Кіріспе

Диабеттік ретинопатия (кейде диабеттік көз ауруы деп те аталады) – қант диабетінің салдарынан торлы қабықтың зақымдануымен сипатталатын медициналық жағдай. Дамыған елдерде соқырлықтың негізгі себебі болып табылады. Диабеттік ретинопатия 20 жыл немесе одан астам уақыт бойы 1- және 2-типті қант диабетімен ауырғандардың 80 пайызына дейін әсер етеді. Жаңа анықталған жағдайлардың кем дегенде 90 пайызында, көру қабілетіне қауіпті ретинопатия мен макулопатияның күрделенуін дұрыс емдеу және көздерді үнемі тексеру арқылы азайтуға болады. Адам қант диабетімен ауырған мерзімі ұзақ болған сайын, диабеттік ретинопатияға шалдығу ықтималдығы да арта түседі. Америка Құрама Штаттарындағы жаңа соқырлық жағдайларының 12 пайызы диабеттік ретинопатиямен байланысты. Сондай-ақ, 20-дан 64 жасқа дейінгі адамдар арасында соқырлықтың басты себебі осы ауру болып табылады.

Белгілері мен симптомдары

Диабетпен ауыратын адамдардың көбісі аурумен бірнеше онжылдық бойы күрескенде тор қабығына белгілі бір дәрежеде зақым келтіреді ("ретинопатия"). Көптеген жағдайларда, бұл зақымдануды тек тор қабығын тексеру арқылы ғана анықтауға болады және көруге ешқандай көзге көрінетін әсер етпейді. Уақыт өте келе, тор қабығының прогрессивті зақымдануы тор қабығын тексеру кезінде көріне бастайды, алдымен тор қабығының қан тамырларындағы кішкентай дөңгелектер – микроаневризмалар пайда болады. Содан кейін тор қабығы тамырларындағы ірі аномалиялар: мақта тәрізді дақтар, қан кетулер, "қатты шырыштар" деп аталатын липид жинақтары, тор қабығы ішіндегі микроқан тамырларының аномалиялары және аномалиялы көрінетін тор қабығы тамырлары байқалады. Әдетте, көптеген адамдар тор қабығында жаңа қан тамырлары өсетін сатыға жетеді. Бұл жаңа қан тамырлары көбінесе жарылып, қан кетуге себеп болады. Аз қан кету көруді қиындататын қараңғы, қозғалатын дақтарды тудыруы мүмкін, ал ауыр қан кету көруді толығымен тоқтатуы мүмкін. Егер ісіну макуланың ортасына жақын жерде пайда болса, бұл көрудің бұзылуына әкелуі мүмкін, жеңіл бүркелуден бастап, зардап шеккен адамның көру өрісінің ортасының күрт жоғалуына дейін. Емделмеген жағдайда, мұндай ісінуі бар адамдардың шамамен 30% - ы келесі 3-5 жылда көру қабілетін жоғалтуы мүмкін. Диабеттік ретинопатиясы бар адамдарда көру қабілетін жоғалтудың ең көп кездесетін себебі – макулярлық ісіну. Қан тамырларының өсуі, ісінуі және жарақаттануы процестерінің қайталануы ақырында тор қабығының жарылуына әкелуі мүмкін, бұл кенеттен қараңғы қозғалатын дақтар, жарқыраған жарықтар немесе көрудің бүркелуі түрінде көрінеді.

