Кіріспе

Толық ойды білдіретін ең кіші грамматикалық бірлік. Тілде сөйлем – семантикалық аргумент (көрініс тапқан немесе таппаған) және семантикалық предикаттан құралған құрамдас бөлік. Типтік сөйлемде бағынышсыз сөз және синтаксистік предикат болады, соңғысы әдетте етістік пен оның толықтырылымдары мен басқа да анықтауыштардан тұратын етістік тіркесінен құралады. Дегенмен, егер мағынасы контекстен түсінілетін болса, бағынышсыз сөз кейде айтылмауы мүмкін, әсіресе бағынышсыз сөз жоқ тілдерде, сондай-ақ басқа тілдерде де, мысалы, ағылшын тіліндегі бұйрық райда. Толық қарапайым сөйлемде бір ғана сөйлем болады, онда етістік өз формасын сақтайды. Күрделі сөйлемдерде кем дегенде бір тәуелді сөйлем (бағынышты) тәуелсіз сөйлемге (өздігінен қарапайым сөйлем болып тұра алатын) бағынышты болады, ол басқа тәуелсіз сөйлемдермен тәуелді сөйлемдермен немесе оларсыз біріктірілуі мүмкін. Кейбір тәуелді сөйлемдер өз формасын сақтамайды.

Екі негізгі айырмашылық

Клаузаларды талқылаудың негізгі бөлігі – тәуелсіз клаузалар мен тәуелді клаузалар арасындағы айырмашылық. Тәуелсіз клауза өздігінен тұра алады, яғни ол өзі жеке толық сөйлемді құрайды. Керісінше, тәуелді клауза тәуелсіз клаузаның болуына тәуелді. Екінші маңызды айырмашылық – шекті және шексіз клаузалар арасындағы ерекшелік. Шекті клауза құрылымдық жағынан орталық шекті етістікті қамтиды, ал шексіз клаузаның құрылымдық жағынан орталық сөзі көбінесе шексіз етістік болады. Дәстүрлі грамматика шекті клаузаларға баса назар аударады, ал шексіз клаузалар туралы білім синтаксистің қазіргі заманғы зерттеулерімен байланысты әлдеқайда кейін пайда болды. Осы талқылау да шекті клаузаларға бағытталған, бірақ шексіз клаузалардың кейбір аспектілері төменде қарастырылады. Клаузалар синтаксистік пішінінің ерекше белгісіне сәйкес жіктелуі мүмкін. Шекті етістіктің орны – жіктеуге қолданылатын маңызды белгілердің бірі, ал нақты фокустау сөзінің (мысалы, сұрау сөзі) пайда болуы – тағы бірі. Бұл екі критерий белгілі бір деңгейде өзара байланысты, яғни клаузаның қызметін анықтауда синтаксистік пішіннің бір ғана аспектісі әрдайым шешуші болмайды. Дегенмен, күшті тенденциялар бар.

Стандартты СВ-шарттар

Стандартты SV сөйлемдер (тақырып-етістік) ағылшын тілінде кең таралған. Олар көбінесе хабарламалы (декларативті) болады (таңдамалы, бұйрық немесе сұраныс сөйлемдерден өзгеше); олар ақпаратты бейтарап түрде жеткізеді, мысалы:

Шошқа әлі тамақтандырылмаған. Хабарламалы сөйлем, стандартты SV реті.
Мен екі сағаттан бері ашпын. Хабарламалы сөйлем, стандартты SV реті.
Мен екі сағаттан бері аш болдым. Хабарламалы сөйлем, стандартты SV реті, бірақ «that» бағынышты сөздің болуына байланысты бағынышты сөйлем ретінде жұмыс істейді.

