Кіріспе

Ерте туған нәрестелерде кездесетін көз ауруы

Ретропатиялық ретинопатия (РР), сондай-ақ ретролентальды фиброплазия (РФФ) және Терри синдромы деп аталатын бұл ауру, көбінесе өкпелерінің жетілмегендігіне байланысты жаңа туғандарға интенсивті күтім көрсетілген ерте туған нәрестелерге әсер етеді, оларға оттегі терапиясы қолданылады. Аурудың пайда болуына көздің тоқпақша қабығындағы қан тамырларының дұрыс дамымауы себеп болады, бұл жарақаттану мен тоқпақша қабығының ажырауына алып келуі мүмкін. РР жеңіл түрінде болуы және өздігінен жазылуы мүмкін, бірақ ауыр жағдайларда соқырлыққа әкелуі де мүмкін. Сондықтан, барлық ерте туған нәрестелер РР-ға шалдығу қаупінде болады, ал өте төмен салмақ – қосымша қауіп факторы болып табылады. Оттегінің зиянды әсері де, салыстырмалы оттегінің жетіспеуі де РР дамуына себеп болуы мүмкін.

Себептер

Жүктіліктің төртінші айында ұрықтың тор қабығында қан тамырларының қалыптасуы басталады. Мұндай қан тамырларының түзілуі, табиғи немесе жасанды түрде берілетін оттегі мөлшеріне өте сезімтал болып көрінеді. Сирек жағдайларда, Норри ауруымен байланысты, көбінесе зиянды болатын NDP генінің мутациясы бар кейбір науқастарда ROP анықталған.

Патофизиология

Даму кезінде қан тамырлары торлы қабықтың орталық бөлігінен сыртқа қарай өседі. Бұл процесс қалыпты жағдайда тууға бірнеше апта қалғанда аяқталады. Дегенмен, мерзімінен бұрын туған нәрестелерде бұл процесс толыққан жоқ болады. Егер қан тамырлары қалыптан тыс өсіп, тармақтанса, нәрестеде РOP даму қаупі туады. Бұл қалыпсыз қан тамырлары торлы қабықтың бетінен өсіп, көздің ішінде қан кетуге себеп болуы мүмкін. Қан мен қалыпсыз тамырлар қайта сіңгеннен кейін, торлы қабықты тартып тұратын, бірнеше жолақты мембраналар пайда болуы мүмкін, бұл торлы қабықтың ажырауына және нәтижесінде алты айдың ішінде соқырлыққа алып келуі мүмкін. Әдетте, торлы қабықтың жетілуі жатырда жүреді, ал толық мерзімде туған нәрестелерде торлы қабықтың медиалдық бөлігі (наузалық торлы қабық) толыққандай тамырланады, ал бүйірлік бөлігі (темпоральді торлы қабық) толық емес тамырланады. Қан тамырларының қалыпты өсуі торлы қабықтың оттегі аз аймақтарына бағытталған, бірақ тамырлар торлы қабықтың жазықтығында қалады және шыны тәрізді денеге өспейді. Егер артық оттегі берілсе, қалыпты қан тамырлары зақымданып, дамуы тоқтатылады. Артық оттегі ортасы алынғаннан кейін, қан тамырлары тез қайтадан қалыптасып, торлы қабықтан көздің шыны тәрізді денесіне өседі. РOP-тың негізгі патологиялық элементі – фиброқан тамырлардың көбеюі. Бұл қалыпсыз жаңа тамырлардың өсуі; олар кері дамуы мүмкін, бірақ көбінесе прогрессиялайды. Бұл жаңа тамырлардың өсуімен байланысты талшықты тіндер (жаралы тіндер) пайда болады, олар торлы қабықтың ажырауына себеп болуы мүмкін. Аурудың прогрессиясын анықтайтын бірнеше факторлар бар, олардың ішінде жалпы денсаулық жағдайы, туған кездегі салмақ, алғашқы диагноз қойылған кездегі РOP сатысы және "плюс ауруының" болуы немесе болмауы. Қосымша оттегі беру қауіп факторы болғанымен, бұл аурудың дамуының басты себебі емес. Қосымша оттегіні қолдануды шектеу РOP-тың таралуын азайтады, бірақ гипоксиямен байланысты басқа жүйелік асқынулардың, соның ішінде өлім қаупін арттыруы мүмкін. РOP-ы бар пациенттер, әсіресе ауыр жағдайда ем қажет ететіндер, өмір бойы көз бұрылуы, глаукома, катаракта және жақын көре алмаушылық (миопия) сияқты жағдайларға ұшырау қаупі жоғары, сондықтан оларды алдын алу, анықтау және емдеу үшін жыл сайын тексеру қажет.