Диагностика және жіктеу

Диабеттік ретинопатия көбінесе офтальмоскопия арқылы ретинаны тексеру арқылы диагностикаланады. Америкалық көз аурулары академиясы диабеттік ретинопатияны прогрессивті ауырлық деңгейі бойынша бес санатқа бөледі. Бірінші санат, "көрінетін ретинопатия жоқ", ретинасы сау тексерілген адамдарды сипаттайды. Келесі үш санат: жеңіл, орташа және ауыр пролиферацияланбаған диабеттік ретинопатия (NPDR) – бұл ретинаның зақымдану деңгейінің артуын көрсетеді. Жеңіл NPDR-ы бар адамдарда ретинада микроаневризмалар болады, бірақ басқа зақымданулар жоқ. Ауыр NPDR-ы бар адамдарда ретинаның әр квадрантында 20-дан астам ретиналық қан кетулер, ретина тамырларында "веналық моншақтанғандық" деп аталатын ерекше зақымдану үлгісі кемінде екі ретина квадрантында, және ретинаның кез келген жерінде анық ішкі ретиналық микроқан тамырларының аномалиялары байқалады. Орташа NPDR жеңіл NPDR-дан гөрі ауыррақ, бірақ әлі ауыр NPDR-дың критерийлеріне сәйкес келмейді. Бесінші саты, пролиферативтік диабеттік ретинопатия, ретинада жаңа қан тамырларының пайда болуы ("ретиналық неоваскуляризация") немесе қанның шыны тәрізді денеге ("шыны тәрізді денеге қан кету") немесе шыны тәрізді қабықша мен ретинаның арасына ("преретиналық қан кету") қан кетуі бар адамдарға арналған. Осы ережелерде макулярлық эдема екі санатқа бөлінеді: "макулярлық эдема анық байқалмайды" және "макулярлық эдема анық байқалады". Соңғысы тағы "жеңіл" – ретинаның қалыңдауы немесе макула ортасынан алыс липидтік шөгінділерге; "орташа" – ортаға жақын қалыңдауы немесе шөгінділерге; және "ауыр" – макула ортасындағы қалыңдауы немесе шөгінділерге бөлінеді. Оптикалық когерентті томография макулярлық эдеманы бағау үшін жиі қолданылады. Флуоресцеин ангиографиясы ретина мамандары диабеттік ретинопатияның ауырлығын одан әрі бағалау және макулярлық зақымдану орындарын анықтау үшін қолданады.

Скрининг

Симптомдардың болмауына байланысты, диабеттік ретинопатиясы бар көптеген адамдар көз дәрігеріне қаралығанға дейін олардың бұл ауруға шалдыққандығын білмейді. Америкалық Диабет қауымдастығы (ADA) және Халықаралық Офтальмология Кеңесі (ICO) диабетпен ауыратын адамдарға диабеттік ретинопатияны анықтау үшін ( жүктілік диабеті барларды қоспағанда) жүйелі түрде көз тексерулерін ұсынады. ADA 2-ші типті диабет диагнозы қойылғанда және 1-ші типті диабеттің басталуынан кейін бес жыл ішінде толық көз тексеруін ұсынады. Диабетпен ауыратын әйелдерге ADA жүктілікке дейін, әр триместрде және босанғаннан кейін бір жыл бойы көз тексеруін ұсынады. ICO диабетпен ауыратын адамдарға көз тексеру кезінде көру қабілетін тексеру және офтальмоскопия немесе ретиналық фотосурет арқылы ретинаны тексеруді ұсынады. Исландия, Ирландия және Ұлыбритания диабеттік ретинопатияны толыққанды ұлттық скрининг бағдарламалары бар жалғыз елдер, ал континенттік Еуропаның, Азияның және Ботсвананың кейбір аймақтарында маңызды аймақтық скрининг бағдарламалары іске асырылды. Ұлыбританияда диабеттік ретинопатияны скринингтеу диабетпен ауыратын адамдарға көрсетілетін стандартты көмектің бір бөлігі болып табылады. Диабетпен ауыратын адамдарда бір рет қанағы скринингтің қалыпты нәтижесінен кейін, жыл сайын қосымша скрининг жасау ұсынылады. Бұл бағдарламаларда телеофтальмология қолданылады.

