Кіріспе

Спорт
ойыны

Крокет (/UK/'/k//r//oʊ//k//eɪ//, // //k//i/ немесе /US//k//r//oʊ/'/k//eɪ/) – ағаш немесе пластик доптарды молотокпен шауып, шөппен жабылған ойын алаңына орнатылған шеңберлерге (АҚШ-та көбінесе "викет" деп аталады) өткізуді қамтитын спорт түрі.

Вариациялар

Крокеттің барлық түрлерінде жеке ойыншылар немесе командалар шарларды кезекпен соғады, оларды шеңберден өткізу арқылы ұпай жинақтайды. Ойын, ойыншы немесе команда белгіленген ұпай санына жеткенде аяқталады. Қай уақытта және қалай соққы заңды түрде жасалуы мүмкін, ұпай қашан есептеледі, алаңның орналасуы және мақсатты ұпай саны бойынша ерекшеленетін бірнеше нұсқасы бар. Көбінесе, әлеуметтік ойындар жағдайға бейімдеу үшін қосымша стандартты емес өзгерістерді қабылдайды. Барлық нұсқаларда, кез келген жастағы және жынысты ойыншылар тең құқықтармен бәсекелеседі және бірдей рейтингте болады. Ойынның екі нұсқасы Дүниежүзілік крокет федерациясымен тікелей басқарылады, ол жеке және командалық әлем чемпионаттарын ұйымдастырады. Басқа аймақтық түрлер, әлемнің әртүрлі бөліктерінде параллельді түрде дамыған, әлі де кең таралған.

Қауымдастық крокеті

Ассоциациялық крокет екі адам немесе команда арасында, әрқайсысы екі доппен ойналады. Ойынның мақсаты – әр допты екі бағытта да, белгіленген ретпен алты шеңберден өткізіп, содан кейін орталық тіреуге тигізу болып табылады. Осы әрбір әрекет бір ұпайға бағаланады, ал ең жоғары ұпай саны – 26 ұпай. Алғашқы төрт кезекте доптарды алаңға оңтүстік шекараның батыс жартысында және солтүстік шекараның шығыс жартысында, алаңнан бір метрдей қашықтықта орналасқан екі "баульк сызығынан" ойнату қажет. Осыдан кейін ойыншылар әрбір кезекте қай допты ойнауды таңдайды. Кезек барысында ойыншы екі тәсілмен қосымша соққы алуға мүмкіндік алады. Ойыншы шеңберден өткізу арқылы (өзінің допын шеңбер арқылы өткізу) бір қосымша соққыны немесе өз допын қарсыласының допымен жанастыру арқылы екі қосымша соққыны алады. Бұл әрекет "рокет" деп аталады. Рокет жасалған кезде ойыншы өз допын алып, оны рокеттелген допқа жанастыра алады. Келесі соққыда ойыншының және рокеттелген доптың екеуі де қозғалуы керек, ал осы "крокет" соққысы ойынға атын берген. Сәтті крокет соққысынан кейін ойыншыда "жалғастыру" деп аталатын тағы бір соққы болады. Бір кезекте қалған үш доптың әрқайсысы шеңберден өткен соң бір рет қана крокеттеле алады, бірақ бірнеше рокеттерді, крокеттерді және шеңберден өткізулерді тізбектеп қосу арқылы бір кезекте бірнеше ұпай жинауға болады. Ассоциациялық крокеттің жетілдірілген нұсқалары білікті ойыншыларды бір доппен барлық шеңберлерді бірден өтуден қайтару үшін қосымша айыптар салады, ал мүгедектік нұсқалары нашар ойыншыларға қате жібергеннен кейін ойынды жалғастыру мүмкіндігін береді. Бұл қосымша кезектер "биск" деп аталады және жеңіске жету мүмкіндігін теңестіруге көмектеседі.

