Кіріспе

Дөңгелек нысан

Топ – бірнеше мақсатқа арналған дөңгелек нысан (көбінесе шар тәрізді, бірақ кейде жұмыртқа тәрізді де болуы мүмкін). Ол топтық ойындарда қолданылады, онда ойынның барысы ойыншылардың соққысын, тепкісін немесе лақтыруын қамтиды және топтың күйіне байланысты өрбуі мүмкін. Топтарды қарапайым әрекеттер үшін де пайдалануға болады, мысалы, ұстау немесе жонглерлік. Төзімді материалдардан жасалған топтар инженерлік қолданыстарда өте төмен үйкеліспен жұмыс істейтін подшипниктерді жасау үшін қолданылады, олар шарлы подшипниктер деп аталады. Қара ұнтақпен жұмыс жасайтын қарулар оқ ретінде тас және металл шарларды пайдаланады. Бүгінде көптеген топтар резеңкеден жасалса да, Колумбтың саяхаттарынан кейін ғана бұл материал Америкадан тыс жерлерде белгілі болды. Испандықтар еуропалықтардың алғашқыларынан бірі болып, мезоамерикалық доп ойынында қолданылатын серпімді резеңке шарларды (қатты және ісірілмеген) көрді. Колумбқа дейін әлемнің басқа бөліктеріндегі спорт түрлерінде қолданылатын топтар жануарлардың көк қуысы немесе терісі сияқты басқа материалдардан жасалып, түрлі заттармен толтырылған. Топтар адамдарға ең таныс шар тәрізді нысандардың бірі болғандықтан, "топ" сөзі шар немесе шарға ұқсас нысандарды білдіруі немесе сипаттауы мүмкін. "Топ" сөзі кейде сфералық немесе шар тәрізді нәрсені білдіру үшін метафора ретінде қолданылады, мысалы, армадиллер мен адамдар дөңгеленеді, ал қолды шарға айналдыруға болады.

Этимология

"Балл" сөзі ағылшын тілінде алғаш рет 1205 жылы Лаамонның "Брут" немесе Британияның хроникасында "Summe heo driuen balles wide ȝeond Þa feldes" деген тіркесте қолданылған. Сөз орта ағылшын тілінен шыққан – *bal* (кейде *balle*, *bal es* түрінде өзгерген), ол көне скандинав тіліндегі *böllr* сөзінен (шамамен [бœлː]; ежелгі швед тілінде *baller*, швед тілінде *boll* сөздерімен салыстырыңыз) пайда болған. Бұл сөз протогерман тіліндегі *balluz* сөзінен (содан кейін, мүмкін, орта биік неміс тілінде *bal*, *ball es*, орта голланд тілінде *bal* сөздері) туындаған. Сонымен қатар, бұл сөз көне биік неміс тіліндегі *ballo*, *pallo*, орта биік неміс тіліндегі *balle* сөздерімен және протогерман тіліндегі *ballon* (әлсіз еркек), *ballôn* (әлсіз әйел) сөздерімен байланысты. Бұлардың ешқайсысының көне ағылшын тіліндегі сәйкес келетін түрі белгілі емес. (Көне ағылшын тіліндегі жауапты формалар *beallu*, *a*, *e* – *bealluc*, *ballock* сөздерімен салыстырыңыз). Егер "балл" сөзі герман тілінде туындаған болса, онда ол латын тіліндегі *follis* сөзімен ("соққымен толтырылған немесе үрленген нәрсе") туыс болуы мүмкін. Кейінірек орта ағылшын тілінде *balle* деп жазылғанда, бұл сөз француз тіліндегі *balle* ("доп") және *bale* сөздерімен графиктері жағынан үйлесіп кетті, сондықтан оның бастауын осы сөздерден іздеу қате болды. Француз тіліндегі *balle* (бірақ *boule* емес) сөзінің де германдық тегі болған деп есептеледі. Ежелгі грек тілінде "доп" мағынасында *πάλλα* (palla) сөзі, сондай-ақ *σφαίρα* (sfaíra) – "сфера" сөзі де қолданылған.

Тарих

Доп, көптеген ойын түрлерінің маңызды бөлігі, физикалық күш-жігерді қажет ететін ойындардың негізгі ерекшелігі ретінде, өте ерте заманнан бері пайда болған болуы керек. Дөңгелейтін зат тек адам баласына ғана емес, сондай-ақ мысық пен иттің күшігіне де қызықты. Мысырлық ескерткіштерде доппен ойналатын ойынның бейнелері кездеседі. Гомерде Наусика қыздарымен доп ойнап жатқанда Одиссей оны Фейактар елінде алғаш рет көреді (Од. vi. 100). Ал Халиос пен Лаодамас Алкиной және Одиссейдің алдында бимен бірге доп ойынын көрсетті (Од. viii. 370).