Осы сияқты хабарламалы сөйлемдер кез келген тілде ең көп кездесетін сөйлем түрі болып табылады. Оларды негізгі деп қарастыруға болады, ал басқа сөйлем түрлері олардан туындайды. Стандартты SV сөйлемдер тиісті интонация және/немесе сұрақ сөзінің болуымен сұраныс немесе таңдамалы сөйлемдер де болуы мүмкін, мысалы:

a. Шошқа әлі тамақтандырылмаған ба? «Тамақтандырылмаған» деген сөзге интонацияның көтерілуі оны «иә/жоқ» сұрағына айналдырады. b. Шошқа әлі тамақтандырылмаған! Күшпен айтылса, бұл сөйлем таңдамалы болады. c. Қанша уақыттан бері ашсың? «Қанша» сұрақ сөзінің және интонацияның көтерілуі оны толық сұраққа айналдырады.

Осы мысалдар сөйлемнің қызметін бір ғана синтаксистік белгіге сүйене отырып анықтау мүмкін емес екенін көрсетеді. SV сөйлемдері көбінесе хабарламалы болады, бірақ интонация және/немесе сұрақ сөзінің болуы оларды сұраныс немесе таңдамалы сөйлемдерге айналдыруы мүмкін.

Перзент сөзінің алғашқы сөйлемдері

Ағылшын тіліндегі етістікпен басталатын сөйлемдер әдетте үш түрлі қызмет атқарады: 1. Олар сұрақтарды (иә/жоқ сұрақтарын) тәуелділік инверсиясы арқылы білдіреді, 2. шарттық бағынышты сөйлем ретінде білдіреді, немесе 3. императивтік рай арқылы бұйрық береді, мысалы:

a. Ол күлуді тоқтатуы керек. Стандартты жариялаушы СВ-тұрпат (етістік екінші орында)
b. Ол күлуді тоқтату керек пе? Етістікпен басталатын сөйлем арқылы қойылған иә/жоқ сұрақ
c. Егер ол күлуді тоқтатқан болса, Етістікпен басталатын сөйлем арқылы білдірілген шарт
d. Күлуді тоқтатыңыз! Етістікпен басталатын сөйлем арқылы жасалған императив

a. Олар жұмысты бітірді. Стандартты жариялаушы СВ-тұрпат (етістік екінші орында)
b. Олар жұмысты бітірді ме? Етістікпен басталатын сөйлем арқылы қойылған иә/жоқ сұрақ
c. Егер олар жұмысты бітірген болса, Етістікпен басталатын сөйлем арқылы білдірілген шарт
d. Жұмысты бітіріңдер! Етістікпен басталатын сөйлем арқылы жасалған императив

Көптеген етістікпен басталатын сөйлемдер дербес сөйлемдер болып табылады. Дегенмен, етістікпен басталатын шарттық сөйлемдерді бағынышты сөйлемдер деп санау қажет, себебі олар өздігінен тұра алмайды.

Wh-тармақтары

Ағылшын тілінде Wh сөйлемдері wh сөзін қамтиды. Wh сөздері көбінесе негізгі сұрақты білдіруге көмектеседі. Дегенмен, олар салыстырмалы есімдіктер ретінде де жиі қолданылады, мұндайда олар салыстырмалы сөйлемді бастап, сұрақтың құрамына кірмейді. Wh сөзі назарды нақты бір компонентке шоғырландырады және көбінесе сөйлемнің басында орналасады. Келесі мысалдар стандартты сұраныс Wh сөйлемдерін көрсетеді. b сөйлемдері тікелей сұрақтар (тәуелсіз сөйлемдер), ал c сөйлемдері тиісті жанама сұрақтарды (қосымша сөйлемдер) қамтиды:

a. Сэм етті ұнатады. Стандартты декларативтік SV сөйлем
b. Етті кім ұнатады? Матрицалық сұраныс, пәнге назар аудалады
c. Олар кімнің ет ұнататынын сұрады. Пәнге назар аударған қосымша сұраныс сөйлем