Диагностика

РОП ауруының сатылары Халықаралық мерзімінен бұрынғы ретинопатияның классификациясы (ICROP) арқылы анықталған. Ересек пациенттерде аурудың көрінісі осылайша толық сипатталмаған, бірақ ICROP сатыларының іздерімен қатар екіншілік ретиналық реакцияларды да қамтиды.

Халықаралық сыныптама

Белсенді РОП-тың нәтижелерін сипаттау үшін қолданылатын жүйе "Ерте туылғандардың ретинопатиясының халықаралық жіктемесі" (ICROP) деп аталады. ICROP ауруды сипаттау үшін бірқатар параметрлерді қолданады. Олар – аурудың орналасқан жері (аймағы), аурудың сағаттық белгілерге негізделген айналасындағы кеңдігі, аурудың ауырлығы (сатысы) және "Плюс ауруының" болуы немесе болмауы. Жіктеменің әрбір аспектісінің техникалық анықтамасы бар. Бұл жіктеме негізгі клиникалық сынақтарда қолданылды. 2005 жылы жаңартылды. Аймақтар көру нервіне ортасталған. I аймақ – торлы қабықтың артқы аймағы, көру нервінен макулаға дейінгі қашықтықтың екі еселенген радиусымен шеңбер ретінде анықталады. II аймақ – ішкі шекарасы I аймақпен, ал сыртқы шекарасы көру нервінен мұрындық ора сератаға дейінгі қашықтық ретінде анықталатын жылтыр. III аймақ – торлы қабықтың қалған уақытша жарты ай бөлігі. Аурудың айналасындағы кеңдігі сегменттермен сипатталады, мысалы, егер көздің жоғарғы бөлігі сағаттағы 12 болса, 1-сатысы 4:00-ден 7:00-ге дейін. (РОП-ты ерте емдеудің көрсеткіштерінен бастап кеңдігінің маңызы азайды.) Сатылар тамырланған және тамырсыз торлы қабықтың қосылысындағы офтальмоскопиялық көріністерді сипаттайды. 1-саты – нашар демаркациялық сызық. 2-саты – көтеріңкі қыр. 3-саты – ретиналық фиброқан тамырлық тіні. 4-саты – жартылай ретинаның жарылуы. 5-саты – толық ретинаның жарылуы.

Уақыт

Склералық депрессиясы бар тоқпандық қарашықтың тексеруі, әдетте, жүктіліктің 30-32 аптасына дейін туған немесе өмірге келгеннен кейін 4-6 апта аралығындағы (қайсысы кешірек болса, соның негізінде) науқастарға ұсынылады. Кейін, тамырлар толыққанша жетілгенге дейін (немесе ауру прогрессиясы ем қажет еткенше) 1-3 апта сайын қайталанады.

Процедура

Көзді қағып, көкшелерді кеңейткеннен кейін, торша арнайы жарықпен жабдықталған құралмен (жайындатылған офтальмоскоп) тексеріледі. Торшаның шеткі бөліктерін көру үшін кейде склералық депрессия қолданылады. Ерте туған нәрестенің торшасын тексеру мақсаты – торшаның қан тамырларының қаншалықты өскенін (аймақ) және олардың көз қабырғасы бойымен жазық өсіп жатқандығын (кезең) анықтау. Бұл көз тексеруі ауырсыну тудыратыны дәлелденген, сондықтан процедура кезінде тиісті анальгезия қолдану ұсынылады. Қан тамырлары III аймаққа жеткеннен кейін (төменде қараңыз) бала РОП-ты анықтау үшін қосымша скринингтен босатылуы мүмкін. РОП кезеңі – өсіп келе жатқан торша қан тамырларының алдыңғы жиегінің сипаттамасы (қан тамырлары мен авескулярлық шекарада).

