Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Америкалық генерал, инженер, құқықтан хабардар адам және дипломат.
American general, engineer, law reader and diplomat
Ерте өмір және білім
Элли Паркер 1828 жылы Нью-Йорк штатының Индиан-Фолс қаласында Элизабет пен Уильям Паркердің жеті баласының алтыншысы болып дүниеге келді. Бұл қала сол кезде Тонаванда қорығының бір бөлігі болған. Оның ата-анасы барлық балаларының білім алуын қатты қолдады, олардың христиандық есімдері Спенсер Хоутон Коун, Николсон Генри, Леви, Каролина (Карри), Ньютон және Соломон, барлығы Паркер тегімен. Оның үлкен ағасы Николсон Паркер де белгілі Сенека басшысы болды, себебі ол отбасының танымал туысы Қызыл Жакет сияқты шешен сөйлейтін адам еді. Элли миссионерлік мектепте классикалық білім алды және екі тілді болды, Сенека тілін де, ағылшын тілін де білді. Ол сондай-ақ колледжде де оқыды. Өмірінің басынан бастап ол Сенека халқының мүшесі және АҚШ тұрғыны ретіндегі екі жағын қатар алып жүрді. 1840 жылдары, Эли жасөспірім шағында Паркер үйі Гауденосауне халқына қызығушылық танытқан үнді емес ғалымдардың бас қосып әңгімелесетін орнына айналды, олардың ішінде Льюис Генри Морган, Генри Роу Скулкрафт және Джон Уэсли Пауэлл болды. Олардың барлығы этнология мен антропология ғылымдарының қалыптасуына қатысты зерттеулерде маңызды рөл атқарды. 1924 жылы «Үнділердің азаматтығы туралы заң» қабылданғанға дейін барлық американдық үндістер азаматтар деп есептелмеді, бірақ сол кезде олардың үштен екісі басқа себептермен, соның ішінде АҚШ армиясында қызмет ету арқылы американдық азаматтыққа ие болған. Паркер Льюис Генри Морганмен кітап дүкенінде кездейсоқ кездесті. Сол кезде Морган «Ирокездердің Ұлы Орденін» құруға қатысқан жас заңгер еді, бұл Нью-Йорк штатының солтүстігінен шыққан жас ақ жігіттердің бауырластығы болды. Олар американдық үндістердің бейнесін романтикалық түрде бейнелеуді және өздерінің ұйымдарын «Ирокездер» идеалдарымен үлгілендіруді қалаған. Екеуі де достасып, Паркер Морганды Нью-Йорк штатындағы Тонаванда қорығына сапар шегуге шақырды. Паркер Морган үшін маңызды ақпарат көзіне және Сенека және басқа да Гауденосауне тайпаларының өкілдерімен байланысуға мүмкіндік берді. Морган кейіннен 1851 жылы жарық көрген «Ирокездер лигасы» кітабын Паркерге арнап, «Бұл материалдар біздің бірлескен зерттеулеріміздің нәтижесі» деп жазды. Бұл қарым-қатынас екеуі үшін де маңызды болды, Паркер Морганға антропология саласындағы алғашқы зерттеуші болуға көмектессе, Морган Паркерге кейіннен жұмыс істеп, өмір сүрген үлкен ақ нәсілді қоғамда байланыстар орнатуға көмектесті. Морганның көмегімен Паркер Нью-Йорк штатының Трой қаласындағы Ренсселер политехникалық институтында инженерлік мамандықты оқуға қабылданды.
Ely Parker was born in 1828 as the sixth of seven children to Elizabeth and William Parker at Indian Falls, New York, which was then part of the Tonawanda Reservation. His parents strongly supported education for all their children, whose Christian names were Spencer Houghton Cone, Nicholson Henry, Levi, Caroline (Carrie), Newton, and Solomon, all with the surname of Parker. One of his elder brothers, Nicholson Parker, also became a prominent Seneca leader, as he was a powerful orator, much like the family's famous relation Red Jacket had been. Ely had a classical education at a missionary school, and was fully bilingual, speaking the Seneca language as well as English. He also studied in college. He spent his life bridging his identities as a Seneca and a resident of the United States. Beginning in the 1840s, when Ely was a teenager, the Parker home became a meeting place of non Indian scholars who were interested in the Haudenosaunee, including Lewis Henry Morgan, Henry Rowe Schoolcraft, and John Wesley Powell. They all played a role in the studies that formed ethnology and anthropology as an academic discipline. All American Indians were not considered citizens until passage of the Indian Citizenship Act of 1924, but by that time, some two thirds were American citizens due to other circumstances, including having served in the U. S. military. Parker encountered scholar Lewis Henry Morgan through a chance meeting in a bookstore. At the time Morgan was a young lawyer involved in forming "The Grand Order of the Iroquois", a fraternity of young white men from Upstate New York who romanticized their image of the American Indian and wanted to model their group after "Iroquois" ideals. The two bridged their cultures to become friends, and Parker invited Morgan to visit the Tonawanda Reservation in New York state. Parker became Morgan's main source of information and an entrée to others in the Seneca and other Haudenosaunee nations. Morgan later dedicated his book League of the Iroquois, published in 1851, to Parker, noting that, "the materials are the fruit of our joint researches". The relationship proved important for both men; as Parker helped Morgan become an anthropological pioneer, Morgan helped Parker make connections in the larger white dominated society in which he later worked and lived. With Morgan's help, Parker gained admission to study engineering at Rensselaer Polytechnic Institute in Troy, New York.
