Кіріспе

Ежелгі Афинада Дионис фестивалі
ежелгі грек фестивалі

Дионисия (,/d//aɪ//.//ə//'//n//ɪ//z//i//.//ə/, ,/d//aɪ//.//ə//'//n//ɪ//ʃ//i//.//ə/, ,/d//aɪ//.//ə//'//n//ɪ//ʃ//ə/; грекше: Διονύσια) – ежелгі Афинада Дионис құдайының құрметіне өткізілген үлкен фестиваль. Оның басты шаралары драмалық трагедиялардың театрлық қойылымдары және б.з.д. 487 жылдан бастап комедиялар болды. Бұл Панафинейден кейінгі екінші маңызды фестиваль еді. Дионисия, шындығында, екі байланысты фестивальден – Ауылдық Дионисия мен Қалалық Дионисиядан тұрды, олар жылдың әртүрлі уақыттарында өткізілді. Олар Дионис құпияларының да маңызды бөлігі болды.

Дионисия ауылдық

Дионисия бастапқыда Элютера, Аттикада (Διονύσια τὰ κατ' ἀγρούς – Dionysia ta kat' agrous) өткізілетін ауылдық фестиваль болды, мүмкін, жүзім шаруашылығын тойлау мақсатында. Бұл фестивальдің өте ерте заманнан келе жатқаны айтылады, және бәлкім, бастапқыда Диониспен байланысты болмаған. Бұл "ауылдық Дионисия" қыс айларында, Посейдон айында (қысқы күн тоғысының маңындағы ай, яғни желтоқсан-қаңтар) ұйымдастырылған. Фестивальдің орталық оқиғасы – помпе (πομπή), яғни салтанатты шеру болды, онда фаллои (φαλλοί) фаллофори (φαλλοφόροι) көтеріп жүрді. Сондай-ақ, шеруге қатысқандардың арасында канефори (κανηφόροι – себеттерді көтеріп жүрген жас қыздар), обелиафори (ὀβελιαφόροι – ұзын нан тілімдерін көтеріп жүргендер), скафефори (σκαφηφόροι – басқа да құрбандықтарды көтеріп жүргендер), гидриафори (ὑδριαφόροι – су құмыраларын көтеріп жүргендер) және аскофори (ἀσκοφόροι – шарап құмыраларын көтеріп жүргендер) болды. Салтанатты шеру аяқталғаннан кейін би және ән сайыстары өткізіліп, хорлар (хорег жетекшілігімен) дитирамбтар орындады. Кейбір фестивальдерде өткен жылғы Қалалық Дионисияда қойылған трагедиялар мен комедиялар сияқты драмалық қойылымдар да болуы мүмкін еді. Мұндай шаралар Пирей және Элеуси сияқты ірі қалаларда жиі кездесетін. Аттикадағы әр қала өз фестивальдерін әртүрлі күндері өткізгендіктен, көрермендер бір маусымда бірнеше фестивальге қатыса алатын. Бұл афиналық азаматтарға жыл бойына мүмкіндік болмаған жағдайда қала сыртында саяхаттауға да мүмкіндік берді. Сонымен қатар, актерлердің саяхаттаушы труппалары фестиваль кезеңінде бірнеше қалада өнер көрсетуге мүмкіндік алды. Комик драматург Аристофан өзінің "Ахарнян" пьесасында Ауылдық Дионисияны пародиялады.

