Кіріспе

Америкалық гандбол, АҚШ-та гандбол деп аталады және кейде қабырғаға қарсы ойналатын ойын деп те айтылады. Бұл спортта ойыншылар қолдарымен кішкентай резеңке допты қабырғаға тигізеді, ал қарсыластары допты жерге екі рет тигізбей немесе шекарадан шығармай, сол допты қайтаруға тырысады. Оның үш түрі бар: төрт қабырғалы, үш қабырғалы және бір қабырғалы (сонымен қатар Wallball немесе халықаралық фронтон деп те аталады). Әр түрді екі ойыншы (жекелей), үш ойыншы (көкпар) немесе төрт ойыншы (жұптық) ойнай алады, бірақ ресми турнирлерде тек жекелей және жұптық ойындар ғана өткізіледі.

Тарих

Топты соғу немесе лақтыру арқылы ойналатын ойындар Гомер мен ежелгі Египет дәуірінен бастап айтылып келеді. 1500 жылға дейін Солтүстік және Орталық Америкада гандболға ұқсас ойын ойналған. Ирландияда осыған ұқсас ойын туралы ең алғашқы жазба 1527 жылғы Галвей қаласының қағидаларында кездеседі, онда қала қабырғаларына қарсы ойын ойнауға тыйым салынған. Ирландиялық қолмен ойналатын ойынның алғашқы суреті 1785 жылға дейін пайда болған жоқ. Ирландиядағы гандбол спорты ақырында гейл гандболы ретінде қалыптасты. 19 ғасырдың ортасында австралиялықтар осыған ұқсас ойын ойнай бастады, ол қазіргі заманғы австралиялық гандбол спортына айналды.

Америка

Марк Джейкоб пен Стивен Х. Кейстің "Арнольд Андре" қастандығы туралы "Қауіпті әдемілік" еңбегінде майор Джон Андре мен генерал сэр Генри Клинтон Америка революциясы кезінде қол добы ойыны ойнағандығы айтылады. АҚШ-тағы қазіргі заманғы ойынның ең ерте жазбасы 1873 жылы Сан-Францискодағы екі қол добы алаңын көрсетеді. Ойын келесі он жылдықтарда дамыды. 1900 жылдардың басында төрт қабырғалы қол добы кеңінен танылды, ал Нью-Йорк қаласында жағажайға демалуға шыққандар ағаш қоршаулардың қабырғаларына қолдарымен теннис доптарын тигізіп, бір қабырғалы ойынды ойлап тапты. Бұл Нью-Йорк жағажайларында бір қабырғалы қол добының танымалдылығын арттырды және 1930 жылдары қала бойынша мыңдаған жабық және ашық алаңдар салынды. Американдық қол добы көбінесе Нью-Йорк, Чикаго және басқа да ірі қалалық аймақтардағы саябақтарда, жағажайларда және мектеп аулаларында кездеседі.

Ұлттық чемпионаттар

АҚШ-та 1919 жылдан бері гандболдан ұлттық чемпионаттар жыл сайын өткізіліп келеді. Бұл чемпионаттарды 1950 жылға дейін Аматорлық спорт одағы (AAU) ұйымдастырған, ал кейін олардың басқаруы жаңа құрылған АҚШ Гандбол қауымдастығына (USHA) берілді.

Ракетбол мен қабырғалық падддболға әсері

Ракетбол, сквош, бестену, төрт қабырғалы және бір қабырғалы паддлбол спорт түрлері қол добының ықпалымен көп дамыды. Төрт қабырғалы паддлбол және бір қабырғалы паддлбол адамдар қол добы алаңдарында ағаш қақпақтармен ойнай бастағанда пайда болды. Төрт қабырғалы паддлболды 1930 жылы Мичиган университетінің дене тәрбиесі оқытушысы Эрл Риски ойлап тапты, ол мектептің қол добы алаңында қақпақтармен ойнау идеясын келтірді. Ракетболды 1949 жылы Джо Собек Коннектикут штатының Гринвич қаласында, қол добы ойнағанда, желілі ракетка қолданып ойлап тапты.

