Кіріспе
Құс түрі. Азиялық жүнді мойынды лелек (Ciconia episcopus) – лелектер тұқымдасына жататын ірі су құсы. Ол жеке-жеке немесе шағын, тығыз емес топтарда көбейеді. Азияда орманды батпақтар, егістік алқаптары және тұщы сулы ылғалды жерлер сияқты әртүрлі орталарда таралған.
The Asian woolly necked stork or Asian woollyneck (Ciconia episcopus) is a species of large wading bird in the stork family Ciconiidae. It breeds singly, or in small loose colonies. It is distributed in a wide variety of habitats including marshes in forests, agricultural areas, and freshwater wetlands across Asia.
Таксономия
Жүнді мойынды тұруылды француз ғалымы Жорж Луи Леклер, Буффон графы 1780 жылы өзінің "Табиғат тарихындағы құстар" еңбегінде, Үндістанның Коромадель жағалауынан әкелінген мысалдан сипаттаған. Құс Франсуа Николас Мартинет салған, қолмен боялған суретте де бейнеленген, бұл сурет Эдме Луи Добентонның қадағалауымен Буффонның мәтініне қосымша жасалған "Табиғат тарихының жарқын суреттерінде" жарияланған. Суреттің сипаттамасында да, Буффонның сипаттамасында да ғылыми атау болмаған, бірақ 1783 жылы голланд натуралисі Питер Боддарт өзінің "Planches Enluminées" каталогында Ardea episcopus есімді екі атауын берген. Жүнді мойынды тұруыл қазір Матурин Жак Бриссонның 1760 жылы құрған Ciconia туысына жатады. Ciconia туысының латынша мағынасы – "тұруыл", ал episcopus сөзінің латынша мағынасы – "епископ". Екі түрге бөлінеді: қалған екі түр Азиялық жүнді мойынды тұруылды құрайды. Анықтамалық және таксономиялық тізімдердің басқа да көздері үш түрді екі түрге бөлу үшін географиялық айырмашылықты жалғыз негіз ретінде пайдаланады, және бұл болжамды генетика сияқты анық әдістермен тексеру қажет.
Сипаттама
Жүнді мойынды лелек – 75–92 см биіктіктегі орташа мөлшерлі лелек. Көздің қабыршағы (ирисі) – терең қызыл немесе шарапқызыл түсті. Лелектің денесі жалтырап тұратын қара түсті, басында қара "кепшік" тәрізді қауырсын бар, оның мойны жұмсақ ақ қауырсындармен жабылған, содан аты да келген. Құрсағының төменгі жағы мен құйрық астындағы қауырсындары ақ түсті, бұл оларды қара түсті қауырсындардың арасынан ерекшелейді. Алдыңғы мойнындағы қауырсындар жылтырап, мысқызыл түс береді. Бұл қауырсындар созылған және демонстрация кезінде тік тұрғызылуы мүмкін. Құйрығы терең тілімделген және ақ түсті, көбінесе құйрық астындағы ұзын қара қауырсындармен жабылады. Аяқтары ұзын, қызыл түсті, ал тұмсығы ауыр, қара түсті, бірақ кейбір жекелемелерде тұмсығының көп бөлігі қызыл, тек төменгі үштен бірі қара болады. Еркектер мен ұрғашылар бір-бірінен айырмасыз. Жастар ересектердің бозғылт түсіне ие, маңдайлары кейде қара және ақ жолақтармен араласқан. Кішкентай қозылар ақшыл сұр түсті, мойындарында сары түсті жұмсақ қауырсындар және басында қара қауырсын болады. Ұшып кеткен кезде, жас лелек ересек лелектерге ұқсас, бірақ маңдайында қауырсын, қауырсындарында жылтырау аз, ал мойнындағы қауырсындар ұзын және көбірек түйінделген болады. Жаңадан ұшқан жастардың маңдайының ортасында айқын ақ дақ бар, оны арқылы осы жылғы жастарды тануға болады. Бірақ бұл айырмашылықты растайтын морфологиялық немесе филогенетикалық дәлелдер әлі табылмаған. Олар