a. Ларри Сьюзанды дүкенге жіберді. Стандартты декларативтік SV сөйлем
b. Ларри Сьюзанды дүкенге кімге жіберді? Матрицалық сұраныс, объектіге назар аудалады, пәннің көмекші инверсиясы бар
c. Біз Ларридің Сьюзанды кімге жібергенін білеміз. Объектіге назар аударған қосымша сөйлем, пәннің көмекші инверсиясы жоқ

a. Ларри Сьюзанды дүкенге жіберді. Стандартты декларативтік SV сөйлем
b. Ларри Сьюзанды қайда жіберді? Матрицалық сұраныс, бағыттық толықтырғышқа назар аудалады, пәннің көмекші инверсиясы бар
c. Біреулер Ларридің Сьюзанды қайда жібергенін білгісі келеді. Бағыттық толықтырғышқа назар аударған қосымша сөйлем, пәннің көмекші инверсиясы жоқ

Матрицалық Wh сөйлемдерінің маңызды бір ерекшелігі – пәннен басқа нәрсеге назар аударғанда пәннің көмекші инверсиясы міндетті болып табылады. Алайда, назар пәнге (немесе пәнге енген нәрсеге) аударғанда, пәннің көмекші инверсиясы болмайды.

a. Сізге кім қоңырау шалды? Пәнге назар аударылды, пәннің көмекші инверсиясы жоқ
b. Сіз кімді шақырдىڭыз? Объектіге назар аударылды, пәннің көмекші инверсиясы бар

Wh сөйлемдерінің тағы бір маңызды ерекшелігі – c мысалында көрсетілгендей, қосымша сөйлемдерде пәннің көмекші инверсиясының болмауы. Пәннің көмекші инверсиясы матрицалық сөйлемдерде пәннен басқа нәрсеге назар аударғанда міндетті, бірақ ол назар аударылған компонентке қарамастан, қосымша сөйлемдерде ешқашан пайда болмайды. Сөздердің ретінде жүйелі айырмашылық матрицалық Wh сөйлемдерінде пайда болады, олар VS ретімен болуы мүмкін, ал қосымша Wh сөйлемдер әрқашан SV ретін сақтайды, мысалы:

a. Олар неге солай істеп жатыр? Пәннің көмекші инверсиясы матрицалық Wh сөйлемде VS ретін тудырады.
b. Олар бізге неге солай істеп жатқанын айтты. Пәннің көмекші инверсиясы жоқ қосымша Wh сөйлем.
c. *Олар бізге неге солай істеп жатқанын айтты. Пәннің көмекші инверсиясы қосымша сөйлемде бұғатталған.

a. Ол кімнен қашуға тырысады? Пәннің көмекші инверсиясы матрицалық Wh сөйлемде VS ретін тудырады.
b. Біз оның кімнен қашуға тырысатынын білеміз. Пәннің көмекші инверсиясы жоқ қосымша Wh сөйлем.
c. *Біз оның кімнен қашуға тырысатынын білеміз. Пәннің көмекші инверсиясы қосымша сөйлемде бұғатталған.

Қатынас шарттары

Қарым-қатынас сөйлемдері әртүрлі топқа жатады. Ағылшын тілінде олар "that" сөзімен басталатын немесе мүшелік есімдігі жоқ болса, стандартты SV сөйлемдер болып келеді, ал "who", "which", "that" сияқты сөздермен басталатын жағдайда – сұрау сөйлемдері болып табылады.

Семантикалық предикат-аргумент функциясына сәйкес сөйлемдер

Енгізілген сөйлемдерді олардың синтаксистік функциясы бойынша предикат аргументтері құрылымы тұрғысынан жіктеуге болады. Олар аргумент, толықтыру немесе предикативтік өрнек қызметін атқара алады. Яғни, енгізілген сөйлемдер предикаттың аргументі, предикатқа толықтыру немесе (оның бір) бөлігі бола алады. Аталған предикат көбінесе тәуелсіз сөйлемнің предикаты болып табылады, бірақ предикаттарды ендіру де жиі кездеседі.