Ежелгі гректер

Ежелгі гректер арасында доппен ойындар (σφαῖραι) қатал спорттық жаттығулардың пайдалы қосымшасы ретінде, денеге иілгіштік сыйлап, оны әдемі ету құралы ретінде қарастырылды, бірақ көбінесе ұлдар мен қыздарға берілді. Егер мұндай ережелер болған болса, доп ойындарының нақты ережелері туралы аз ғана мәлімет қалды. Грек тіліндегі түрлі формалардың атаулары, мысалы, Юлий Поллукс еңбегіндегі Ὀνομαστικόν сияқты шығармаларда келген, мұндай ережелер туралы көптеген мәліметтер бермейді; сондықтан, ἀπόρραξις (aporraxis) – допты ашық қолмен жерге қою, οὐρανία (ourania) – екі немесе одан көп ойыншы ұстауы үшін допты ауаға лақтыру, ал φαινίνδα (phaininda) – екі немесе одан көп ойыншы ойнайтын, жылдамдық пен шеберлікті сынау үшін алдау амалдары қолданылатын ұстау ойыны сияқты болып көрінеді. Поллукс (i. x. 104) епіскйрос (ἐπίσκυρος) деп аталатын ойынды айтады, ол көбінесе футболдың бастауы ретінде қарастырылады. Ойынды екі команда, қатарларға тізіліп ойнаған көрінеді; «гол» болды ма, жоқ па, әлі анық емес. Толық дөңгелек доп жасау мүмкін болмады. Балалар көбінесе шошқаның көк қуысын үрлеп, оттың күлінде қыздырып, оны дөңгелек етіп өздері жасап алатын.

Ежелгі римдіктер

Римдіктер арасында доппен ойнау ваннаға қосымша ретінде қарастырылды және ваннаға кіретіндердің жасы мен денсаулығына қарай реттелді. Әдетте, ванналарда (термаларда) олар үшін арнайы орын (сфаэристериум) бөлінетін. Доптың үш түрі немесе өлшемі болған: пила – аулау ойынында қолданылатын кішкентай доп, паганика – қауырсынмен толтырылған ауыр доп, және фолис – ауамен толтырылған былғары доп, осы үштің ең ірісі. Бұл допты қолға қолғап киген ойыншылар бір-біріне лақтыратын. Тригон деп аталатын ойын үш ойыншының үшбұрыш құрастырып ойнайтын, фолис добымен ойналатын ойын еді. Сондай-ақ, harpastum деген ойын да болған, ол бірнеше ойыншының допты ұстау үшін күресуін білдіреді. Бұл ойындар римдіктер арқылы бізге жеткен, бірақ аттары грек тілінен алынған. Төмен қысымды доптар серпілмейді және көбінесе "өлі" доптар деп аталады. Ең нашар жағдайларда, өлі доптар жұмсарып қалады. Егер доп қолданылған кезде қысымға ұшыраса, матч алдында допты қалай қысымға ұшырату және қашан (немесе) қайта қысымға ұшырату немесе ауыстыру туралы ережелер болады. Идеал газ заңына сәйкес, доптың қысымы температураға байланысты, әдетте ауа райының жағдайын қадағалайды. Қатты соққыға ұшыраған жұмсақ доптар (әсіресе сквош доптары) серпімсіз соққыдан кейін температурасы жоғарылайды. Ашық ауадағы спорт түрлерінде ылғал доптар құрғақ доптардан өзгеше ойнайды. Жабық спорт түрлерінде доптар қол терлеуден ылғалдануы мүмкін. Кез келген ылғалдылық доптың беткі үйкелісіне әсер етеді, бұл ойыншының допқа айналу беру қабілетін өзгертеді. Допқа айналу беру үшін қажетті әрекет бұрыштық импульстің физикалық заңдарымен анықталады. Ауада (техникалық тұрғыдан сұйықтық) қозғалатын айналушы доптар Магнус эффектісін сезінеді, бұл желдің қарсылығы мен гравитацияның әсерінен туындайтын қалыпты жоғары-төмен қисықтықтан басқа, бүйірлік ауытқуларды тудыруы мүмкін.