Кіріспе
Бұрылысты шарларды кішірек шаққа ең жақын тоқтату үшін домалатуды қамтитын спорт. Ойыншылар өздерінің шарларын (боул деп аталады) кішірек шаққа (жеке шақ немесе китти деп аталады) жақын домалатуға тырысады. Боулдардың бір жағы ауыр болғандықтан, олар домағанда бұрылады. Ойын командалармен немесе жекелей ойналады. Бұл ойын алғаш рет 13 ғасырда ойналған. Ойын көбінесе шөпте ойналады, бірақ кейде басқа да жабындар қолданылады. Матчтар бір ойыншы белгілі бір ұпайға жеткенше немесе белгілі бір соңына дейін өтеді. Ойын көбінесе боулинг-гринде ойналады, ол ойналатын боулдың түріне байланысты өзгеруі мүмкін. Ойын көбінесе ашық ауада ойналса да, жабық боулинг алаңдары бар, сонымен қатар оны оралатын кілемдерде де ойнауға болады. Сыртқы ойындар үшін бұл әдетте шөпте болады, бірақ Жаңа Зеландияда котула шөбінде де ойнауға болады.
Bowls also known as lawn bowls or lawn bowling is a sport. Players try to roll their ball (called a bowl) closest to a smaller ball (known as a "jack" or sometimes a "kitty"). The bowls are heavier on one side so that they turn when being rolled. The game is played either in teams or one against one. The game was first played in the 13th century. The game is played on grass, although other surfaces are sometimes used. Matches are held either until one player gets to a score, or when an amount of ends are played. The game is mostly played on a bowling green, which can vary by the type of bowls being played. Whilst the game is often played outdoors, there are indoor bowling venues, and can also be played on rollable carpets. For outdoor games, this is usually on grass, however, it can also be played on cotula in New Zealand.
Тарих
Боулз – боулз ойындарының (итальянша Bocce) бір түрі, олардың жалпы түрі ежелгі немесе тарихқа дейінгі кездерден бастау алады. Ежелгі гректердің нұсқаларында мүмкіндігінше алысқа жеңіл заттарды (жазық тастар, монеталар немесе кейінірек тас шарлар) лақтыру болған. Допты нысанаға мүмкіндігінше жақын тарту идеясы ежелгі Римде кездеседі. Бұл ойын Рим Галлиясына сарбаздар мен теңізшілер арқылы тарады. Флоренциядағы римдік мазарда осы ойынды ойнап тұрған адамдар бейнеленген, олар ұпайды өлшеу үшін иіліп тұр. Англиядағы боулз 13 ғасырдан бері белгілі, ал болжам бойынша 12 ғасырдан бастау алған. Уильям Фицстефен (шамамен 1190 жылы қайтыс болған), Томас Беккеттің өмірбаянында сол кездегі Лондонды сипаттайды. Жас жігіттердің жазғы ойын-сауықтары туралы жазғанда, ол мереке күндері олардың "саққылау, ату, күресу, тас лақтыру [jactu lapidum] және мақсатқа жеткізу үшін иірімдері бар сүңгілерді лақтырумен айналысқанын, оларды нысананың алдына лақтыруға тырысқанын, сондай-ақ олар жекпе-жекшілерге ұқсас қалқандарды қолданғанын" айтады. Фицстефеннің "jactus lapidum" дегені, мүмкін, дөңгелек тастармен ойналатын боулздің ерте түрі болған деп есептеледі; кейінірек Наирнде мерекелік шараларда темір боулздер қолданылғаны туралы мәліметтер бар. Дегенмен, ол айтқан "jactus lapidum" атылған допқа ұқсас болуы мүмкін. Қалай болғанда да, 13 ғасырда Англияда ойынның қарапайым түрі ойналғандығы белгілі. Сол кезеңдегі қолжазба, Виндзордағы корольдік кітапханада (No. 20, E iv.), екі ойыншының қыш ыдыс немесе джек орнына кішкентай конусты нысанаға алуын бейнелейді. Әлемдегі ең көне сақталған боулинг алаңы – Саутгемптонның ескі боулинг алаңы, ол алғаш рет 1299 жылы пайдаланылған. Сол ғасырға жататын тағы бір қолжазбада қазіргі ойынмен байланысты болатын, қарапайым, бірақ шабыттандыратын сурет