Гольфтік крокет

Гольф крокеті екі ойыншы немесе команда арасында, әрқайсысы екі доппен ойналады. Ойынның мақсаты – белгілі бір ұпай санына жетіп, әдетте жеті ұпай жинау, осы үшін бірінші болып шеңберден өту керек. Ойын, әр допты газонның төртінші (оңтүстік-шығыс) бұрышынан газонға ойнату арқылы басталады. Доптар рет-ретпен ойнатылуы тиіс (негізгі түстер реті – көк, қызыл, қара және сары), және осы ойнау реті ойын бойы сақталады. Шеңберлер белгілі бір ретпен бағындырылады, ал дұрыс бағытта бірінші болып шеңберден өткен доптың иесіне ұпай беріледі. Ұпай берілгеннен кейін, барлық ойыншылар келесі шеңберді бағындыруға көшеді. Егер ұпай алынбастан бұрын доп келесі шеңбердің жартысынан асып кетсе, ол офсайд деп есептеледі және айыппұл аймағына жылжытылады. Гольф крокеті – ойынның ең жылдам дамитын түрі, бұл оның қарапайымдылығы мен бәсекеге қабілеттілігіне байланысты. Ойыншылардың арасында, әсіресе Мысырда, бәсекеде жеңіске жетуге деген қызығушылық өте жоғары. Ассоциация крокетімен салыстырғанда, гольф крокеті азырақ түрлі соққыларды талап етеді және стратегиялық шеберлікке және дәл соққы жасауға баса назар аударады. Ойын жылдам өтеді, доптар күштірек соғылуы немесе жерден көтерілуі мүмкін.

Халықаралық крокет

Клубтық деңгейдегі ойындармен, округтік деңгейдегі турнирлермен және лигалармен қатар, тұрақты түрде әлем чемпионаттары мен крокет ойнайтын елдер арасындағы халықаралық матчтар өткізіледі. Бұл спортқа Ұлыбритания, АҚШ, Жаңа Зеландия, Австралия және Египетте ерекше қызығушылық бар; көптеген басқа елдер де ойнайды. Төрт жылда бір рет үздік елдер AC (MacRobertson Shield) және GC (Openshaw Shield) түрінде Әлемдік командалық чемпионатта бақ сынасады. Қазіргі әлемдік рейтингте Англия AC бойынша бірінші орында, Австралия екінші орында, Жаңа Зеландия үшінші орында, ал АҚШ төртінші орында тұр. Дәл осы төрт ел GC елдерінің рейтингісінде де алғашқы алтылыққа кіреді, Египет бірінші орында, ал Испания алтыншы орында. Жеке әлем чемпионаттары әдетте екі-үш жылда бір рет өтеді. 2023 жылғы AC әлем чемпионаты Лондонда өтті, жеңімпазы Роберт Фулфорд атанды. Қазіргі әйелдер арасындағы крокет әлем чемпионы (2023) – Англияның Дебби Лайнс. Крокеттегі ең беделді халықаралық командалық жарыс – Макробертсон халықаралық крокет қалқаны. Бұл жарысқа әр үш-төрт жылда бір рет Австралия, Англия (бұрынғы Ұлыбритания), АҚШ және Жаңа Зеландия елдері қатысады. Басқа елдер 2-ші және 3-ші деңгейлі әлем чемпионаттарында күш сынасады. Командалар төменгі деңгейлерге көтеріліп, төмен түсе алады, бірақ Макробертсон қалқанынан көтерілу немесе төмендеу болмайды. Қазіргі уақытта Макробертсон қалқанының иегері – 2023 жылы жеңіс одны алған Англия. Гольф-крокет командалық әлем чемпионатында сегіз ел Openshaw Shield үшін жарысады. Бірінші, екінші және үшінші деңгейлер арасында жоғарылау мен төмендеу мүмкіндігі бар. Openshaw Shield титулын қазіргі уақытта 2020 жылы жеңіп алған Жаңа Зеландия иеленді. 2023 жылдың қазан айындағы әлемдегі ең үздік 10 крокетшінің қатарында Роберт Флетчер (Австралия), Роберт Фулфорд (Англия), Пэдди Чапман (Жаңа Зеландия), Джейми Бурч (Англия), Рег Бамфорд (Оңтүстік Африка), Мэтью Эссик (АҚШ), Марк Эйвери (Англия), Саймон Хоккей (Австралия), Гарри Фишер (Англия) және Хосе Рива (Испания) болды. 2013 жылдың сәуірінде Оңтүстік Африкадан Рег Бамфорд Каирде өткен Гольф-крокет әлем чемпионатының финалында Египеттен Ахмет Насрды жеңіп, қауымдастық крокеті мен гольф-крокетінің екі түрінде де бірдей титул алған алғашқы ойыншы атанды. 2023 жылы гольф-крокет әлем чемпионы Мэтью Эссик (АҚШ) болды, ал әйелдер гольф-крокет әлем чемпионы Джейми Гамбрелл (Австралия) атанды. 2018 жылы екі жынысқа да ашық екі халықаралық чемпионатты әйелдер жеңді: мамыр айында Англияның Рейчел Ги Бельгияның Пьер Бодриді жеңіп, Еуропаның гольф-крокет чемпионатында жеңіс одны алды, ал қазан айында Египеттің Ханан Рашад Яссер Фатиді (сонымен қатар Египеттен) жеңіп, 50 жастан асқандардың гольф-крокет чемпионатында жеңіске жетті. Крокет 1900 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының бағдарламасына енген. Рок, американдық крокет нұсқасы, 1904 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының бағдарламасына енген.