маусымдық және көп жылдық су қоймалары, батпақтар, егістік жерлер, суару каналдары және өзендер сияқты әртүрлі тұщы сулы ылғалды жерлерді пайдаланады, бірақ көбінесе Оңтүстік Азия және Мьянмадағы қорғалмаған аумақтардағы ауыл шаруашылығы жерлерінде және ылғалды жерлерде кездеседі. Олар шөптесін және егістік далаларындағы өртке тартылады, онда өрттен құтылуға тырысатын жәндіктерді аулайды. Оңтүстік Азияда Азиялық жүнді мойынды лелектер көбінесе ауыл шаруашылығы ландшафтын пайдаланады, қорғалмаған ылғалды жерлерді ландшафттағы ылғалды жерлердің мөлшеріне қарағанда көбірек пайдаланады, ал көпшілігі ауыл шаруашылығы дақылдарын пайдаланады. Солтүстік Үндістанның Харьяна штатында олар дәстүрлі көп функциялы агроорман шаруашылығының бір бөлігі ретінде егістіктер мен суару каналдарының бойында отырғызылған ағаштарда ұя салады және әдетте адам қоныстарына жақын ағаштардан аулақ болады. және Непалда теңіз деңгейінен 3,540 м биіктікте (Аннапурна қорғалатын аймағы).
Мінез-құлық
Ересек құстардың бірнеше шақырулары сипатталған, оның ішінде ұяда көрсетілімдермен бірге берілетін екі буынды сыбызғылар және құсқа оқытылған сұңқар шабуыл жасаған кезде қатты сыбызғылау дыбысы естілген. Ересек құстар ұядан бірден ұшып кеткенше, ұядан сүңкіп түсіп, сосын "жарқанат сияқты" ұшуға көшетіні байқалған. Бұл екі байқау Азияның жүнді мойынды лелегінің азық іздеу үшін құрғақ егістіктерді артық көретінін және азық іздеу тиімділігі ылғал аз егістіктерде жақсаратынын көрсетеді. Сонымен қатар, Непалдағы лелектер фермерлерге жақын болғанда азық іздеуден энергия жұмсайтын сақтандыруға көшпеген, бірақ сулы жерлерде азық іздеген кезде сақтандыруға жұмсалатын уақыт едәуір азайған. Құстар ұя салу үшін орман ағаштарын да, егістік алқаптарындағы шашыраңқы ағаштарды да пайдаланады. Өзен жағалауындағы тік жарлар кейде ұя салуға қолданылады. Харьянадағы Азияның жүнді мойынды лелегінің ұясын аймақтағы басқа құстар салған басқа ұялардан гөрі, қараңғы сұңқар - Бубо коромадус көбірек пайдаланған. Азияның жүнді мойынды лелектерінің ұялары басқа көптеген түрлердің, оның ішінде үлкен жыртқыштардың, мысалы, қараңғы сұңқардың тіршілік етуіне және олармен өзара қатынас арқылы тіршілік етуіне мүмкіндік береді.
Қорғау
2014 жылы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы орманды жою туралы айтылған мәліметтерге сүйене отырып, түр "Қауіпке жақын" санатынан "Әрекет ету қажет" санатына көтерілді, себебі орманды қорықтардағы қорғалған ылғалды жерлерді қажет ететіні болжалды, бұл популяцияның күрт төмендеуіне алып келуі мүмкін. Бұл айырмашылықтар санау әдістері мен маусымға байланысты болуы мүмкін, сондықтан Меконг өзені бойындағы осы түрдің популяциясы өзгерді ме, жоқ па, анықтау қиын. Жүнді мойынды лелектердің болжамды таралуы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы орманды қорықтармен үлкен дәрежеде сәйкес келеді, бұл Оңтүстік Азия мен Мьянмадағы жағдайға кері, орманнан тыс жерде тіршілік ету қабілетінің төмен екенін көрсетеді. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы қорғалған орман және сулы-батпақты жерлердің көп бөлігі қауіп төменде, бұл аймақтағы жүнді мойынды лелектердің болашағы белгісіз екенін көрсетеді.