Мансап
Паркер Америка Азамат соғысы басталғанға дейін азаматтық инженер болып жұмыс істеді. Кейіннен президент Улисс С. Грант Паркерді Үндістер ісі жөніндегі комиссар етіп тағайындады, бұл лауазымды Морган бір кезде иеленгісі келген. Паркер мемлекеттік қызметтегі мансабын Сенака басшыларының жер және келісім-шарт құқықтары жөнінде АҚШ үкіметімен жүргізген келіссөздерінде аудармашы және дипломат ретінде жұмыс істеуден бастады. 1852 жылы ол Сенака тайпасының сахемы болып тағайындалды және "Ирокездердің Ұзын үйінің Батыс есігінің сақшысы" деген мағына беретін Донехогава деген ат берілді. Инженер ретінде Паркер Эри каналын жаңарту және күтіп ұстау сияқты басқа да жобаларға үлес қосты. Галленада (Иллинойс штаты) мемлекеттік жобаларды бақылаушы ретінде ол Улисс С. Грантпен достық қарым-қатынас орнатты, бұл қарым-қатынас кейіннен пайдалы болды. Паркер өзінің әріптесі және досы Улисс С. Грантқа хабарласты, оның әскерлерінде инженерлер жетіспейтін еді. Паркер 1863 жылдың мамыр айында капитан болып тағайындалды және Бригадный генерал Джон Юджин Смитқа бағынуға бұйрық берілді. Смит Паркерді Виксбургті қоршау кезіндегі 7-ші дивизияның бас инженері етіп тағайындады, кейіннен Смит Паркердің "жақсы инженер" болғанын айтты. Қарсыласу кезінде генерал Ли "бір сәт маған тік қарады", - деді Паркер көптеген достары мен туыстарына. "Ол қолын созып: 'Мұнда бір нағыс американдық көргеніме қуаныштымын' деді. Мен оның қолын қысып: 'Біз бәріміз американдықпыз' дедім". Паркер 1865 жылдың 9 сәуірінде АҚШ еріктілерінің, ал 1867 жылдың 2 наурызында АҚШ армиясының бригадир генералына шығарылды.
Parker worked as a civil engineer until the start of the American Civil War. Parker was later appointed by President Ulysses S. Grant to Commissioner of Indian Affairs, a position that Morgan once aspired to hold. Parker began his career in public service by working as an interpreter and diplomat for the Seneca chiefs in their negotiations with the United States government about land and treaty rights. In 1852, he was made sachem of the Seneca and given the name Donehogawa, "Keeper of the Western Door of the Long House of the Iroquois". As an engineer, Parker contributed to upgrades and maintenance of the Erie Canal, among other projects. As a supervisor of government projects in Galena, Illinois, he befriended Ulysses S. Grant, forming a strong and collegial relationship that was useful later. Parker contacted his colleague and friend Ulysses S. Grant, whose forces suffered from a shortage of engineers. Parker was commissioned a captain in May 1863 and ordered to report to Brig. Gen. John Eugene Smith. Smith appointed Parker as the chief engineer of his 7th Division during the siege of Vicksburg, and later said Parker was a "good engineer". At the time of surrender, General Lee "stared at me for a moment", said Parker to more than one of his friends and relatives, "He extended his hand and said, 'I am glad to see one real American here.' I shook his hand and said, 'We are all Americans.'" Parker was brevetted brigadier general of United States Volunteers on April 9, 1865, and of United States Army March 2, 1867.