Аргументтік баптар

Берілген предикаттың аргументі ретінде қызмет ететін сөйлем аргумент сөйлем деп аталады. Аргумент сөйлемдер субъект, объект және көлбеу қалпында кездесуі мүмкін. Олар сондай-ақ есімдік предикатты өзгерте алады, мұндай жағдайда олар мазмұндық сөйлемдер деп аталады. Олардың көмектескені шын мәнінде бағаланды. Олар өздерінің көмектескендерін айтты. SV сөйлем субъект аргументі ретінде жұмыс істейді.

Олар оның не айтқанын айтты. Wh сөйлем объект аргументі ретінде жұмыс істейді.
Ол не айтқаны туралы әңгімеледі. Wh сөйлем көлбеу объект аргументі ретінде жұмыс істейді.

Төмендегі мысалдар есімдіктің мазмұнын беретін аргумент сөйлемдерді көрсетеді. Мұндай аргумент сөйлемдер мазмұндық сөйлемдер болып табылады:

а. ол оны өзгертуге ниеттенгені туралы мәлімдеме. Есімдіктің мазмұнын беретін аргумент сөйлем (яғни мазмұндық сөйлем).
б. ол айтқан мәлімдеме. Есімдікке қатысты қосымша сөйлем (туынды сөйлем).

а. заңды өзгерту керек деген ой. Есімдіктің мазмұнын беретін аргумент сөйлем.
б. ой келді. Есімдікке қатысты қосымша сөйлем (туынды сөйлем).

А сөйлемдерінің сияқты осы мазмұндық сөйлемдер аргументтер болып табылады. Туынды есімдікпен басталатын туынды сөйлемдер, б сөйлемдеріндегідей, мазмұндық сөйлемдерге ұқсас сыртқы түріне ие. Дегенмен, туынды сөйлемдер аргумент емес, қосымшалар болып табылады.

Қосымша шарттар

Қосымша сөйлемдер – бүкіл предикат аргумент құрылымын өзгертетін кіріктірілген сөйлемдер. Барлық сөйлем түрлері (SV, етістік алғашқы, wh) қосымша ретінде жұмыс істей алады, бірақ ең көп кездесетін қосымша сөйлем SV түрінде болады және бағынышты сөздермен (яғни, бағынышты жалғаулармен, мысалы, кейін, себебі, бұрын, қазір және т.б.) басталады. Мысалы:

a. Фред сізден бұрын келді. Қосымша сөйлем матрицалық сөйлемді өзгертеді.
b. Фред келген соң, кеш басталды. Қосымша сөйлем матрицалық сөйлемді өзгертеді.
c. Сюзан ораза ұстағандықтан тамақ ішпеді. Қосымша сөйлем матрицалық сөйлемді өзгертеді.

Бұл қосымша сөйлемдер бүкіл матрицалық сөйлемді өзгертеді. Осылайша, бірінші мысалдағы «сізден бұрын» деген тіркес «Фред келді» деген матрицалық сөйлемді өзгертеді. Қосымша сөйлемдер есімдік предикатты да өзгерте алады. Мұндай қосымшаның ең көп кездесетін түрі – қатыстырмалы сөйлем, мысалы:

a. Бізге сен әкелген музыка ұнады. Қатыстырмалы сөйлем «музыка» есімін өзгертетін қосымша ретінде жұмыс істейді.
b. Музыка әкелген адамдар жоғалап ән шырқады. Қатыстырмалы сөйлем «адамдар» есімін өзгертетін қосымша ретінде жұмыс істейді.
c. Олар келмейтін тамақ күтуде. Қатыстырмалы сөйлем «тамақ» есімін өзгертетін қосымша ретінде жұмыс істейді.