Сот

Американдық гандбол қабырғалы алаңда, бір (алдыңғы) қабырғамен, үш қабырғамен немесе толық жабық төрт қабырғалы алаңда ойналады; төрт қабырғалы алаңдарда әдетте төбе болады, ал үш қабырғалы алаңдарда төбе болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Төрт қабырғалы алаң тіктөртбұрышты қорап тәрізді. Алдыңғы қабырға 6 метр (20 фут) шаршы, ал бүйір қабырғалары 12 метр (40 фут) ұзын және 6 метр (20 фут) биік. Алаңның ортасында қысқа сызық орналасқан, ол алаңды екі 6 метрлік (20 фут) шаршыға бөледі. Алаң бойында қызмет көрсету сызығы да бар, ол қысқа сызықтан 2 метр (5 фут) алда орналасқан. Қызмет көрсету аймағы – бұл екі сызық арасындағы аумақ. Алаңның артқы қабырғасы әдетте 4 метр (12 фут) биік, және төреші, есептеуші және көрермендер үшін жоғарыда галерея орналасқан. Көру мүмкіндігін жақсарту үшін кейбір алаңдарда шыныдан жасалған артқы және бүйір қабырғалары болуы мүмкін. (Үш қабырғалы алаңда гандбол ойнағанда, алаңда көбінесе алдыңғы қабырға және екі толық бүйір қабырғасы болады, немесе алдыңғы қабырға екі үшбұрышты қанаттармен шектеледі.)

Ойнаңыз

Гандбол жеке (екі ойыншы бір-біріне қарсы), жұп (екі ойыншыдан тұратын екі команда) немесе "қазалау" (үш ойыншы бір-біріне екіге қарсы кезекпен ойнайды) түрінде ойналуы мүмкін. "Қазалау" гандболында бір беруші екі қабылдаушыға қарсы ойнайды, осылайша ол "сыртқа шығарылғанға" дейін (басқа терминдерге "төмен" немесе "жақтан шығару" жатады). Содан кейін, сол жақтағы қабылдаушы беруге шығады. Берулер осылай айналып тұрады, бір ойыншы 7, 11, 15 немесе 21 ұпай жинап жеңіске жеткенше. Егер екі команда да жеңіске жету үшін қажетті ұпайдан 1 ұпайға кем болса, ойынды "екі ұпаймен жеңу" немесе "тікелей" арқылы жалғастыруға болады. "Екі ұпаймен жеңуде" жеңіске жету үшін қажетті ұпай саны 2 ұпайға арттырылады. "Тікелей" ойында ұпай саны өзгермейді және оны арттыруға болмайды. 21 ұпайлық матчта егер екі ойыншы да 20 ұпайға теңелсе, жиі қолданылатын шешім – "25-ке дейін", онда жеңіске жету үшін қажетті ұпай 25-ке белгіленеді және оны өзгертуге болмайды. "Қазалау" ойынының тағы бір атауы – "үшбұрыш".

Қызмет көрсету (4 қабырға)