Тарих

Қазіргі заманғы ойынның сипаттамасымен бірге "крокет" сөзін алғаш рет қолданатын ең көне құжат – 1856 жылдың қараша айында Исаак Спратт Лондонның Stationers' Company компаниясында тіркеген ережелер жинағы. Бұл жазба қазір Мемлекеттік архивте сақтаулы. 1868 жылы Глостерширдегі Моретон-ин-Марш қаласында алғашқы "крокетке барлығы қатысатын" жарыс өтті, сондай-ақ сол жылы Лондонның Уимблдон қаласында "Барлық Англия Крокет Клубы" құрылды. Ол қандай жолмен және қашан Ұлыбритания аралдары мен британдық колонияларына таралғанына қарамастан, крокет, pall mall және trucco сияқты, жер бильярдының кейінгі түрлерінің бірі болып табылады. Бұл ойын батыс Еуропа елдерінде кем дегенде орта ғасырдың соңынан бері танымал, ал тамырлары классикалық антик уақытқа дейін жетеді, кейде доптармен бірге аркалар мен тіреулер қолданылған. 12 ғасырда Франция мен Оңтүстік Ұлыбританияда ауылдар мен приходтар арасында жүйелі түрде ойналатын "ла-суль" немесе "шуль" деп аталатын командалық ойын болған, ол хоккей немесе футболдың (таяқтар қолданылса) хаотикалық түріне ұқсас. Бұл ойын Корнуоллда 1283 жылға дейін расталған. Ники Смит "Ойындар патшайымы: Крокет тарихы" кітабында 1860 жылдары Англияны баурап алып, кейіннен теңіз арқылы тараған қазіргі заманғы крокет ойынының пайда болуы туралы екі теорияны ұсынады.

Француз шығу тегі теориясы

Бірінші түсіндірме – ата-бабалар ойыны 1660-1685 жылдары Англия, Шотландия және Ирландия королі II Карлдың билік құрған кезінде Франциядан Ұлыбританияға әкелінді және «пайль майль» (басқаша жазылуларымен қатар, бүгінде көбінесе pall mall деп аталады) деген атпен ойналды. Бұл атау латын тіліндегі «доп және тоқмақ» сөздерінен шыққан (соңғысы бұрынғы француз ойынының атында, jeu de mail-де де кездеседі). Осы түсіндірме 1877 жылғы «Британ энциклопедиясының» тоғызыншы басылымында келтірілген. 1801 жылы жарық көрген «Англия халқының спорт және ойын-сауықтары» кітабында Джозеф Струтт сол кезде Англияда палл-молдың қалай ойналғанын былай сипаттады: «Палл-мол – бұл ойын, онда дөңгелек ағаш доп темірден жасалған биік арка арқылы тоқмақпен соғылады. Кім оны ең аз соққымен немесе келісілген соққы санында орындай алса, сол жеңіске жетеді. Екі арка бар екенін ескеру керек, яғни аллеяның екі басында біреуден. II Карлдың билік кезінде mall ойыны сәнді ойын-сауыққа айналды, ал Сент-Джеймс паркіндегі серуендеу жолы, қазір Mall деп аталады, осы ойынды ойнау үшін арналғандықтан осылай аталды, онда II Карлдың өзі және оның сарайындағылар жиі жаттықты». Pall mall атауы және осы атаумен аталған түрлі ойындар басқа да елдерде (Франция мен Италияда) кездессе де, жоғарыдағы сипаттама 17 ғасырдың басында Англияда крокет сияқты ойындар танымал болғанын көрсетеді. Кейбір ерте заманауи деректерде pall mall үлкен қашықтықта ойналғаны айтылады (гольф сияқты); алайда, Струтттің 1801 жылғы кітабындағы сурет крокет сияқты жер бильярды ойынын (жердегі доптар, шеңбер, тоқмақтар және тіректер) қысқа, бақша көлеміндегі қашықтықта ойнайтынын көрсетеді. Суреттің астында бұл ойын «ерекше ежелгі ойын-сауық» деп сипатталған, бұл 19 ғасырдың басында Англияда крокет ойыны жаңалық емес екенін растайды. Сэмюэл Джонсонның 1755 жылғы сөздігінде «pall mall» деген сөздің анықтамасы қазіргі заманғы крокетке ұқсас ойынды нақты сипаттайды: «Доп темір сақина арқылы тоқмақпен соғылатын ойын». Дегенмен, қазіргі заманғы ойынның ерекшелігі болып табылатын крокет соққысының pall mall-ға қатысы бар екеніне ешқандай дәлел жоқ.