Прогноздық шарттар

Енгізілген сөйлем де предикативтік өрнек ретінде жұмыс істей алады. Яғни, ол үлкен сөйлемнің предикатын (немесе оның бір бөлігін) құрауы мүмкін. а. Олар сол кезде күлді. Предикативтік SV сөйлем, яғни негізгі предикаттың (немесе оның бір бөлігінің) қызметін атқаратын сөйлем. б. Ол әрқашан болғысы келген адамға айналды. Предикативтік сұрақ сөйлем, яғни негізгі предикаттың (немесе оның бір бөлігінің) қызметін атқаратын сұрақ сөйлем.

Бұл предикативтік сөйлемдер басқа предикативтік өрнектер сияқты жұмыс істейді, мысалы, предикативтік сын есімдер (Бұл жақсы болды) және предикативтік есімдер (Бұл шындық болды). Олар байланыс сөзімен бірге матрицалық предикатты құрайды.

Өкілдік клаузалар

Жоғарыда көрсетілген кейбір айырмашылықтар синтаксистік ағаштарда бейнеленген. Бұл ағаштар негізгі және бағынышты сөйлемдер арасындағы айырмашылықты өте нақты көрсетеді, сонымен қатар аргумент пен қосымша сөйлемдердің арасындағы айырмашылықты жақсы түсіндіреді. Келесі тәуелділік грамматикасы ағаштары кіріктірілген сөйлемдердің тәуелсіз сөйлемдегі бір элементке, көбінесе етістікке тәуелді екенін көрсетеді:

Тәуелсіз сөйлем екі жағдайда да ағаштардың барлығын қамтиды, ал кіріктірілген сөйлемдер тиісті тәуелсіз сөйлемдердің аргументтерін құрайды: кіріктірілген *what* сөйлемі – «біз не қалаймыз» – *know* предикатының объектілік аргументі; «ол жетістікке жетеді» кіріктірілген сөйлемі – *is motivating* предикатының субъектілік аргументі. Бұл екі аргументтік сөйлем де матрицалық сөйлемнің етістігіне тәуелді. Келесі ағаштар жебе тәуелділік жиегін пайдалана отырып қосымша сөйлемдерді анықтайды:

Бұл екі кіріктірілген сөйлем қосымша сөйлемдер болып табылады, себебі олар жоғары тұрған өрнекті өзгертетін жағдайлық ақпаратты ұсынады. Біріншісі матрицалық сөйлемнің негізгі етістігіне, ал екіншісі зат есімге тәуелді. Жебе тәуелділік жиектері оларды қосымшалар ретінде көрсетеді. Жебе қосымшадан оның басқарушысына қарай бағытталған, бұл семантикалық таңдаудың синтаксистік тәуелділіктің бағытына қарама-қарсы жүретінін көрсетеді; қосымша өзінің басқарушысын таңдайды. Келесі төрт ағаш матрицалық *wh* сөйлемдері мен кіріктірілген *wh* сөйлемдері арасындағы жоғарыда айтылған айырмашылықты көрсетеді.

Кіріктірілген *wh* сөйлемі әрқашан объектілік аргумент болып табылады. *Wh* сөзінің матрицалық сөйлемдердегі (a ағаштары) және кіріктірілген сөйлемдердегі (b ағаштары) орналасуы сөздердің ретімен байланысты айырмашылықты көрсетеді. Матрицалық *wh* сөйлемдерінде V2 сөз тәртібі, ал кіріктірілген *wh* сөйлемдерінде V3 сөз тәртібі болады. Матрицалық сөйлемдерде *wh* сөзі шекті етістікке тәуелді, ал кіріктірілген *wh* сөйлемдерінде ол шекті етістіктің үстінен басқарады.