Топ сервистік аймақта тұрған бір ойыншы сервиске береді. Сервер бастау үшін топты сервистік аймақтың еденіне түсіріп, бір рет секіргеннен кейін, оны алдыңғы қабырғаға соққы беру үшін қолымен немесе жұдырығымен соғады. Топ алдымен алдыңғы қабырғаға тиюі керек; содан кейін бірінші секіруден бұрын ең көп дегенде бір бүйір қабырғаға тиюі мүмкін; сервиске берілген топ қысқа сызықтан кейін, бірақ артқы қабырғаға жетпей, еденге секіруі керек. Егер сервиске берілген топ қысқа сызықтың алдына түсіп қалса, ол "қысқа" деп аталады, ал артқы қабырғаға жеткен сервис "ұзын" деп аталады, ал еденге тимей тұрып екі бүйір қабырғаға тиген сервис "3 қабырға" деп аталады. Бұлардың барлығы сервистік қателер деп аталатын қателіктер. Бір сервистік қатеден кейін серверде тек бір сервиске мүмкіндік қалады. Сервер екі рет қатарынан қате жіберіп, "аут" болады және қабылдаушыға өтеді. Алайда, егер кез келген сервис алдыңғы қабырғаға тимей тұрып төбеге, еденге немесе бүйір қабырғаға тисе, сервер аут болады (екінші сервиске мүмкіндік жоқ). Жұп ойындарында сервердің серігі сервистік аймақта, арқасымен бүйір қабырғаға қарай, бүйір қабырғадан параллель сызықпен белгіленген сервистік алаңда тұруы керек, доп қысқа сызықты басып өткенге дейін.

Қайту (4 қабырға)

Серверде доп болған кезде, қабылдаушы қысқа сызықтың артында кем дегенде 5 фут (2 метр) тұруы керек, бұл әр екі қабырғадан созылатын үзік сызықтармен көрсетіледі. Доп берілгеннен кейін, қабылдаушы оны тікелей ("ұшқанда") немесе бірінші секірістен кейін соғуы керек. Дегенмен, серуені ұшып алуды таңдаған қабылдаушы алдымен доптың қысқа сызықтан (ракетболдағы үзік сызықтан) өтуін күтуі керек. Доп екі рет еденге секіре алады. Сонымен қатар, қайтару кезінде кез келген ойыншы алдыңғы қабырғаға тиместен бұрын допты еденнен ұрып тастауы мүмкін. Сервер содан кейін алдыңғы қабырғадан секірген допты соғады, ал ойын қарсыластар допты бірін-біріне қайтарып алмайынша жалғасады. Сервис және қайтарудан кейін допты кез келген жерден ойнауға болады және ол қабырғаға, төбеге немесе ойыншыға кез келген санда тие алады, бірақ еденге секіргенше алдыңғы қабырғаға тиюі керек. Ойыншылар қарсыластарының допты соғуына кедергі келтіруге ("блоктауға") тырыса алады. Заңды түрде қайтаруды орындамаған сервер "сатылады" және қабылдаушыға айналады. Егер қабылдаушы қайтара алмаса, бір ұпай серверге беріледі, ол "сатылғанға" дейін сервисті жалғастырады. Тек сервер/сервис жасайтын команда ғана ұпай жинауға құқылы. Ойын 21 ұпай жинаған ойыншыға/командаға беріледі. Матч үш ойынның екеуін жеңген ойыншыға/командаға беріледі; үшінші ойын 11 ұпайға дейін өтеді.

Үш қабырғалы

Үш қабырғалы қол добы алаңы – алдыңғы қабырғасы және екі бүйір қабырғасы бар (олар "толық" немесе "жартылай" болуы мүмкін, жартылайы еңкейген екі бүйір қабырғадан тұрады) және ойын алаңында артқы қабырға жоқ. Ол жабық төрт қабырғалы алаңда ойнағанмен ұқсас, бірақ допты артқы қабырғадан секіріп қайтару мүмкін болмайтындықтан қиынға түседі. Доп жерге тиген кезде қырық фут белгісіндегі ұзын сызыққа тисе, ол алаңдан шыққан болып есептеледі.