Бақылау

Уақытында араласу мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін, РOP даму қаупі бар нәрестелерді бақылау жүйесі жүзеге асырылады. Бұл бақылау хаттамалары географиялық тұрғыдан әртүрлі, себебі жоғары тәуекелдің анықтамасы біркелкі немесе толыққанды анықталмаған. АҚШ-та сарапшылардың консенсустық мәлімдемесі клиникалық сынақтардан алынған деректер және Pediatrics 2006 журналында жарияланған материалдар негізінде жасалған. Олар көбінесе 1500 граммнан кем салмағы бар немесе жүктіліктің 30 аптасынан кем уақытта туған нәрестелерді қамтиды. Алғашқы тексеру туғаннан кейін алғашқы 4 апта ішінде жүргізілуі керек, ал емдеуді қажет ететін ауру көздерде дамымайтыны немесе бір немесе екі көзде емдеуді қажет ететін ауру пайда болғаны анықталғанға дейін тұрақты, апталық тексеру қажет. Емдеу 48 сағат ішінде жүргізілуі тиіс, өйткені жағдай тез прогрессиялай алады.

Емдеу

Перифериялық ретинаның абляциясы – РОП емдеудің негізгі әдісі. Аваскулярлық торшаның жойылуы қатты күйдегі лазерлік фотокоагуляция құрылғысымен жүзеге асырылады, себебі оларды операциялық бөлмеге немесе жаңа туған балалар реанимациясы бөлімшесіне (ЖТРБ) оңай тасымалдауға болады. Криотерапия – бұл ертерек қолданылған әдіс, онда аймақтық ретинаның жойылуы салқындатқыш зондты пайдаланып, қажетті аймақтарды мұздату арқылы жасалған. Дегенмен, лазерлік емдеу қолжетімді болғанда, криотерапия ерте туған нәрестелердегі РОП-ты емдеу үшін басымдыққа ие емес, себебі ол қабыну мен қабақтың ісінуіне алып келеді. Сонымен қатар, соңғы зерттеулер көрсеткендей, аурудың ертерек сатысында емдеу жақсы нәтижелер береді. Склералық бүктелу және/немесе витректомия хирургиясы ретинаның жарылуына дейін жеткен ауыр РОП (4 және 5 сатылары) бар көздер үшін қарастырылуы мүмкін. Әлемде осындай хирургияға маманданған орталықтар аз, себебі олармен байланысты хирургиялық тәуекелдер жоғары және нәтижелері көбінесе нашар болады. Бевацизумабтың (Авастин) интравитреалды инъекциясы ерте туған балалардағы агрессивті артқы ретинопатияны емдеуде қосымша шара ретінде қолданылады. 2011 жылғы клиникалық сынақта бевацизумабты дәстүрлі лазерлік терапиямен салыстырғанда, I аймақтағы 3+ сатыдағы ретинопатиясы бар нәрестелерді емдеуде интравитреалды бевацизумаб монотерапиясы айқын пайдалы екені көрсетілді, бірақ II аймақта емес. Лазерлік терапияға қарағанда интравитреалды Авастин инъекциясының потенциалды артықшылықтарына мыналар жатады: анестезия деңгейінің төмендеуі, өміршең перифериялық ретинаның сақталуы және, мүмкін, кейінгі жоғары рефракциялық қателердің азаюы. Алайда, бұл жаңа емнің қауіпсіздігі көз және жүйелік асқынулар тұрғысынан әлі толыққанды анықталған жоқ. Бұл теориялық тұрғыдан мүмкін, себебі бевацизумабтың белсенді компоненті көздегі бұзық қан тамырларының дамуын тоқтатумен қатар, өкпе және бүйрек сияқты басқа тіндердің қалыпты дамуына да кедергі келтіруі мүмкін. 2018 жылғы Кохрейн шолуы қан тамырларының өсу факторына қарсы препараттардың тиімділігін және оларды РОП-ты емдеуде қолдануын қарастырды. Ауызға қабылданатын пропранолол РОП прогрессиясын тежеу үшін зерттелуде, бірақ қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтар бар. Проспективті рандомизацияланған сынақта ерте туған нәрестелер стандартты еммен немесе стандартты еммен және ауызға қабылданатын пропранололмен бірге емделді. Нәтижесінде, ауызға қабылданатын пропранолол 3-сатыға өту тәуекелін 48%-ға, 3+ сатыға өту тәуекелін 58%-ға және 4-сатыға өту тәуекелін 100%-ға азайтты. Сонымен қатар, лазерлік емдеу немесе интравитреалды бевацизумаб қажеттілігінің тәуекелі 52%-ға төмендеді. Алайда, жаңа туған нәрестелердің 19%-ында гипотония және брадикардия сияқты ауыр жағымсыз әсерлер байқалды. Адамның РОП модельіндегі зерттеулер көрсеткендей, бета-блокада ретиналық ангиогенезден қорғайды және қан-торша бөгетінің бұзылуын жақсартады.