Себептер

Диабетикалық ретинопатия қандағы глюкозаның ұзақ уақыт бойы жоғары болуынан туындайды, бұл ретинаның кішкентай қан тамырларын зақымдайды, бірақ осының қалай болатынының механизмі әлі белгісіз. Диабетикалық ретинопатияның прогрессиясы капиллярлық жасушалардың жоғалуымен, ретинадағы қан тамырларының өткізгіштігінің артуымен және ретинадағы қан ағынының өзгеруімен қатар жүреді, бұл ретинаға жеткізілетін қандағы оттегі мөлшерін азайтуы мүмкін. Тіндердің оттегімен жеткіліксіз қамтылуы ретинаның бойымен жаңа қан тамырларының пайда болуына әкеледі, нәтижесінде аурудың пролиферативтік сатысы пайда болады. Бұл жаңа қан тамырлары оңай жарылып, көзге қан кетуге, жарақаттарға және ретина немесе макуланың зақымдануына себеп болуы мүмкін. Жақындағы зерттеулер диабетикалық ретинопатия мен қабыну арасындағы тығыз байланысты анықтады. VEGFC геніндегі бірнеше вариациялар макулярлық эдеманың даму қаупінің артуымен байланысты. 21-ші хромосомалық материалдың артық болуы бар Даун синдромымен ауыратын адамдарда диабетикалық ретинопатия дерлік кездеспейді. Осы қорғаныс XVIII коллагеннен алынған антиангиогенді белок – эндостатиннің жоғары деңгейімен байланысты. Коллаген XVIII гені 21-ші хромосомада орналасқан. Пигменттік ретиниттің көрінісі адамдарда да, егеуқұйрықтарда да микроваскулярлық зақымданулардың азаюына және олардың нашарлығына әкеледі. Пигменттік ретинит ортаңғы перифериялық көру алаңындағы таяқша рецепторларының жоғалуына әкеледі, бұл VEGF-тің босатылуымен және ретинадағы қажетсіз қан тамырларының өсуімен байланысты оттегі тұтынуды азайтады. Обструктивті ұйқы апноэсі (ОҰА) жоғарғы тыныс жолдарының аралық түрде бітелуінен туындаған қанның десатурациясы салдарынан диабетикалық көз ауруының жоғары жиілігімен байланысты. ОҰА-ны емдеу диабеттік асқынулардың қаупін азайтуға көмектеседі.

Менеджмент

Диабеттік ретинопатияны емдеудің төрт негізгі әдісі бар: анти-VEGF инъекциялары, стероидті инъекциялар, панретинальдық лазерлік фотокоагуляция және витректомия. Қазіргі емдеу схемалары көру қабілетінің күрт нашарлауының 90% жағдайына жол бермейді. Бұл емдер өте тиімді болғанымен (көру қабілетінің одан әрі нашарлауын баяулатуға немесе тоқтатуға мүмкіндік береді), диабеттік ретинопатияны толығымен емдей алмайды. Лазерлік хирургия қолдану кезінде сақтық таныту қажет, себебі ол тоқпандық қабықтың тінін жоғалтуға әкелуі мүмкін. Көбінесе триамцинолон немесе анти-VEGF препараттарын енгізу тиімдірек. Кейбір науқастарда, әсіресе макула ісігі болған жағдайда, көру қабілетінің айқын жақсаруы байқалады. Сонымен қатар, диабеттік ретинопатияны емдеудің стандартты тәсіліне қандағы қант, қан қысымы және қан холестерині деңгейлерін қалыпқа келтіру кіреді, олардың барлығы диабеттік ретинопатияның прогрессін тежеуге көмектеседі.

Жеңіл немесе орташа NPDR

Жемірлі емес диабеттік ретинопатияның жеңіл және орташа деңгейіне шалдыққандарға Америкалық офтальмология академиясы тек қана көздің торалық қабығын жиірек тексеруді – алты айдан бір жылға дейін – ұсынады, себебі бұл адамдарда жемірлі ретинопатия немесе макулярлық ісік пайда болу қаупі жоғары. Анти-VEGF препараттарын немесе стероидтарды инъекциялау емделген көздердің шамамен жартысында диабеттік ретинопатияның прогрессиясын баяулатуға мүмкіндік береді; алайда, бұл ұзақ мерзімді көру қабілетінің жақсаруына әкеледі ме, әзірге белгісіз.