Бір қабырға / Wallball / Халықаралық фронтон

Бір қабырғалы гандбол алаңдарының қабырғасы 6 метр (20 фут) енді және 5 метр (16 фут) биіктігінде болады. Алаң еденінің ені 6 метр (20 фут), ал ұзындығы 10 метр (34 фут) болады. Егер турнир немесе лига ойынының бөлігі ретінде ойналмаса, бір қабырғалы ойында әдетте "үлкен көк" деп аталатын үлкен доп қолданылады (төменде "Жабдықтар" бөлімінде сипатталған). Бір қабырғалы гандболдың басқа түрлерінен басты айырмашылығы – допты әрқашан алдыңғы қабырғадан ойнау қажет. Бір қабырғалы гандболды төрт қабырғалы ойынға қарағанда көбірек адам тамашалай алады. Бұл алаңды салу да арзан болғандықтан, гандболдың осы түрі спорт залдары мен ойын алаңдарында танымал. Тек Нью-Йорк қаласында ғана бес ауданда шамамен 2299 қоғамдық гандбол алаңы бар.

Жабдық

Әдеттегі киімге қорғаныш қолғаптар, кроссовкалар, спорттық шортылар және көзді қорғауға арналған көздіктер кіреді. Турнирлік гандболда көзді қорғау міндетті, өйткені доп жоғары жылдамдықпен қозғалады және ойыншыларға өте жақын болады. Дегенмен, "көше" гандболында көздіктер сирек қолданылады, онда көбінесе жұмсақ "үлкен көк" доп пайдаланылады. Қара немесе көк резеңке доптың салмағы және диаметрі (ракетболдан кіші, ауыр және тығыз) болады, оны қолғаппен ұрады (ашық алақан, саусақтар, жұдырық, қолының арқасы) (бейресми ойындарда көбінесе қолғаптар қолданылмайды).

Кішкентай топ үлкен топқа қарсы

Нағыз гандбол "эйс доп" немесе бұрынғы күндері "қара доп" деп аталады. Гандбол ойнауға қолданылатын ракетканы "үлкен доп" немесе "үлкен көк доп" деп атайды. Кішкентай доп қатты, жоғары секіріп, жылдам қозғалады. Кішкентай доптардың түрлеріне "Қызыл Эйс" (ерлерге арналған) және "Ақ Эйс" (әйелдерге арналған) жатады. "Қызыл Эйс" кішкентай допы "Ақ Эйс" кішкентай допынан ауыр. Үлкен доп кішкентай допқа қарағанда баяу секіреді, жұмсақ және іші қуыс болады. Төрт қабырғалы ойындарда көбінесе кішкентай доп қолданылады. Үш қабырғалы және бір қабырғалы ойындарда екі доп та қолданылады. Екі доп та Нью-Йорк қаласында кеңінен қолданылады, мысалы, үлкен доп үшін – NYC Big Blue сияқты ресми турнирлер өткізіледі. Халықаралық деңгейде үлкен доп көбінесе бір қабырғалы ойында қолданылады (Еуропалық 1 қабырғалы турда үлкен доп тек тур үшін ғана қолданылады), бірақ Дүниежүзілік гандбол кеңесі ұйымдастырған әлем чемпионаттарында бір қабырғалы ереже бойынша үлкен және кішкентай доптармен жарыстар ұсынылады.

