясында осы екі типті құрылымдар есімдік тіркес (NP) және N-бар (N, N) деп аталады. Мысалы, "Міне, үлкен үй" сөйлемінде, үй де, үлкен үй де N-бар, ал үлкен үй – есімдік тіркес. "Мен үлкен үйлерді ұнатамын" сөйлемінде үйлер де, үлкен үйлер де N-бар, бірақ үлкен үйлер сонымен қатар есімдік тіркес ретінде де жұмыс істейді (бұл жағдайда нақты анықтауышсыз). Алайда, кейбір қазіргі синтаксис теорияларында жоғарыдағы "есімдік тіркестер" енді есіммен емес, анықтауышпен (ол нөлдік болуы мүмкін) басқарылады, сондықтан олар есімдік тіркестерінің орнына анықтауыш тіркестері (DP) деп аталады. (Бұл көзқарасты қолданатын кейбір есептерде анықтауышы жоқ құрамдас бөлік – жоғарыда N-бар деп аталған – есімдік тіркес деп аталуы мүмкін.) Осы есімдік тіркестерді талдау кеңінен ДП гипотезасы деп аталады. Минималистік бағдарламаның бастапқы кезеңінен бері (1990-шы жылдардың басынан бері) есімдік тіркестерді талдауда осы гипотеза басымдыққа ие, бірақ оны қолдайтын аргументтер көбінесе теорияның ішкі мәселелеріне байланысты. Анықтауышты, функциялық сөзді, есімнің басына қойып қарағанда, шекті сөйлем құрылымына ұқсас құрылым қалыптасады, оның құрамында комплементизер болады. Бірақ минималистік бағдарламадан басқа, ДП гипотезасы синтаксис пен грамматиканың көптеген басқа қазіргі теорияларымен қабылданылмайды, себебі оларда тиісті функционалдық санаттар жетіспейді. Мысалы, тәуелділік грамматикасының көпшілігі есімдік тіркестердің дәстүрлі NP талдауын қабылдайды. ДП гипотезасы қабылданған немесе қабылданбаған жағдайларда есімдік тіркестердің әр түрлі талдауларын мысалдармен көрсету үшін келесі бөлімді қараңыз.
In some languages, including English, noun phrases are required to be "completed" with a determiner in many contexts, and thus a distinction is made in syntactic analysis between phrases that have received their required determiner (such as the big house), and those in which the determiner is lacking (such as big house). The situation is complicated by the fact that in some contexts a noun phrase may nonetheless be used without a determiner (as in I like big houses); in this case the phrase may be described as having a "null determiner". (Situations in which this is possible depend on the rules of the language in question; for English, see English articles.) In the original X bar theory, the two respective types of entity are called noun phrase (NP) and N bar (N, N). Thus in the sentence Here is the big house, both house and big house are N bars, while the big house is a noun phrase. In the sentence I like big houses, both houses and big houses are N bars, but big houses also functions as a noun phrase (in this case without an explicit determiner). In some modern theories of syntax, however, what are called "noun phrases" above are no longer considered to be headed by a noun, but by the determiner (which may be null), and they are thus called determiner phrases (DP) instead of noun phrases. (In some accounts that take this approach, the constituent lacking the determiner – that called N bar above – may be referred to as a noun phrase.) This analysis of noun phrases is widely referred to as the DP hypothesis. It has been the preferred analysis of noun phrases in the minimalist program from its start (since the early 1990s), though the arguments in its favor tend to be theory internal. By taking the determiner, a function word, to be head over the noun, a structure is established that is analogous to the structure of the finite clause, with a complementizer. Apart from the minimalist program, however, the DP hypothesis is rejected by most other modern theories of syntax and grammar, in part because these theories lack the relevant functional categories. Dependency grammars, for instance, almost all assume the traditional NP analysis of noun phrases. For illustrations of different analyses of noun phrases depending on whether the DP hypothesis is rejected or accepted, see the next section.
Тарих
Есімдік сөз тіркесінің алғашқы түсінігін Александр Мурисонның "Ағылшын тіліндегі алғашқы еңбектерінде" кездестіруге болады. Осы түсінік бойынша есімдік сөз тіркесі – "етістіктің инфинитиві" (146 бет), ол "сөйлемде есімдік орнына келе алатын кез келген жерде" пайда болуы мүмкін. Мысалы, әділ болу жомарт болудан маңызды деген сөйлемде екі астын сызылған инфинитив бар, оларды есімдермен алмастыруға болады, мысалы, әділдік жомарттықтан маңызды. Осы түсінік кейінгі грамматикаларда да кездеседі, мысалы, 1878 жылғы "Тамил грамматикасында" немесе 1882 жылғы Мёрбидің "Ағылшын грамматикасы және талдауында", онда X фразының түсінігі – X орнына тұра алатын тіркес болып қарастырылады. 1912 жылға қарай есімдік сөз тіркесінің негізінде есім тұратыны туралы түсінік пайда болды, мысалы, "атау сөз тіркестері – бұл іс-әрекеттің уақытын немесе орнын, сондай-ақ оның ұзақтығын, қашықтығын немесе мөлшерін көрсететін, есімнің бас сөз болып табылатын сөздер тобы". 1924 жылға қарай есімдік сөз тіркесі есім мен оған тәуелді сөздерден тұрады деген идея қалыптасқан сияқты. Мысалы, "Есімдік сөз тіркесіндегі сөздердің ретін ескеріңіз: есім + сын есім + жаттық" деген сөздер есімдік сөз тіркестерінің қазіргі заманғы түсінігін көрсетеді.
An early conception of the noun phrase can be found in First work in English by Alexander Murison. In this conception a noun phrase is "the infinitive of the verb" (p. 146), which may appear "in any position in the sentence where a noun may appear". For example, to be just is more important than to be generous has two underlined infinitives which may be replaced by nouns, as in justice is more important than generosity. This same conception can be found in subsequent grammars, such as 1878's A Tamil Grammar or 1882's Murby's English grammar and analysis, where the conception of an X phrase is a phrase that can stand in for X. By 1912, the concept of a noun phrase as being based around a noun can be found, for example, "an adverbial noun phrases is a group of words of which the noun is the base word, that tells the time or place of an action, or how long, how far, or how much". By 1924, the idea of a noun phrase being a noun plus dependents seems to be established. For example, "Note order of words in noun phrase noun + adj. + genitive" suggests a more modern conception of noun phrases.