Диабеттік макулярлық ойық

Көру қабілетін жоғалту қаупі ең жоғары саналатын, яғни макуланың орталық бөлігіне жақын ісік пайда болған адамдар, анти-VEGF терапиясы – афлиберцепт, бевацизумаб немесе ранибизумаб инъекцияларынан ең көп пайда көреді. Белгілі бір емдеу кестесі жоқ, бірақ емнің алғашқы жылында адамдар көбінесе жиі инъекция алады, ал кейінгі жылдары ремиссияны сақтау үшін сирек инъекциялар жеткілікті. Анти-VEGF терапиясы нәтиже бермеген пациенттерге лазерлік фотокоагуляция жасалуы мүмкін, әдетте бұл қысқа лазерлік импульстер түрінде болады. Макулярлы ісігі бар, бірақ көру қабілетін жоғалтпаған адамдар емдеуден пайда таппайды; Америкалық офтальмология академиясы көру өткірлігі кем дегенде 20/30-ға дейін емдеуді кейінге қалдыруды ұсынады.

Лазерлік фотокоагуляция

Лазерлік фотокоагуляция диабетикалық ретинопатияны емдеу үшін екі жағдайда қолданылуы мүмкін. Біріншіден, макулярлық ісінуді емдеу үшін, екіншісі, неоваскуляризацияны бақылау мақсатында бүкіл торлық қабықты емдеу үшін (панретиналық фотокоагуляция). Ол пролиферативті ретинопатияның бастапқы сатыларында кеңінен қолданылады. Әртүрлі лазер түрлері бар және олардың пролиферативті диабетикалық ретинопатияны емдеудегі тиімділігі туралы мәліметтер бар.

Панетиналық лазерлік фотокоагуляция

Пролиферативті немесе ауыр пролиферативті емес диабетикалық ретинопатиясы бар адамдарда көру қабілетінің жоғалтылуын панретиналық лазерлік фотокоагуляция арқылы емдеу арқылы болдырмауға болады. Мақсаты – желке қабығында 1600–2000 күйік жасау, осылайша желке қабығының оттегіге деген қажеттілігін азайту және ишемия мүмкіндігін төмендету. Бұл процедура бірнеше сеанста жасалады. Диабеттік ретинопатияның асқынған түрлерін емдеуде күйіктер ретинада пайда болған жаңа қан тамырларын жою үшін қолданылады. Бұл, көру қабілетіне қауіп төнгіп тұрған көздерде ауыр көру жоғалту қаупін 50%-ға дейін азайтады. Лазерлік сәулелендіруді қолданар алдында офтальмолог көздің қарамағын кеңейтеді және көзді жансыздату үшін анестезиялық тамшыларды қолданады. Кей жағдайларда, ыңғайсыздықты азайту үшін дәрігер көздің артындағы аймақты да жансыздатады. Науқас лазерлік аппаратқа қарап отырады, ал дәрігер көз үстіне арнайы линза қояды. Дәрігер бір нүктелі лазерді, шаршы, сақина және доға сияқты екі өлшемді пішіндерді сканерлейтін лазерді немесе ретинаның көз қозғалысын нақты уақытта бақылап жұмыс істейтін навигациялық лазерді пайдалана алады. Процедура кезінде науқас жарық шоқтарын көреді. Бұл шоқтар көбінесе науқаста жағымсыз күйдік сезім тудырады. Лазерлік емнен кейін пациенттерге көздің қарамағы әлі кеңейген кезде бірнеше сағат көлік жүргізуден аулақ болу ұсынылады. Көру күні бойы бұлыңғыр болып қалуы мүмкін. Көзде күшті ауыру сезімі болмаса да, мұздай бас ауруына ұқсас ауыру бірнеше сағатқа созылуы мүмкін. Пациенттер осы операциядан кейін шеткі көру қабілетінің бір бөлігін жоғалтады, бірақ бұл өздеріне байқалмауы мүмкін. Дегенмен, бұл процедура пациенттің орталық көруін сақтап қалады. Лазерлік операция түс және түнгі көру қабілетін де сәл төмендетуі мүмкін. Пролиферативті ретинопатиясы бар адамда жаңа қан кету қаупі, сондай-ақ жаңа қан тамырларынан туындайтын глаукома даму қаупі әрдайым болады. Бұл көруді қорғау үшін бірнеше емдеу курстарын қажет ететінін білдіреді.