Шарттар мен сөз тіркестері

Сөйлемдер мен тіркестердің аражігін ажыратуда шатасушылықтар туындаған. Бұл шатасудың бір себебі – бұл ұғымдар Хомский дәстүріндегі сөйлем құрылымы грамматикасында қолданылу жолы. 1970-ші жылдары Хомскийдің грамматикасы көптеген сөйлемдерді CP (яғни, толықтырғыш тіркестер) немесе IP (яғни, жіктеу тіркестері) деп белгілей бастады, кейін TP (яғни, уақыт тіркестері) және т.б. деп атады. Белгілерді таңдау теориялық тұрғыдан дәйектілікке ұмтылумен байланысты болды. X-бағандық схема әрбір лексикалық бас үшін кем дегенде үш проекция деңгейін мойындады: ең төменгі проекция (мысалы, N, V, P және т.б.), аралық проекция (мысалы, N', V', P' және т.б.) және тіркес деңгейіндегі проекция (мысалы, NP, VP, PP және т.б.). Бұл әдетті шартты санаттарға тарату белгілерді дәйекті пайдалану мақсатында жасалды. Дегенмен, белгілерді қолдану мен белгілер таңбаланған синтаксистік бірліктердің нақты мәртебесін шатастыруға болмайды. Дәстүрлі түсінік бойынша тіркестер сөйлем емес, ал сөйлемдер тіркес емес. Синтаксистік бірліктердің мөлшері мен мәртебесінде белгілі бір рет бар: сөздер < тіркестер < сөйлемдер. Сөйлемдердің ерекше белгісі, яғни, жолдаушы мен (аяқталған) етістіктің болуы, тіркестерде кездеспейді. Алайда, сөйлемдер тіркестердің ішінде орналасуы мүмкін.

Белгілі емес шарттар

Ақырсыз сөйлемнің орталық сөзі әдетте ақырсыз етістік болады (шекті етістікке қарама-қарсы). Қолдағы ақырсыз етістіктің түріне байланысты, әртүрлі ақырсыз сөйлемдерді бөліп қарастыруға болады. Герундер ақырсыз сөйлемдерді құрайтыны жиі мойындалады, ал кейбір қазіргі грамматикалар көптеген инфинитивтерді де ақырсыз сөйлемдердің құрылымдық ортасы деп санайды. Сонымен қатар, кейбір қазіргі грамматикалар «кішкентай сөйлемдерді» де мойындайды, олар көбінесе етістіктен толығымен айырылады. Ақырсыз сөйлемдердің (көбінесе) енгізілген сөйлемдер екені анық көрінеді.

Герундтық шарттар

Төмендегі мысалдарда сызылған сөздер шекті емес сөйлемдер болып саналады, мысалы, a. Биллдің жобаны тоқтатуы үлкен көңіл көшіруге себеп болды. Бөлшектіксіз герунд сөйлем. б. Биллдің жобаны тоқтатуы үлкен көңіл көшіруге себеп болды. Есімдік статустағы герунд.

a. Біз Сюзанның шешім табуға тырысқанын естідік. Бөлшектіксіз герунд сөйлем. б. Біз Сюзанның шешім табуға тырысуын естідік. Есімдік статустағы герунд.

a. Олар оның емтиханды алдағанын айтты. Бөлшектіксіз герунд сөйлем. б. Олар оның емтиханды алдауын айтты. Есімдік статустағы герунд.

a сөйлемдеріндегі әрбір герунд (тоқтату, тырысу және алдау) шекті емес сөйлемді құрайды. Сөйлемдерді анықтайтын негізгі қасиет саналатын, субъект-предикат қатынасы a сөйлемдерінде толыққанды көрінеді. б сөйлемдерінің де қабылдануы герундтердің ерекше екенін көрсетеді. Олар екі синтаксистік санаттың арасында тұрғандай: олар шекті емес етістіктер немесе есімдер ретінде жұмыс істей алады. Олар b сөйлемдеріндегідей есімдер ретінде жұмыс істегенде, олар сөйлем құрай ма, жоқ па деген мәселе даулы, себебі есімдер әдетте сөйлемнің құрауыш бөлігі болып саналмайды.