бар. Суретте үш адам және джек бейнеленген. Бірінші ойыншының допы джекке жақын тоқтаған, екіншісі допты лақтырған және қазіргі жасыл алаңдарда көрінетін ерекше қимылдармен оның артынан қадамақтап келеді, ал бірінші ойыншы қолмен тоқтатуға ишара жасап, өзінің допынан бұрын тоқтатуға тырысады; үшінші ойыншы допты лақтыруға дайындалып тұр. 14 ғасырға жататын "Дұғалар кітабы" қолжазбасында, Оксфордтағы Бодлеян кітапханасындағы Фрэнсис Дуусе жинағында екі адам бейнеленген, бірақ олар белгілі бір нысанаға доп лақтырмайды. Стратт (Sports and Pastimes) бірінші ойыншының допы екінші ойыншы үшін джек рөлінде қарастырылуы мүмкін деп болжайды; бірақ сонда бірінші ойыншының нысанасы не болғаны белгісіз. Ойынның осы ең ерте суреттерінде әр ойыншыда тек бір доп бар екеніне және оны лақтыру әдісі бес немесе алты жүз жыл бұрынғыдай әртүрлі болғанына назар аудару керек. Үшіншісі тік тұрған, біріншісі тізе бүгіп отырған, екіншісі тік және тізе бүгіп тұрған аралықта иілген. Ұлттық боулинг қауымдастықтары 1800 жылдардың соңында құрылды. Сол кездегі Виктория колониясында (қазіргі Виктория штаты, Австралия) 1880 жылы (Корольдік) Виктория боулинг қауымдастығы құрылды. Шотландия боулинг қауымдастығы 1892 жылы құрылды, бірақ 1848 жылы 200 шотландтық клубтың жасаған әрекеті сәтсіз аяқталды. Бүгінде боулз 40-тан астам елде ойналады, онда 50-ден астам ұлттық ұйым мүшелік етеді.
Ойын
Боулинг ойыны көбінесе үлкен, тікбұрышты, мұқият тегістелген және күтіммен өңделген шөп немесе боулинг грин деп аталатын синтетикалық бетте ойналады. Бұл бет боулинг алаңдары деп аталатын параллель ойын жолақтарына бөлінеді. Ең қарапайым жарыста, жекелей сында, екі ойыншының бірі монета лақтырып, кім "кілемді" (мат) жеңіп алатынын анықтайды және жарыстың бір бөлігін (боулинг терминологиясында "соңы") бастайды. Ол үшін кілемді орнатып, жапырақты (jack) гриннің екінші жағына домалатып, нысана ретінде пайдаланады. Жапырақ тоқтағаннан кейін, оны алаңның ортасына туралайды. Ойыншылар кезекпен кілемнен жапыраққа қарай шарларын (bowl) домалатады, осылайша "басты" (head) құрайды. Шар ойын алаңының шекарасынан тысқары қисайса да, ойынға қалу үшін алаң шекарасында тоқтауы керек. Арыққа түскен шарлар ойыннан шығарылады, бірақ егер шар жолында жапырақты "тигізіп" өтсе, олар ойында қалады. "Тигізуші" шарлар (touchers) бормен белгіленеді және тіпті арыққа түсіп кетсе де, ойында тірі болып қалады. Сол сияқты, егер жапырақ арыққа түсіп кетсе, ол да тірі болып саналады, егер ол алаңнан шығып кетпесе. Мұндай жағдайда "өлі" соң ойнатылады қайтадан, бірақ халықаралық ережелерге сәйкес жапырақ алаңның ортасына қайта орналастырылады (respotted) және соң жалғасады. Әр ойыншы шарларын (жекелей және жұпты ойында әрқайсысы төрт, үштік ойында үш, төртеулік ойында екі) лақтырғаннан кейін, жапыраққа ең жақын шарлардың арақашықтығы анықталады (жапырақ ығысқан болуы мүмкін). Ойыншының қарсыласынан жапыраққа жақын болған әр шар үшін ұпайлар ("атыс") беріледі. Мысалы, егер ойыншының екі шары қарсыласының ең жақын шарынан жапыраққа жақын болса, оған екі ұпай беріледі. Содан кейін бұл амал келесі соң үшін қайталанады, әдетте боулинг ойыны жиырма бір соңнан тұрады. Боулинг шөпте ойналады және гриннен гринге айырмашылықтар жиі кездеседі. Гриннің пішіні мен мөлшері әртүрлі болуы мүмкін: ең көп таралғандары – жылдам, баяу, үлкен тәж, кіші тәж. Боулинг көбінесе өте жақсы рухта ойналады, тіпті ең жоғары кәсіби деңгейде де, қарсыластардың жетістіктерін және сәл ғана қателіктерін мойындау қалыпты жағдай.
