Кіріспе

Княз немесе князь, сондай-ақ княз, княз (, kŭnędzĭ) – тарихи славян атағы, тарихтың әр түрлі кезеңдерінде және әр түрлі ежелгі славян елдерінде патшалық және ақсүйек атағы ретінде қолданылған. Әдетте, бұл атау ағылшын тілінде «принц» (кейде «герцог») деп аударылады, бұл нақты тарихи контекстке және атау иесі үшін белгілі латын тіліндегі баламаларына байланысты. Мұндай аудармалар, әлдебір себеппен, еуропалық монархтар «царь» атауын «патша» деп қабылдауынан туындаған болуы мүмкін. Латын тіліндегі көздерде бұл атау көбінесе *princeps* деп аударылады, бірақ сөздің бастауы герман тілдеріндегі [[wikt:Reconstruction:Proto Germanic/kuningaz (king)]] сөзінен шыққан. Болгар және орыс тілдерінен транслитерацияланған әйелдерге арналған формасы – knyaginya (княгиня), словен және серб-хорват тілдерінде kneginja (серб кириллицасы: кнегиња), белорус тілінде kniahinia (княгіня), ал князьдің қызы – kniazioŭna (князёўна), украин тілінде kniahynia (княгиня) және князівна (князівна), ал орыс тілінде князьдің қызы – княжна (княжна) деп аталады. Орыс тілінде князьдің ұлы – княжич (княжич) деп аталады. Атау әртүрлі еуропалық тілдерде шамамен бірдей айтылады және жазылады. Серб-хорват және кейбір батыс славян тілдерінде бұл сөз кейіннен «ие» (lord) деген мағынаны білдірсе, чех, поляк және словак тілдерінде «қасиетті адам» (kněz, ksiądz, kňaz) және «принц/герцог» (knez, kníže, książę, knieža) мағыналарын алды. Сорб тілінде ол жай ғана «мырза» (Master сөзінен) дегенді білдіреді, француз тіліндегі *monsieur* (mon sieur – «менің ием») және католик шіркеуінің дін қызметкерлеріне берілетін *monsignor* атауларын салыстырыңыз. Бүгінде *knez* термині словен, босниялық, хорват және серб әдебиеттерінде «принц» сөзінің ең көп қолданылатын аудармасы болып табылады. [[Кнез (тегі)] бұрынғы Югославияда тегі ретінде де кездеседі.

Этимология

Бұл сөз түбі ағылшын тіліндегі "king", неміс тіліндегі "König" және швед тіліндегі "konung" сөздерімен туыс. Протославян тіліндегі түрі – кънѧзь, kŭnędzĭ; , kŭnędzĭ; , knyaz; , knyazĭ; książę; /; ; ; және т.б. Бұл сөздің протогерман тіліндегі "kuningaz" сөзінен ерте заманда алынғаны қабылданған, осы форма фин және эстон тілдерінде де (kuningas) қолданылған.

Орта ғасырлар

Бұл терминнің мағынасы тарих барысында өзгеріп отырды. Бастапқыда бұл термин славян тайпасының басшысын білдіру үшін қолданылған. Кейіннен феодалдық мемлекеттік құрылымның дамуымен ол мемлекеттің билеушісінің атағына айналды, ал Шығыс славян тайпалары арасында (княжество (княжество), князівство) дәстүрлі түрде герцогтық немесе князьдік деп аударылады, мысалы, Киев Русі үшін. Орта ғасырлардағы латын тіліндегі дереккөздерде бұл атақ rex немесе dux деп көрсетілген. Болгарияда Борис I христиан дінін қабылдағаннан кейін өзінің атағын князь деп өзгертті, бірақ оның ұлы Симеон 913 жылы патша атағын алды. Флорин Куртаның сөзіне сәйкес, бастапқы дереккөздерде болгар билеушілері үшін ‘rex’, ‘basileus’ және ‘khagan’ сияқты әртүрлі атаулар кездеседі. Дегенмен, екіншілік дереккөздерде көбінесе «хан» деп айтылады. Киев Русінде орталықтандыру күшейген сайын билеуші Великий Князь (Ұлы князь немесе үлкен князь деп аударылады, қараңыз: Ресейдің ұлы князьдері) атағын алды. Ол Великое Княжество немесе Велике Князівство (Ұлы княздық) биледі, ал оның вассалдық құрамының (udel, udelnoe knyazivstvo немесе volost) билеушісі udelny knyaz немесе жай ғана князь деп аталды. Киев Русі 13-шы ғасырда ыдырағаннан кейін Князь атағы Шығыс славян мемлекеттерінде, оның ішінде Киев, Чернигов, Новгород, Переяслав, Владимир Суздаль, Мәскеу, Тверь, Рутения Корольдігі және Литва Ұлы Герцогтығында қолданыла берді.