Қадағалау

Кейбір орталықтарда РОП диагнозы қойылғаннан кейін өмір бойы жыл сайын бақылау жүргізіледі. Ал басқаларында тек РОП үшін емделген балалар ғана жыл сайын тексеріледі. Лазерлік немесе анти-VEGF емдеуден кейінгі бақылау әрбір балаға жеке тағайындалады. Ерте туған балаларды (РОП болған немесе болмаған) бақылау орталықтар мен елдер арасында әртүрлі болады, бұл әртүрлі елдердегі денсаулық сақтау жүйесінің әртүрлі деңгейін көрсетеді.

Тарих

Бұл ауру алғаш рет 1942 жылы Теодор Л. Терри баяндағандай, ерте туған нәрестеде сипатталған. 1941-1953 жылдар аралығында дүние жүзінде 12 000-нан астам нәресте осы ауруға шалдықты. Алайда, балалар аурулары саласындағы маман Кейт Изабель Кэмпбелл (1889–1986) 1951 жылы ретролентальді фиброплазияның (ерте туған нәрестелердің соқырлығы) және ылғалды инкубаторлардағы оттегі деңгейінің арасындағы байланысты дәлелдеуге жауапты болды. Соул әншісі Стиви Уондер, актер Том Салливан, пианист Дерек Паравичини, джаз әншісі Дайан Шур, әнші Гилберт Монтанье – бұл аурумен ауыратын бірнеше танымал адамдар. Эпидемияның алғашқы жағдайы 1941 жылы Әулие Валентин күні Бостонда ерте туған сәбиге диагноз қойылған кезде тіркелді. Содан кейін жағдайлар бүкіл әлемде байқалды, ал оның себебі сол кезде белгісіз болды. 1951 жылға қарай, аурудың таралуы мен әулеттің арасындағы байланыс анық болды: көптеген жағдайлар ұйымдастырылған және жақсы қаржыландырылған денсаулық сақтау жүйесі бар дамыған елдерде тіркелді. Екі британдық ғалым аурудың себебі оттегінің уытты әсерінен туындайды деп болжады. Мұндай әулетті аймақтарда ерте туған нәрестелер инкубаторларда емделді, онда оттегі деңгейі жасанды түрде жоғары болды. Егешқұйрықтардағы зерттеулер бұл себепті ықтимал етуге көмектесті, бірақ бұл байланыс америкалық педиатрлар жүргізген даулы зерттеуде расталды. Зерттеуге екі топ бала қатысты. Бір топқа инкубаторда әдеттегідей оттегі мөлшері берілді, ал екінші топқа оттегі деңгейі "шектеулі" болды. Соңғы топта аурудың таралу деңгейі төмен екені анықталды. Нәтижесінде инкубаторлардағы оттегі деңгейі төмендетілді және эпидемия тоқтатылды.