Терминдер мен әдістер

Термин/Техниканың сипаттамасы Ас – реттейтін ойыншының допты қайтара алмайтын, тіпті допқа тигізе алмайтын сервісі. Кейбір ойындарда сервістен қайтарылған, бірақ қабырғаға қайтарылмаған кез келген доп ас деп аталады. Арқамен соққы беру – күшті қолдың алақанымен допты соққылау әдісі, алақан денеге қаратылып соққылайды. Қол денеден алысқа бұрылады. Бұл әдіс әдетте әлсіз қолы бар ойыншылар немесе доп дененің орта сызығына келгенде, орнына жылжуға уақыты жетпегенде қолданылады. Блок – қабылдаушы соққан доп қабырғаға жетпей, тікелей басқа ойыншыға тигенде немесе қарсыластың ойыншысы доптың жолына келіп, қабылдаушы оны көре алмай қалғанда пайда болады. Егер доппен ойнаған кезде доп әріптес ойыншыға бірінші секіргенге дейін тисе, онда ол доун болады. Егер бірінші секіргеннен кейін доп кез келген ойыншыға тисе, онда екінші рет қайталау болады. Блок (Қозғалыс) – қабылдаушыға қарсыластың жиналыс кезінде допқа жете алуына және қайтаруына кедергі келтіргенін көрсету үшін қабылдаушы жасаған шақыру. Нәтижесінде екінші рет қайталау болады. Допты ұстау – ойыншының допты алақанына алып, қозғалыс жасап, допты ұстамай-ақ қабырғаға қарай жылжытуы. Төбеге соққы беру – төрт қабырғалы алаңдағы қорғаныс ойыны, онда ойыншы допты қатты және жоғары соғады, ал доп алдымен төбеге, содан кейін алдыңғы қабырғаға тиеді, қарсыласты соққы беру үшін алаңның артқы жағына жылжуға мәжбүр етеді. Жарық – доп жердегі немесе қабырғадағы жарыққа тиіп, бейтарап бағытта қозғалғанда. Кейбір ойындарда бұл тірі доп болып саналады, оны қалыпты алмасу сияқты соқтыруға болады, ал басқаларында екінші рет қайталау болады. Кесу/шабу/бетке алу – ойыншы допқа күшті айналыс беріп, қабырғадан шапқылап, қимылсыз қозғалуын тудыратын соққы. Кесу үшін допты қолмен және/немесе саусақтармен кенеттен бұру керек. Бұл соққылардың негізгі мақсаты қарсыластың соққы ырғағын бұзу. Доун – доп қабырғаға тимей жерге тиген кезде қолданылатын термин. Сондай-ақ, екі "қысқа" немесе "ұзын" сервісті қатарынан беруді білдіреді. Ойын кез келген қателік үшін де қолданылады. Бұл қателік, раллиді аяқтап, ұпайды немесе сервіс берушіні ауыстыруға әкеледі. Жұдырық – допты жұдырықпен соғу арқылы жасалған соққы. Қолдың сүйек пішініне байланысты допты әртүрлі бағытта лақтыра алады. Бұл көбінесе тұрақты соққыға қарағанда допқа көбірек күш береді, доптың импульсін сақтайды. Сервісті жұдырықпен соғу көбінесе заңсыз деп саналады. Алаңдату – қарсыласты қажетсіз шулар немесе қозғалыстар жасау арқылы алаңдату. Алаңдату көбінесе қарсыластың допты көруіне кедергі келтіретін, доптың айналасында үлкен қозғалыстар жасау арқылы физикалық алаңдату болып табылады. Мұндай қозғалыс допқа жақын, бірақ қарсылас ойыншыдан алыс болған кезде алаңдату болып саналады, өйткені допты алаңдатудан кейін соғуға көп уақыт бар, ал блок бірден пайда болады, дайындыққа уақыт қалдырмайды. Екінші рет қайталауды шақыруға болады, бірақ бұл міндетті емес. Ілмек – айналыспен соққы, ол бір жаққа бұрылады. Өлтіру – ойыншы допты алдыңғы қабырғаға өте төмен соққылайтын (әдетте, қолымен немесе астынан) соққы, допты жерге төмен кері қайтарады. Бұл соққы раллиді аяқтауы мүмкін, бірақ оны ұстауға болады. Бұл ойыншыға раллиді бірден жеңуге көмектесе тұра, жерге тиіп қалу мүмкіндігін ескерсек, қауіпті. Өлтірудің