Шығу тегі

Қалалық Дионисия (Dionysia ta en Astei – Διονύσια τὰ ἐν Ἄστει, сондай-ақ Ұлы Дионисия, Dionysia ta Megala – Διονύσια τὰ Μεγάλα) – бұл мерекенің қалалық бөлігі, бәлкім, Пеизистраттың билігі тұсында б.з.д. 6 ғасырында құрылған. Бұл фестиваль шамамен Элафеболион айының 10-сынан 16-сына дейін (күн тізбесінде наурыз-сәуір), ауылдық Дионисиядан үш ай өткен соң, қыстың аяқталуын және жылдық егіннің жиналуын тойлау мақсатымен өткізілген. Дәстүр бойынша, бұл мереке Аттика мен Беотияның шекарасындағы Элевтера қаласы Аттиканың құрамына кіруге шешім қабылдағаннан кейін құрылған. Элевтералықтар Дионис мүсінін Афинаға әкелді, бірақ афиналықтар бастапқыда оны қабылдамады. Содан кейін Дионис афиналықтарды еркектердің жыныс мүшелеріне әсер ететін індетпен жазалады, ол афиналықтар Дионис культін қабылдағанда емделді. Бұл оқиға жыл сайын фаллостарды алып жүретін азаматтардың шеруімен еске түсірілді. Қалалық фестиваль салыстырмалы түрде жаңадан пайда болған. Бұл рәсім Афинаның архонттарының, базилейдің емес, қамқорлығында болды, себебі б.з.д. 7 ғасырында архон лауазымы құрылған кезде діни мерекелер базилейге берілген.

Pompe және Proagon

Архонт қала Дионисиясына өзі сайланғаннан кейін екі паредройын (πάρεδροι, "қазылар", сөзбе-сөз: "орындықпен") және он эпимелетайды (ἐπιμεληταί, "құраторлар") фестивальді ұйымдастыруға көмектесу үшін таңдап дайындады. Мереке күнінің біріншісінде помпе ("помпа", "шеру") өтті, онда азаматтар, метиктер және афиналық колониялардың өкілдері Акропольдің оңтүстік беткейіндегі Дионис театрына Дионис Элевтерейдің ағаш мүсінін алып жүріп барды, бұл "жетекші" немесе eisagōgē (εἰσαγωγή, "кіріспе") саналды. Ауылдық Дионисияда болғандай, олар ағаштан немесе қоладан жасалған фаллостарды жоғары көтеріп, сонымен қатар арбаға әлдеқайда үлкен фаллос тартты. Бұл жерде, Ауылдық Дионисиядағыдай, себет тасушылар, су және шарап тасушылар да қатысты. Афина империясының 5 ғасырдың ортасындағы өркендеу кезеңінде Афинаның күшін көрсететін түрлі сыйлықтар мен қару-жарақтар да көрсетілді. Театрға құрбандыққа шалынатын бұқалар да шеруге қатысты. Шерудің ең көрнекті мүшелері – ең қымбат және сәнді киім киген хорегои (χορηγοί, "демеушілер", сөзбе-сөз: "хор жетекшілері") болды. Помпеден кейін хорегои өз хорларын дитирамбтық сайыстарға жетектеді. Бұл сайыстар өте бәсекелі болды, ал ең шебер флейташылар мен танымал ақындар (Симонид және Пиндар сияқты) музыкалық және поэзиялық қызметтерін ұсынды. Осы сайыстардан кейін бұқалар құрбандыққа шалынды және Афинаның барлық азаматтары үшін той ұйымдастырылды. Содан кейін екінші шеру, комос (κῶμος) өтті, бұл көбінесе көшелерде мас күйде тойлау болды. Келесі күні драматургтер қойылатын пьесалардың атауларын жариялады, ал төрешілер жеребе арқылы таңдалды: "проагон" (προαγών, "жарыстан бұрын"). Проагонның бастапқыда қай жерде өткені белгісіз, бірақ б.з.д. 5 ғасырдың ортасынан бастап ол Акропольдің етегіндегі Периклдің Одеонында өтті. Проагон сонымен қатар жыл бойы Афинаға қызмет еткен көрнекті азаматтарға немесе көбінесе шетелдіктерге мақтау айту үшін де пайдаланылды. Пелопоннес соғысы кезінде соғыста қаза тапқан жетім балалар да Одеонда көрсетілді, мүмкін олардың әкелерін құрметтеу үшін. Проагон басқа да хабарламалар үшін де қолданылуы мүмкін еді; 406 ж. б.з.д. драматург Еврипидтің қайтысы туралы жаңалық осы жерде жарияланды.