Интравитреалды триамцинолон ацетониді

Триамцинолон - ұзақ әрекет ететін стероидтік препарат. Диабеттік макулалық эдема (ДМЭ) бар науқастарды триамцинолонның интравитреалды инъекцияларымен емдеу, плацебо инъекциялары жасалған көздермен салыстырғанда көру өткірлігінің жақсаруына әкелуі мүмкін. Стероид көзінің шыны денесіне инъекцияланғанда, диабетикалық макулопатия салдарынан туындаған макулярлық ісік (макуладағы торлы қабықтың қалыңдауы) азаяды, бұл көру өткірлігінің артуына ықпал етуі мүмкін. Триамцинолонның әсері тұрақты емес және үш айға дейін сақталуы мүмкін, сондықтан оның пайдалы әсерін ұстап тұру үшін қайталап инъекция жасау қажет. Интравитреалды триамцинолонның ең жақсы нәтижелері бұрын катаракта операциясы жасаған көздерде байқалды. Триамцинолонды интравитреалды инъекциялаудың салдары ретінде катаракта, стероидтік глаукома және эндофтальмит дамуы мүмкін. Дегенмен, шыны денеде қан кету болған жағдайларда, анти-VEGF инъекциялары, панретиналық лазерлік фотокоагуляциямен бірге жасалған витректомияға қарағанда, көру өткірлігін қалпына келтіруде тиімсіз болып көрінеді.

Хирургиялық операция

Лазерлік операцияның орнына кейбір адамдарға көру қабілетін қалпына келтіру үшін витректомия қажет болуы мүмкін. Витректомия көздің шыны тәрізді денесінде көп мөлшерде қан болған кезде жасалады. Ол бұлтты шыны тәрізді денеді алып тастау және оның орнына физиологиялық сұйықтық енгізуді қамтиды. Зерттеулер көрсеткендей, ірі қан кетуден кейін ерте жасалған витректомия, операцияны кейінге қалдырғандарға қарағанда көру қабілетін сақтау мүмкіндігін арттырады. Ерте витректомия, әсіресе инсулинге тәуелді диабетпен ауыратын адамдар үшін тиімді, олар көзге қан кету салдарынан соқыр болу қаупіне ұшырауы мүмкін. Витректомия жалпы немесе жергілікті анестезия астында жүргізілуі мүмкін. Дәрігер көздің ақ қабығында, яғни склерасында кішкентай тілік жасап, содан кейін көзге арнайы құрал енгізіп, шыны тәрізді денеді алып тастайды және физиологиялық сұйықтық құяды. Пациенттер витректомиядан кейін бірден үйлеріне қайтуы немесе ауруханада бір түн қалуы мүмкін. Операциядан кейін көз қызарып, сезімтал болады, сондықтан науқастар көзді қорғау үшін бірнеше күн немесе апта бойы көз жапсырын тағуы керек. Жұқпаның алдын алу үшін дәрілік көз тамшылары да тағайындалады. Витректомияға дейін немесе оның барысында қолданылатын VEGF-қа қарсы препараттар артқы шыны қуыс қан кету қаупін азайтуға көмектеседі деген деректер бар. Витректомия көбінесе басқа емдеу әдістерімен бірге қолданылады.

Эпидемиология

Диабетпен ауыратын адамдардың шамамен 35%-ы диабеттік ретинопатияның қандай да бір түріне шалдығады; ал 10%-ы белгілі бір дәрежеде көру қабілетін жоғалтады. Диабеттік ретинопатия 1-типті диабетпен ауыратын адамдарда ерекше жиі кездеседі – диагноз қойылғаннан кейін 5 жыл өткенде 25%-ы, 10 жыл өткенде 60%-ы және 15 жыл өткенде 80%-ына әсер етеді. Аурудың прогрессиялау мүмкіндігі қандағы қант деңгейін бақылауға тікелей байланысты, бірақ орташа есеп бойынша диабетпен ауыратындардың 7%-ы пролиферативті диабеттік ретинопатияға, ал 7%-ы диабеттік макулярлық эдемаға шалдығады. Диабеттік ретинопатия 20–74 жастағы адамдар арасында көру қабілетін жоғалтудың басты себебі болып табылады. 1990 жылдан 2015 жылға дейін диабеттік ретинопатияның әлемдік жүктемесі күрт өсті – көру қабілеті нашарлаған адамдардың саны 1,4 миллионнан 2,6 миллионға, соқыр адамдардың саны 0,2 миллионнан 0,4 миллионға жетті – бұл негізінен төмен және орташа табысты елдерде 2-типті диабеттің көбеюіне байланысты.