бір түрі – бұрыштағы өлтіру. Бұрыштағы өлтіру – қабырғаның сол немесе оң жақ шетіне бағытталған өлтіру соққысы. Бір қабырғада бұл соққы қалыпты өлтіруден қауіптірек, өйткені допты қабырғадан шығарып алу қаупі бар. Бұрыштағы өлтіруді ұстау көбінесе қиын, өйткені ойыншылар әдетте алаңның ортасында тұрады, бұл соққыға жетуді қиындатады. Жоғарыдан лақтыру (төбеден соққы) – бір қабырғалы гандболда ойыншы допты қабырғаға жоғары доғамен соқтығыстыратын, доп параболалық жолмен қабырғаның жоғарғы жағынан жоғары ұшып, ұзын сызыққа жақын жерге түсетін соққы. Бұл тактика негізінен қысқа ойыншыларға немесе алаңның алдыңғы жағында тұрған ойыншыларға қарсы қолданылады. Төбеден соққы да ұқсас, бірақ оны жоғарыдан соққымен де қолдануға болады, қабырғаның жоғарғы жағына жақын соқтығысу керек және жоғарыдан лақтырудан айырмашылығы жоқ. Ұзақ – доп ұзақ сызықтан өткізілген кезде. Допты өткізу (бұрыштан соққы) – доп қарсыластың қолынан тыс жерде, қабырғалардың біріне жақын жерде төмен және тез өткен соққы. Секіру – доп қабырға мен еденнің оң бұрышын екіге бөлу үшін 45 градус немесе ұқсас бұрышпен соққы берілгенде пайда болады. Допты секіруге соққылау нәтижесінде доп жоғары секіреді. Бұл көбінесе алаңда секірген дыбыспен және тіпті қабырға мен еденге тигенде тозаң ұшуымен, соның салдарынан допта із қалдырумен анықталады. Секіру нәтижесінде доун болады. Допты домалату – допты қабырғаның өте төменгі жағына соққылау, доптың секіруіне орын қалдырмай, оның орнына домалауын қамтамасыз ету. Бұл доптың домалануына байланысты ұстау мүмкін болмағандықтан раллиді міндетті түрде аяқтайды. Қысқа – доп қысқа сызықтан бұрын берілген кезде. Толық жеңіс – ойыншы (жекелей матчта) немесе команда (жұптық матчта) белгілі бір ұпай санына (әдетте 7) қарсыластың ұпай жинамауына тырысатын матч. Толық жеңіс 11, 15 немесе 21 ұпайлық матчтарды ертерек аяқтау үшін қолданылады. Мұндай жағдайда бұл 7:0 толық жеңіс деп аталады. Соққы – волейболдағыдай, соққы – ойыншының допты жоғарыдан төмен қабырғаның негізіне қағып жіберуі. Бұл допты әдеттегіден гөрі жоғары секіруге мәжбүр етеді. Бірінші соққы – жұптық ойындағы шақыру. Ойынның басында егер сервіс беруші команда белгілі бір ұпай санына (әдетте үш) жетпесе, қорғаушы команда сервіс беруші командаға өту үшін бірінші соққыны шақыруы мүмкін. Бұл екінші сервіс берушіні өткізіп, қорғаушы команданы алға жылжытады. Екінші рет қайталау – раллиді қайта жасау. Ұпай берілмейді және жаза қолданылмайды.

Вариациялар

Мектеп гандболы – бүкіл елдегі мектептерде ойналатын гандболдың кеңейтілген түрі. Ойын үш режимде өтеді: еркін стиль, ескі мектеп және жаңа мектеп. Гандбол Үндістанның Джамшедпур қаласындағы Лойола мектебінде ойналады. Оны 1949 жылы әке Кёг мектепке енгізді. Wall ball – балалардың көбінесе теннис доптарымен ойнайтын, түрлі көше ойындарының жалпы атауы. Түрме гандболы – Солтүстік Америка түрмелерінде танымал гандболдың жеңілдетілген нұсқасы. Фриздік гандбол – голландтық Kaatsen ойыны. Пицигин – 1908 жылдан бері Хорватияның Сплит қаласындағы Бачвице (Bačvice) жағажайында, аяз суда, допты ауада ұстау үшін тартымды секірістермен ойналатын ойын. Қытай гандболы – гандболдың тағы бір түрі (дегенмен Америкада дамыған), онда доп қайтарылғанда қабырғаға тие алмай, алдымен жерге тиюі керек. Бұл түрінде командалар жоқ.