шексізге дейінгі сөйлемдер

Кейбір қазіргі синтаксис теориялары шексіз сөйлемдердің құраушысы болу үшін көптеген "to" инфинитивтерін қабылдайды. Бұл көзқарас көптеген "to" инфинитивтерінің нақты предикаттық мәртебесімен қолдалады. Дегенмен, "to" инфинитивтері ашық субъект қабылдамайтындығы бұл көзқарасқа қарсы тұрады, мысалы:

a. Ол мәселені қарастырудан бас тартады. a. Ол алаңдаушылықтарын түсіндіруге тырысты. "Қарастыруға" және "түсіндіруге" деген "to" инфинитивтері анық предикаттар болып табылады (өйткені оларды жоққа шығаруға болады). Алайда, олар ашық субъект қабылдамайды. "Ол" және "ол" деген субъектілер матрицалық етістіктерден – сәйкесінше "бас тартады" және "тырысты" – тәуелді, ал "to" инфинитивтерінен емес. Мұндай деректер көбінесе басқару тұрғысынан қарастырылады. "Бас тартады" және "тырысты" матрицалық предикаттары басқару етістіктері болып табылады; олар кіріктірілген "қарастыру" және "түсіндіру" предикаттарын басқарады, яғни олардың қай аргументі кіріктірілген предикаттың субъекті аргументі ретінде қызмет ететінін анықтайды. Кейбір синтаксис теориялары басқару конструкцияларының фактілерін түсіндіруге көмектесу үшін PRO (яғни, есімдік) нөлдік субъектісін ұсынады, мысалы:

b. Ол мәселені қарастырудан бас тартады. b. Ол алаңдаушылықтарын түсіндіруге тырысты. PRO нөлдік субъектісінің болуымен "to" инфинитивтерін толық сөйлемдер деп қарастыруға болады, себебі субъект пен предикат екеуі де бар. PRO теориясы синтаксис пен грамматиканы зерттеудегі бір дәстүрге тән (Үкімет және Байлау теориясы, Минималистік бағдарлама). Синтаксис пен грамматиканың басқа теориялары (мысалы, Head Driven Phrase Structure Grammar, Construction Grammar, тәуелділік грамматикасы) PRO сияқты нөлдік элементтердің болуын қабылдамайды, яғни олар "to" инфинитивтерінің сөйлемдерді құрайтындығы туралы көзқарасты қабылдамайды.

Кішігірім шарттар

Синтаксис пен грамматиканың кейбір мектептері шексіз сөйлемдер деп санайтын тағы бір құрылым – кіші сөйлем. Типтік кіші сөйлем есімдік тіркестен және предикативті өрнектен тұрады, мысалы:

Біз мұны әзіл деп есептейміз. Кіші сөйлемде предикативті есімдік тіркес – "әзіл".
Бір нәрсе оны ашуландырды. Кіші сөйлемде предикативті сын есім – "ашулы".
Ол біздің қалуымызды қалайды. Кіші сөйлемде предикативті шексіз етіс – "қалу".

Сызылған тізбектерде субъект-предикат қатынасы анық байқалады. Оң жақтағы өрнек сол жақтағы есімдік тіркеске қатысты предикация болып табылады. Субъект-предикат қатынасы даусыз болғанымен, сызылған тізбектер жеке құрамдас бөліктер ретінде танылмайды, бұл олардың сөйлем мәртебесін күмәндетеді. Сондықтан, осы мысалдардағы сызылған тізбектерді сөйлем деп санауға бола ма, жоқ па, деген мәселе талқылауға ашық. Чомский дәстүріндегі қабатты құрылымдар сызылған тізбектерді сөйлемдер ретінде қарастыруы мүмкін, ал жазық құрылымды ұсынатын синтаксис мектептері оларға сөйлем мәртебесін бермейді.