Драмалық қойылымдар

Ал, Дионис театры бұқа құрбандығы арқылы тазартылды. Дәстүрге сәйкес, Дионисияда трагедияны алғаш рет драматург және актер Теспис (біз одан "теспий" сөзін аламыз) б.з.б. 534 жылы сахналады. Оның жүлдесі – Дионис символы ешкі болды, және осы "жүлде" "трагедия" сөзінің ("кез әні") шығу тегін көрсетеді. Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда фестивальдің бес күні қойылымдарға арналды, бірақ ғалымдар әр күні қандай қойылымдар ұсынылғаны туралы пікірде келіспейді. Кем дегенде үш күн трагедиялық пьесаларға арналды, әр үш драматург бір-бірінен кейін үш трагедия мен бір сатиралық пьеса ұсынды. Аскхил, Еврипид және Софоклдің көптеген трагедиялары Дионис театрында ойналды. Архонттар, эпимелетайлар және судьялар (агонотетайлар – ἀγωνοθἐται) алдыңғы қатардан бақылады. Фестивальдің қалған екі күні б.з.б. 487/6 жылға дейін дитирамбтар сайысына арналған болуы мүмкін, содан кейін комедия ақындары агонға ресми түрде қабылданды және өз жүлдесіне ие бола бастады. Бес комедия жазушының әрқайсысы бір пьеса ұсынды (Пелопоннес соғысы кезінде үш пьеса қойылды), бірақ олар бір күні немесе бес күндік фестиваль барысында сахналағандығы белгісіз. 449 жылға дейін агонда тек драмалық туындылар марапатталды, бірақ содан кейін актерлер де танылуға лайық деп есептелді. Комедия екінші дәрежелі деп есептелгеніне қарамастан, қалалық Дионисияда комедиялық жүлдені жеңу үлкен құрмет саналды. Ленай фестивалі, жыл басында өткізілетін, комедияны басымдықпен көрсетті және 442 жылы комедиялық қойылымдарды ресми түрде мойындады.

Қазіргі заманғы бейімделулері

Фестиваль бүгінгі күнге дейін адамдарды адамзатты мерекелеу (Ницше немесе Аристотельдің көзқарасын қараңыз) және мәдениетті көрсету ретінде шабыттандырады. Хьюстон университетінің шығармашылық жұмыстар орталығы әр көктемде адаптацияны жасайды және қояды. Осы жобаның мақсаты – білім беру және ойын-сауық, ал кейде адаптациялар грек театрынан тыс шабыт алады (мысалы, 2013 жылғы көктемгі адаптациясы "Илиада", "Ilium" деп аталды). Американың түкпір-түкпірінен келген достар қатысады және қойылымдар өте танымал, барлық билеттер сатылып кетеді. Бәйге ежелгі пьесалардың тақырыптары мен стилін жаңа күшпен, қолжетімді және ойландыратын тұрғыда көрсетуді мақсат етеді. Аймақтағы бірнеше белгілі мектептер қатысады, оның ішінде Стьювесант және Регис. Адаптациялар жиырма минутқа дейін қысқартылады, ал бастапқы пьесалар қатарында Еврипидтің "Бақхаи" және Овидийдің "Метаморфозалар" жинағы бар. Әр жыл сайын Дионисия фестивалі өткізіледі. Шейн мектебінің сегізінші сынып оқушылары Аристофанның пьесаларын бейімдеп, жаңартады. Фестиваль әдетте Оксфордтың Корпус Кристи колледжінде өтеді. Геллинизмнің қазіргі заманғы жақтастары Дионисияны мереке ретінде тойлайды және оны есептеу үшін аттикалық күнтізбе нұсқасын пайдаланады.