Нәрселеу
Нысандарды есептеу жүйесі жарысқа қарай әртүрлі болады. Ойындар мынада шешіледі: жеке ойын кезінде ойыншы белгіленген соққылар санына (әдетте 21 немесе 25) жеткенде; команда (жұп, үштік немесе төрттік) белгілі бір соңғы ойыннан кейін жоғары ұпай жинағанда. Белгіленген соңғы ойын санына дейін ойындар тең нәтижемен аяқталуы мүмкін. Тең нәтиже күшінде қалуы мүмкін, немесе жеңімпазды анықтау үшін қарсыластар қосымша соңғы ойын ойнауы қажет болуы мүмкін. Бұл шарттар әрқашан жарыстың Ойын Ережелерінде алдын ала жарияланады. Боул спортының Ережелерінде жеке ойынның жеңімпазы 21 соққыны бірінші болып жинаған ойыншы болып табылады. Барлық басқа да жарыстарда (жұптар, үштіктер, төрттіктер) 21/25 соңғы ойыннан кейін ең көп соққы жинаған команда жеңімпаз атанды. Жергілікті турнирлерде көбінесе қысқа ойындар (әдетте 10 немесе 12 соңғы ойын) өткізіледі. Кейбір жарыстарда "сет" есептеу жүйесі қолданылады, онда бірінші жеті ұпай жинаған ойыншы ең жақсы үш немесе ең жақсы бес сеттен тұратын матчта сет жеңіп алады. Жеке жарыстардан басқа, екі (жұп), үш (үштік) және төрт ойыншыдан (төрттік) тұратын командалар да болуы мүмкін. Мұндай жарыстарда командалар кезекпен ойнайды, командадағы әр ойыншы барлық доптарын ойнағаннан кейін келесі ойыншыға береді. Команда капитаны немесе "скип" әрқашан соңғы болып ойнайды және өз командасының соққыларын және тактикасын бағыттуда маңызды рөл атқарады. Кәсіби турда (World Bowls Tour) қолданылатын қазіргі есептеу әдісі – сеттер. Әр сет тоғыз соңғы ойыннан тұрады және сет соңында ең көп соққы жинаған ойыншы сетті жеңіп алады. Егер есеп тең болса, сет тең бөліседі. Егер ойыншы екі сетті жеңсе немесе бір жеңіс пен тең нәтижеге қол жеткізсе, ол ойынды жеңіп алады. Егер әр ойыншы бір сетті жеңсе немесе екі сет те тең аяқталса, жеңімпазды анықтау үшін 3 соңғы ойыннан тұратын теңестіру ойыны өткізіледі.
a player in a singles game reaches a specified target number of shots (usually 21 or 25). a team (pair, triple or four) has the higher score after a specified number of ends. Games to a specified number of ends may also be drawn. The draw may stand, or the opponents may be required to play an extra end to decide the winner. These provisions are always published beforehand in the event's Conditions of Play. In the Laws of the Sport of Bowls the winner in a singles game is the first player to score 21 shots. In all other disciplines (pairs, triples, fours) the winner is the team who has scored the most shots after 21/25 ends of play. Often local tournaments will play shorter games (often 10 or 12 ends). Some competitions use a "set" scoring system, with the first to seven points awarded a set in a best of three or best of five set match. As well as singles competition, there can be two (pairs), three (triples) and four player (fours) teams. In these, teams bowl alternately, with each player within a team bowling all their bowls, then handing over to the next player. The team captain or "skip" always plays last and is instrumental in directing his team's shots and tactics. The current method of scoring in the professional tour (World Bowls Tour) is sets. Each set consists of nine ends and the player with the most shots at the end of a set wins the set. If the score is tied the set is halved. If a player wins two sets, or gets a win and a tie, that player wins the game. If each player wins a set, or both sets end tied, there is a 3 end tiebreaker to determine a winner.