Азамат соғысынан кейінгі кезең
Азамат соғысынан кейін Паркер 1866 жылғы 1 шілдеде 2-ші АҚШ атқышы әскерінің офицері болып тағайындалды. Ол қайтадан Гранттың әскери хатшысы болды, полковник шенімен, Грант АҚШ армиясының бас қолбасшысы қызметін аяқтағанда. Паркер Оңтүстік шарттама комиссиясының мүшесі болды, ол Конфедерация тарапына шыққан тайпалармен шарттарды қайта жаңартты, олардың көп бөлігі Үндістан территориясынан еді. 1869 жылғы 26 сәуірде Паркер армиядан үздік бригада генералы шенімен отставкаға шықты. Ол бұл лауазымды алғаш рет атқарган жергілікті американдық болды. Оның басшылығымен үндістерге қарсы әскери әрекеттер азайды және тайпалардың резервацияларда өмір сүруге көшуіне көмектесуге күш салынды. Алайда 1871 жылы Уильям Уэлш атты бұрынғы Индия істері жөніндегі комиссары Паркерді жемқорлыққа айыптады. Олардың Мод Тереза Паркер (1878–1956) атты қызы болды.
After the Civil War, Parker was commissioned as an officer in the 2nd United States Cavalry on July 1, 1866. He again became the military secretary to Grant, with the rank of colonel, as Grant completed his appointment as commanding general of the U. S. Army. Parker was a member of the Southern Treaty Commission, which renegotiated treaties with tribes who had sided with the Confederacy, were mostly from Indian Territory. On April 26, 1869, Parker resigned from the army with the rank of brevet brigadier general of the regular army. He was the first Native American to hold the office. Under his leadership, the number of military actions against Indians were reduced, and there was an effort to support tribes in their transition to living on reservations. In 1871, however, a disaffected former Commissioner of Indian Affairs named William Welsh accused Parker of corruption. They had one daughter, Maud Theresa Parker (1878–1956).
Кейінгі өмір, өлім және қайта жерлеу
Паркер өмірінің соңғы жылдарын кедейлікте өткізді және 1895 жылғы 31 тамызда Коннектикут штатының Фэрфилд қаласында қайтыс болды. Ол жерленді, бірақ Сенека тайпасы бұл Алгонкин жері оның мәңгілік тоқырауына лайық емес деп санады. Олар оның жесірінен денесін қайта көшіруді сұрады. Паркердің мансабы және қазіргі заманғы американдықтарға тигізген әсері Ди Браунның "Жүрегімді Вунденд-Книде жерлейтін бол" кітабының 8-тарауында сипатталған. Ол Паркер қаласын (Аризона штаты) құруға көмектескен деп есептеледі. Бірақ, Паркер деген тегі бар тағы бір адам да осы құрметке ие. 1871 жылғы 29 сәуірдегі "Аризона Республикасы" газетінде жаңа пошта бөлімі "Эли Паркер" атымен аталғаны айтылған. Паркер 2022 жылғы Сакагева долларының арт жағында бейнеленген.
Parker lived his last years in poverty, dying in Fairfield, Connecticut, on August 31, 1895. He was buried, but the Seneca did not believe that this Algonquian territory was appropriate for his final resting place. They requested that his widow relocate his body. Parker's career and influence on contemporary Native Americans is described in Chapter 8 of Dee Brown's Bury My Heart at Wounded Knee. He is said to have helped found the town of Parker, Arizona. Another individual with the surname of Parker is credited with this distinction as well. The Arizona Republic, dated April 29, 1871, indicates that the new post office was named after "Ely Parker". Parker is honored on the reverse of the 2022 Sacagawea dollar coin.
Танымал мәдениетте
Джейкоб Райс Паркерді "Ормандағы арман" атты әңгімесіндегі кейіпкер ретінде бейнеледі, ол Grand Central терминалында жол талған Мохаук әйелі мен оның баласы туралы. Аса Люк Тукроу Стивен Спилберг режиссерлік еткен "Линкольн" (2012) фильмінде Элли Паркер рөлін ойнады. Грегори Сиерра оны американдық "Доктор Куинн: Әйел дәрігер" телесериалының 3-ші маусымының 7-ші эпизодында сомдады. Паркер "Грант Шығысқа келеді" және "Ешқашан шегінбе" романдарының кейіпкері ретінде бейнеленеді. Паркер 1865 подкаст-драмасының 2-ші маусымында пайда болады. Паркер туралы фотосуреттермен бірге "Линкольн: Біз бөлініп тұрмыз", 5-бөлім: "Соғыстың итттері" (40:30 минут), CNN, 2021 жылғы деректік телесериясында айтылады және цитаталар келтіріледі.
Jacob Riis featured Parker as a character in a short story, "A Dream of the Woods", about a Mohawk woman and her child stranded in Grand Central Terminal. Asa Luke Twocrow plays Ely Parker in the film Lincoln (2012), directed by Steven Spielberg. Gregory Sierra plays him in Season 3, Episode 7 of the American TV series Dr. Quinn: Medicine Woman. Parker is featured as a character in the novels Grant Comes East and Never Call Retreat. Parker is featured in Season 2 of the podcast drama 1865. Parker is introduced and quoted with photos in the documentary TV series: Lincoln: Divided We Stand, Part 5: "The Dogs of War" (min. 40:30), CNN, 2021.