Зерттеу

Диабеттік ретинопатиясы бар науқастарға арналған емдеу протоколдарын бағалау мақсатында бірнеше ірі, көп орталықты, рандомизацияланған клиникалық зерттеулер жүргізілді, атап айтқанда, Диабеттік ретинопатияны ерте емдеу зерттеуі, Диабеттік ретинопатия витректомия зерттеуі, Диабеттік ретинопатия зерттеуі, Диабетті бақылау және асқынулар сынағы, Ұлыбританиялық перспективалық диабет зерттеуі және Диабеттік ретинопатия клиникалық зерттеу желісінің I, S және T протоколдары.

Жарықпен өңдеу

2016 жылы адам ұйықтағанда көз қабақтары арқылы жасыл жарық жеткізетін маскадан тұратын медициналық құрылғы әзірленуде болды. Маскадан шығатын жарық тор қабықтағы таяқша жасушаларының қараңғыға бейімделуін тоқтатады, бұл олардың оттегіге деген қажеттілігін азайтады деп саналады, ал бұл өз кезегінде жаңа қан тамырларының пайда болуын баяулатып, диабетикалық ретинопатияның алдын алады.

С-пептид

С пептиді қан тамырларының дегенерациясына байланысты туындаған диабеттік асқынуларды емдеуде үміттендіретін нәтижелер көрсетті. Creative Peptides, Eli Lilly және Cebix компаниялары С пептиді өнімі үшін дәрі-дәрмектерді әзірлеу бағдарламаларын жүргізіп келді. Cebix компаниясы 2014 жылдың желтоқсанында С пептиді мен плацебо арасында ешқандай айырмашылық жоқ екенін көрсеткен ІІb фазалық сынақты аяқтағанға дейін жалғыз ағымдағы бағдарламаға ие болды, одан кейін бағдарламасын тоқтатып, қызметін тоқтатты.

Көздік жасушалар терапиясы

Клиникалық сынақтар Бразилия, Иран және АҚШ-тағы медициналық орталықтарда жүргізілуде немесе зерттеуге дайындық үшін пациенттер тобын қалыптастыру жұмыстары жүзеге асырылуда. Ағымдағы сынақтарда пациенттердің өз сүйек миынан алынған дернәсілді жасушалары тамыр жүйесін жаңарту мақсатында дегенерацияға ұшыраған аймақтарға инъекциялануда.

Қан қысымын бақылау

Кокрейннің шолуында диабетке шалдыққандарда қан қысымын бақылауға немесе төмендетуге бағытталған араласулардың диабеттік ретинопатияға әсерін анықтау үшін 29 рандомизацияланған бақыланатын зерттеулер қарастырылды. Нәтижелер көрсеткендей, қан қысымын бақылауға немесе төмендетуге арналған араласулар диабетпен ауыратын науқастарда диабеттік ретинопатияның 4-5 жылға дейін алдын алуға көмектеседі, бірақ бұл араласулардың диабеттік ретинопатияның прогрессиясына, көру қабілетін сақтауға, қолайсыз жағдайларға, өмір сапасына және шығындарға әсер ететініне ешқандай дәлел жоқ. Диабеттік ретинопатияны диагностикалаудың басты көзі – фондоскопиялық суреттер болғандықтан, оларды қолмен талдау көп уақытты алады және сенімді болмауы мүмкін, себебі аномалияларды анықтау қабілеті тәжірибе жылдарына байланысты өзгереді. Сондықтан ғалымдар осы процесті автоматтандыру үшін компьютерлік көмекпен диагностикалау әдістерін әзірлеуді зерделеді, ол қан тамырлары және кез келген аномальді белгілер туралы ақпаратты фондоскопиялық суреттен бөліп алып, оларды талдауды қамтиды.