Қасықтардың бұрмалары
Қасықтар салмақтарды бір жағына орналастыру арқылы туындаған салмақ тепе-теңдігінің нәтижесінде қисық траекториямен жүруге арналған. "Бұрылыс" сөзі 1560 жылдары ойынның техникалық термині ретінде тіркелген. Бұрын салмақтарды қоюға рұқсат етілген, бірақ қазір бұрылыс қасықтың пішінімен толығымен қамтамасыз етіледі. Боулер қасықтың бұрылыс бағытын қолдағы кішкене ойық немесе белгі арқылы анықтайды. Ережелер рұқсат етілген ең төменгі бұрылыс мөлшерін және диаметрлер ауқымын белгілейді, бірақ осы шектеулер ішінде боулерлер өздеріне қолайлы қасықтарды таңдай алады. Олар бастапқыда лигнум вите ағасынан, тығыз ағаштан жасалған, сондықтан қасықтарды "ағаштар" деп атаған, бірақ қазір көбінесе берік пластик композитынан жасалады. Бұрын қасықтар тек қара немесе қоңыр түсте қол жетімді болған, бірақ қазір түрлі-түсті нұсқалары бар. Оларды анықтау үшін бетіне ерекше белгілер салынған. Көптеген қасықтар бір-біріне ұқсас болғандықтан, командалық матчтарда әр команданың қасықтарын белгілеу үшін түрлі-түсті, жабысқақ стикерлер немесе таңбалар қолданылады. Кейбір жергілікті ассоциациялар өз аймақтарындағы клубтар үшін стикерлердің нақты түстерін келіседі. Ұлттық және халықаралық жарыстарда көбінесе провинциялық немесе ұлттық түстер тағайындалады. Төрешілер осы стикерлерді командаларды ажырату үшін пайдаланады. Қасықтардың жиынтығындағы төрт қасықтың әрқайсысының сәйкестендіру үшін ерекше белгілері бар. Шеңбер ішіндегі үлкен белгісі бар жағы бұрылыстан алыс жаққа қарайды. Ал кіші шеңбердегі кіші белгісі бар жағы – қасықтың бұрылатын жағы. Ойыншылар кейде қате бұрылыспен тастап, мұқият бағытталған қасықтарының көршілес алаңдарға өтіп кетуін көреді. Боулинг кезінде жеткізудің бірнеше түрі бар. "Тарту" – қасықтың бас жағындағы қасықтарға көп бұрмалау жасамай, белгілі бір жерге итеру. Оң қолды боулер үшін "алдыңғы тарту" немесе "саусақ тіреуіш" бастапқыда жеңге қарағанда оң жаққа бағытталады және сол жаққа бұрылады. Сол қолды боулер "артқы тарту" немесе "бас бармақ тіреуіш" жасау үшін қасықты қолында айналдырып, оны солдан оңға қарай бұра алады. Екі жағдайда да, тактика басқаша талап етпесе, қасық жеңге мүмкіндігінше жақын итеріледі. "Соққы" немесе "ату" немесе "страйк" – күшпен тастау, мақсаты жеңді немесе белгілі бір қасықты ойнаудан шығару. Соққының жылдамдығымен, соққыда айқын қисық байқалмайды (немесе, кем дегенде, одан да аз). "Жоғары соққы" немесе "бір ярдты соққы" қасықты қосымша салмақпен тастауды қамтиды (көбінесе "бақыланған" салмақ немесе "қарқынды" деп аталады), жеңді ығыстыруға немесе бас жағындағы басқа қасықтарды бұзуға, бірақ соңын тоқтатуға жеткілікті. "Қорғаныс" соққысы – қарсыластардың соққысынан қорғану немесе олардың тартуын тоқтату үшін қасақана қысқа тасталған соққы. Осы соққылардың барлығындағы қиындық – сызық пен ұзындықты сәйкесінше реттеу, жеткізу қаншалықты жылдам болса, сызық немесе "жасыл" алаң соншалықты тар болады.