Ирландиялық шығу тегі теориясы

Екінші теория бойынша, қазіргі заманғы крокет ойынының ережелері 1850 жылдары Ирландияға келген, мүмкін, сол кездегі жағажайларда ойналатын ұқсас ойын Бриттаниядан әкелінгеннен кейін. Ирландия мен Франция арасындағы тұрақты байланыс 1169 жылы Ирландияға нормандықтардың басып кіруінен бері жалғасты. 15 ғасырдың басында jeu de mail ойыны (pall mall және, мүмкін, жабық бильярдтың алды) Францияда, соның ішінде 16 ғасырда Генрих II және 17 ғасырда Людовик XIV сарайларында танымал болды. Оның кем дегенде бір түрі, rouët ('дөңгелек'), көп допты алаң ойыны болды. Жазбаларда 1834 жылы Ирландияның Лоут округіндегі Кастлбеллингхемде "круки" деп аталатын, крокетке ұқсас ойын ойналғаны көрсетілген. Ол 1835 жылы Галвейге әкелініп, епископ сарайының бағында ойналды, сондай-ақ сол жылы Даблиннің жақын маңындағы Кингстаунға (қазіргі Дун Лаухейр) енгізілді, онда ол алғаш рет "крокет" деп жазылды. Дегенмен, 1858 жылға дейінгі ирландтық құжаттарда ойын қалай ойналғаны туралы ешқандай мәлімет жоқ; әсіресе, жоғарыда "Вариациялар: Ассоциация" бөлімінде сипатталған ерекше крокет соққысына сілтеме жоқ. Белгілі крокет тарихшысы доктор Приор 1872 жылы жариялаған кітабында нақты айтады: "Бір ғана нәрсе анық: крокет Ирландиядан Англияға келді және бұл елде алғаш рет марқұм лорд Лонсдейлдің алаңында ойналды". Джон Жакес 1873 жылы Артур Лиллиге жазған хатында, өзі Ирландияда ойналған ойынды көргенін айтып, "Мен құралдарды жасап, Спратт мырза [жоғарыда аталған] маған бұл ойынды таныстырғанға дейін нұсқауларды жарияладым" деп жазды. Бұл мәлімдеменің шындығы қандай болса да, Жакес ойынды таратуда маңызды рөл атқарды, 1857, 1860 және 1864 жылдары ережелердің басылымдарын шығарды.

Клубтар

Құрама Штаттарда 200-ге жуық крокет клубы АҚШ Крокет қауымдастығының мүшелері болып табылады. Көптеген колледждерде де крокет клубтары бар, мысалы Вирджиния университеті, Чикаго университеті, Пенсильвания мемлекеттік университеті, Бейтс колледжі, SUNY New Paltz, Гарвард университеті және Дартмут колледжі. Ерекше айта кетерлігі, Сент-Джон колледжі мен АҚШ Әскери-теңіз академиясы Мэриленд штатының Аннаполис қаласында жыл сайын кездесу өткізеді. Екі оқу орны да студенттер деңгейінде бәсекелеседі, ал бұл қарсыластық Аннаполистің дәстүріне айналып, әр сәуір айында мыңдаған көрерменді қызықтырады. Англия мен Уэльсте Крокет қауымдастығына қарасты 170-ке жуық клуб бар. Уимблдондағы «Барлық Англия теннис және крокет клубы» теннис турнирімен әйгілі, бірақ крокет секциясын да сақтап тұрады. Сонымен қатар, көптеген университеттер мен колледждерде клубтар бар, Оксфорд пен Кембридж арасында жыл сайынғы Varsity матчы өтеді. 2011 жылы Оксфорд университетінің «Cuppers» (колледждер аралық) турниріне 1800-ден астам қатысушы жиналды. Бұл турнир ғана емес, университет тарихындағы ең ірі спорттық шара деп мәлімделді. Жаңа Зеландияда 19 қауымдастыққа мүше 112 клуб бар. Оларды Жаңа Зеландия Крокет клубы басқарады.