Польша-Литва одақтастығы

Жоғарыда айтылғандай, князь немесе князь атағы Мәскеу Ұлы Кенәзі мен Литва Ұлы Кенәзінде мұрагерлік асыл атаққа айналды. Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігінің бірігуінен кейін князь Польша-Литва одақтастығында мойындалған атаққа айналды. 1630 жылдарға қарай – үлкен szlachta асылдарының қатарына жататынын білдіретін "пан" атағынан басқа – князь Польша-Литва одақтастығында ресми түрде мойындалған және ресми түрде қолданылған жалғыз мұрагерлік атақ болды. Князь атағының белгілі иегерлерінің бірі – Ереми Вишневецкий.

Оңтүстік славян елдері

19 ғасырда сербтер кнез (кнез) және болгарлар княз (княз) терминдерін сол елдердің жартылай тәуелсіз билеушілерін атау үшін қайта қолдана бастады, мысалы, Александр Карагеоргиевич және Баттенбергтің Александрлары. Сербияның және Батыс Болгарияның кейбір аймақтарында кнез 19 ғасырға дейін ауылдың ең үлкені немесе мэрі, немесе задруганың бейресми лауазымы болды. Қазір олар ресми түрде gradonačelnik (градоначелник) (Сербия) және gradonachalnik (градоначалник) немесе kmet (кмет) (Болгария) деп аталады.

Болгария

Баттенбергке дейін княз атағын Симеон I Бірінші Болгар империясы кезінде (9-шы – 10-шы ғасыр) иеленген. Өкіметінің шарықталу шегінде Симеон «царь» («император») атағын қабылдады, сондай-ақ 1908 жылы ел ресми түрде тәуелсіздік алғаннан кейін болгар билеушілері де осы атақты алды. Болгарияның 1908 жылы тәуелсіздік алғаннан кейін князь Фердинанд патша Фердинанд болды, ал княз және княгиня сөздері енді патша балаларына қолданыла бастады – мысалы, тақ мұрагері Князь Тарновский (Тарново князі) атағын алды.

Босния

Ерте ортағасырлық Боснияда княз (knjaz, књаз) – босниялық билеушілер үшін жупан және воевода (vojvoda) атақтарымен бірге қолданылған атақ. Латын тіліндегі көздерде сирек princeps деп, ал ағылшын тіліндегілерде Dukes деп аударылады. Кейінгі орта ғасырларда княз – жоғары әлеуметтік статусы бар, ірі аумақтық иеленушілер болған хорват вассалдық ақсүйек отбасыларының (мысалы, Брибир княздары (knezovi Bribirski), Крк княздары (knezovi Krčki) және Зрин княздары (knezovi Zrinski)) мұрагерлік феодалдық атағы. Латын тілінде comes, ал ағылшын тілінде Count деп аталды.

Македония

Македония аймағындағы билеушілерді тарихнамада "Крал" деп атайды, ал герцогтар мен графтар үшін "воевод" немесе "воевода" қолданылады. "Войводата" деген сөз де жиі қолданылуы мүмкін. Көне дәуірде немесе қараңғы ғасырларда Пребонд деген танымал герцог болған, ол кейін патшаның бағынышына өтіп, 7-ғасырда құрамына кіретін билеуші болды.

Черногория

князь (књаз) – 1852 жылдан бастап 1905 жылы Черногория Корольдігі құрылғанға дейін Петрович-Ньегош әулеті Черногория князьдығында қолданған билеуші лауазымы, «князь» деп аударылады.

Сербия

knez (кнез) немесе knjaz (књаз) – серб тарихнамасында ерте орта ғасырлардағы серб билеушілеріне қатысты қолданылатын жиі кездесетін термин, грек тілінде олар архон деп аталған. knez (кнез) немесе knjaz (књаз) – Сербия, Дукля және Моравия Сербиясының ортағасырлық билеушілері қолданған ақсүйек атағы. knez (кнез) – Осман империясы тұсында жергілікті серб басшылары алған атақ. Бұл – жергілікті христиан басшылары ұстаған Османдық түрік дәрежесі коджабашидың тағы бір атауы. obor knez (обор кнез) – Смедерево Османдық санджағында (Белград пашалығы деп те аталады) нахияның (бірнеше ауылдық округ) сайланған жергілікті серб басшылары алған атақ. obor knez – өз округіндегі халықтың аға басшысы, олардың жауапты өкілі (аралықтағы) және пашамен тікелей байланыста болған, әдетте сипахи арқылы, сондай-ақ ауылдардан жиналған салықтарды беруге жауапты болған. knez (кнез) немесе knjaz (књаз) – Сербия Князьдығында Милош Обренович қолданған монархиялық атақ, «Принц» деп аударылады. Сербия, Kneževina Srbija (Кнежевина Србија) деп аталған, 1817 жылдан бастап де-факто тәуелсіз болды және 1869 жылғы конституциямен де-юре тәуелсіздік алды. Милоштың ізбасарлары 1882 жылға дейін, Сербия патшалыққа дейін көтерілгенге дейін бұл атақты қолданды.