Ойынның түр-түрлері
Әсіресе командалық жарыста соңына қарай көкпарда көптеген доптар болуы мүмкін, бұл күрделі тактикаға әкеледі. Ең жақын допты ұстап тұрған командалар кейін соққыларды джекке жақын қою мақсатымен емес, қарсыластарының доптарын басқа орынға жеткізуін қиындататын позицияларда немесе қарсылас басқа соққы беруге тырысса, джек бұрылуы мүмкін орындарға жасауі мүмкін. Ойынды құрудың көптеген әртүрлі жолдары бар. Crown Green Bowling бүкіл көкпарды пайдаланады. Ойыншы осы ойында допты көкпардың кез келген жеріне жібере алады, ал көкпардың өзі гольф көкпарына көбірек ұқсайды, көптеген толқындармен. Осы ойынға тек екі доп қолданылады. Доптың да бұрылысы бар және ол доптан сәл кішірек. Әуесқойлар деңгейінде бір көкпарда бірнеше соққы бір уақытта ойнатылуы жиі кездеседі. Егер екі қозғалмалы доп кездессе, екеуі де қайтарылып алынып, соққылар қайтадан ойнатылады. Егер қозғалмалы доп басқа соққыдан тұрған допқа немесе джекке тисе, ол қайтадан алынып, қайтадан ойнатылады, бірақ тиген доп соққы болған жерге қайта қойылады. Ойын әдетте жеке және жұптық форматта 21 ұпайға дейін ойналады, кейбір жарыстар 31 ұпайға дейін ойнатылады. The Panel (Кроун Грин Боулз) күн сайын Вестхогтондағы Ред Лайон боулинг-гринінде ойналады және ойын барысында 41 ұпайға дейін ойналады, сонымен қатар ойын кезінде жасыл жердің жанында тікелей ставкалар жасалады. Көкпар бұрын пабқа тиесілі болған (қазір бұзылған), бірақ 2007 жылы The Panel оны сатып алды, олар атақты көкпар мен оның айналасына 12 000 фунт төледі. Жеке, үштік және төрттік, сондай-ақ австралиялық жұптар – ойынды ойнаудың кейбір түрлері. Жеке ойында екі адам бір-біріне қарсы ойнайды және бірінші 21, 25 немесе 31 ұпайға жеткен (бақылау органы шешкендей) жеңімпаз болады. Жеке ойынның бір түрінде әр ойыншы тек екі допты қолданады және ойын 21 соққыдан тұрады. Ойыншы 21 соққыдан бұрын егер ұпай айырмашылығы теңестіруге немесе 21 соққы ішінде жеңуге мүмкіндік болмаса, ойынды ұстап қалады. Егер 21 соққыдан кейін ұпайлар тең болса, жеңімпазды анықтау үшін қосымша соққы ойнатылады. Тағы бір ұпай санау әдісі – белгілі бір соққылармен ойнау. Бұл тоғыз соққыдан тұратын екі жиынтықтан тұрады. Егер ойыншы әр жиынтықты жеңсе, олар жеңімпазды анықтайтын тағы 3 соққы ойнайды. Жұптар командадағы екі ойыншыға да Скип және Лид рөлдерін ойнауға мүмкіндік береді. Лид екі допты лақтырады, Скип екі допты лақтырады, содан кейін Лид қалған екі допты лақтырады, Скип содан кейін қалған екі допты лақтырады. Әр соққыда Лидтер мен Скиптер өзара орын ауыстырады. Бұл ойын 21 соққыдан немесе белгілі бір соққылармен ойналады. Үштік үш ойыншыдан, ал төрттік әр командада төрт ойыншыдан тұрады және 21 соққыдан ойналады. Тағы бір жұптық нұсқасы – 242 жұп (сондай-ақ Австралиялық жұптар деп те аталады). Ойынның бірінші соққысында А ойыншылары әрқайсысы 2 доппен бастайды, содан кейін В ойыншылары әрқайсысы 4 доп ойнайды, ал А ойыншылары соңғы 2 доптарымен соққыны аяқтайды. А ойыншылары бір соққыда Лид және Скип рөлінде әрекет етеді. Екінші соққыда рөлдер ауыстырылады, А ойыншылары ортада болады. Бұл ауыспалы үлгі әдетте 15 соққыдан тұратын ойын бойы жалғасады. Ұзын төсенішті боулинг – жыл бойы ауа райына тәуелді емес спорт және оған доптарды орап сақтауға болатын тұрақты орын қажет емес. Бұл оны шағын қауымдар үшін өте қолайлы етеді, өйткені оны ауылдық үйлерде, мектептерде, спорттық және әлеуметтік клубтарда ойнауға болады. Боулингті соқыр және параличпен ауыратын адамдар ойнайды. Соқыр боулингшілер өте шебер. Жолақтың ортасынан бір арқан тартылады және джек қайда қонса, ол арқанға жылжытылады және ұзындығы көретін белгімен шақырылады. Доптар жіберілгенде джекке дейінгі қашықтық метрмен, футпен және дюйммен шақырылады. Джекке қатысты орналасу сағат бойынша беріледі; 12.00 – джектың артында.
Трансбоулдар
Батыс Фландрия провинциясында (және оны қоршаған аймақтарда) тра-боулз боулздың ең танымал түрі болып табылады. Тегіс немесе тегіс емес жерде ойнаудың орнына, жер тегіс бірақ ойыс (tra фламанд тілінде "ойыс жол" дегенді білдіреді) етіп жасалады. Ойыс жол доптың жолын одан да қисық етуіне себеп болады. Доптар көгалдағы боулз доптары сияқты бір жақты болып келеді, бірақ диаметрі шамамен, қалыңдығы және салмағы шамамен, олар әдеттегі доптардан сәл үлкен. Нысана – жердегі жылжымайтын қауырсын немесе металл пластина, кішкентай доп емес. Траның ұзындығы шамамен 5 метрді құрайды. Есептеу жүйесі де өзгеше, себебі кез келген қарсыластың допынан нысанаға жақындатқан әрбір тақымыпқа ұпай беріледі. Бұл толықтай кедергі келтіру стратегияларын тиімсіз етеді. 1972 жылы Батыс Фландрия тра-боулз федерациясы жергілікті ережелерді біркелкі ету және жарыс күнтізбесін ұйымдастыру үшін құрылды. Қазіргі таңда олар чемпионаттар мен турнирлерді де ұйымдастырады.
The scoring is also different, as a point is awarded for every shot that brings the ball closer to the target than any opponent's ball. This causes pure blocking strategies to be less effective. In 1972, the West Flemish tra bowls federation was founded to uniform the local differing rules and to organise a match calendar. Meanwhile, they also organise championships and tournaments.
Жарыстар
Әлем бойынша түрлі боулз жарыстары өткізіледі (World Bowls Events қараңыз). Боулз – Достастық ойындарының әрбір додасында міндетті түрде қосылуы тиіс "негізгі спорт түрлерінің" бірі. 1966 жылғы ойындарды қоспағанда, спорт 1930 жылы басталганнан бергі барлық ойындарға енгізілді. Қазірге дейін Англия 51 медальмен осы спортта үстемдік танытқан.
Танымал мәдениетте
Blackball – 2003 жылғы комедиялық фильм, ол Грифф Сандерске негіделген жас боулз ойыншысы туралы. Crackerjack – 2002 жылғы австралиялық комедиялық фильм. Фильмде бекер паркинг орыны үшін боулз клубына қосылған, әзілге құмар бос жүргіншінің басынан кешетіні айтылады, бірақ клубтың қаржылық қиындыққа тап болғанда ол осы клубтың егде жастағы мүшелерімен ойнауға мәжбүр болады.